ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିଭିଃ ପାପୈର୍ଦୀପଵ୍ରତପରାଯଣଃ । ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ଯଥା
ଦୀପବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା।
ଚାଂଦ୍ରାଯଣାନି କୃଚ୍ଛ୍ରାଣି ଚରିତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ଯେନ ସାଂଵତ୍ସରୋ ଦୀପୋ ବୋଧିତଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ହରେଃ
ଯିଏ ବାର୍ଷିକ ଦୀପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ସେ କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ତପ କଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ସମସ୍ତ ଫଳ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ।
ତେ ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନସ୍ତୈଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଜନ୍ମନଃ ଫଲମ୍ । ଯୈଃ ସଂପୂଜ୍ଯ ହରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୀପଃସାଂଵତ୍ସରଃ କୃତଃ
ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି, ପୂରା ବର୍ଷ ଦୀପ ଜଳାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ମହାତ୍ମା। ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେମାନେ ମଣିଷ ଜନ୍ମର ସତ୍ୟ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯେଽପି ସଂଵର୍ତ୍ତଯଂତୀହ ଦୀପଵର୍ତିଵିଲୋକନାଃ । ତେ ଯାଂତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ସୁରୈରପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଏଠାରେ ଯେମାନେ କେବଳ ଦୀପର ବାତି ଜଳିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରମ ଠାରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେନ ତୈଲଂ ଚ ଵର୍ତିଂ ଚ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଦୀପକେ । ପ୍ରକ୍ଷେପଯଂତି ସତତଂ ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସବୁବେଳେ ଦୀପ ପାଇଁ ତେଲ ଓ ବାତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଗଚ୍ଛଂତଂ ଦୀପକଂ ଶାଂତିଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ପ୍ରବୋଧିତୁମ୍ । କଥଯତ୍ଯନ୍ଯଲୋକାନାଂ ତେଽପି ତତ୍ଫଲଭାଗିନଃ
ଦୀପ ନିଶ୍ଶାନ୍ତ ହେଲାବେଳେ ଶାନ୍ତି ଆସେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଘଟଣା ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ କୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ତୋକଂ ସ୍ତୋକଂ ଚ ଭିକ୍ଷିତ୍ଵା ତୈଲଂ ଦୀପାର୍ଥମେଵ ଚ । କରୋତି ଦୀପକଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁଣ୍ଯଂ ତେନାପି ଲଭ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦୀପ ପାଇଁ ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା କରି ତେଲ ଭିକ୍ଷା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯମାନଂ ତୁ ଯଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯଧମୋ ନରଃ । କୃତାଂଜଲିପୁଟୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏକ ନିମ୍ନ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳିବାକୁ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପାଇଥାଏ।
ଦୀପପ୍ରଜ୍ଵାଲନେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍କୁରୁତେ ସ୍ଵଯମ୍ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯିଏ ନିଜେ ଦୀପ ଜଳାଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ ଏବଂ ପ୍ରୟାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପାଏ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ
ଏଠାରେ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା କୁହାଯାଉଛି, ଯାହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁଚିଯାଏ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତଟେ ରମ୍ଯେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ତତ୍ରୋଵାସ ଦ୍ଵିଜଃ ପୂର୍ଵଂ କପିଲୋ ନାମ ଵେଦଵିତ୍
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳରେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ନାମକ ଏକ ଠାର ଥିଲା। ସେଠାରେ କପିଳ ନାମକ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିରତୋ ଦରିଦ୍ର ଶ୍ରୋଃତ୍ରିଯସ୍ତଥା । ଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚ କୁରୁତେ କୁଟୁଂବ ପରିପାଲନମ୍
ସେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଗରିବ ଥିଲେ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘର ଚଳାଉଥିଲେ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈର୍ଵିଷ୍ଣୁମାରାଧଯତ୍ଯସୌ । ଵିଷ୍ଣୁଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦୀପଂ ବୋଧଯତେ ସଦା
ସେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ବିଧିମତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜି, ସେ ସବୁବେଳେ ଦୀପ ଜଳାଉଥିଲେ।
ସମାଦାଯ ଚ ତତ୍ତୈଲଂ ସ୍ଵଗୃହେ ପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍ । ଦୀପଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପରଯା ବୋଧଯେଦ୍ଧରିତୁଷ୍ଟଯେ
ନିଜ ଘରରେ ତେଲ ନେଇ, ସେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳାଉଥିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କପିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମାର୍ଜାରସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଂଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ତୁ ମୂଷକାନ୍ଭକ୍ଷଯେତ୍ସଦା
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାତ୍ମା କପିଳ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଥିବା ବିଲେଇ ସବୁବେଳେ ଉଠି ମୁଷା ଖାଉଥିଲା।
ତତ୍ରାଗଚ୍ଛତି ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଂ ମୂଷକାନାମହର୍ନିଶମ୍ । କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାନଂ ସ ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ନାରାଯଣାଗ୍ରତଃ
ସେ ବିଲେଇ ଦିନ ରାତି ମୁଷା ଖାଇବା ପାଇଁ ଆସୁଥିଲା, ଓ ଖାଦ୍ୟ ଆଶାରେ ସବୁବେଳେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲା।
ଭକ୍ଷିତା ବହଵସ୍ତେନ ମୂଷକା ଦ୍ଵିଜଵେଶ୍ମନି । ଯେ ଯେ ତୈଲାର୍ଥମାଯାଂତି ଵର୍ତ୍ଯପାହରଣାଯ ଚ
ସେ ବିଲେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ବହୁତ ମୁଷା ଖାଇଦେଇଥିଲା—ଯେମାନେ ତେଲ ନେବାକୁ କିମ୍ବା ବାତି ଚୋରିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ।
ତାଂସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଭକ୍ଷଯତ୍ଯେଵ ମୂଷକାନ୍ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତମାନସ୍ଯ କଦାଚିତ୍କାଲପର୍ଯଯାତ୍
ସେ ବିଲେଇ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲା ଓ ସେମାନେ ମୁଷାମାନେକୁ ଖାଉଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ କପିଳଙ୍କ ଜୀବନ ଚାଲିଥିଲା।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ସ କପିଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଵଗୃହେ ଶୁଚିଃ । ସୋପଵାସଃ ସପତ୍ନୀକଃ ପୂଜଯାମାସ ଚାଚ୍ଯୁତମ୍
ଏକାଦଶୀ ଦିନ, କପିଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଘରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଜନାନୀ ସହିତ ଉପବାସ କଲେ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ତତୋ ଜାଗରଣଂ ଚକ୍ରେ ସ୍ତୁତିନୃତ୍ଯପରାଯଣଃ । ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ନିଦ୍ରଯା ମୋହିତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ତାପରେ ସେ ଜାଗରଣ କଲେ, ସ୍ତୁତି ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଦ୍ରା ଓ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମାର୍ଜାରଶ୍ଚାଗତସ୍ତତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ଲଘୁକ୍ରମଃ । ଲକ୍ଷଯାମାସ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଗୃହକୋଣେ ସ୍ଥିତଃ ସଦା
ଏହିଠାରେ ଏକ ବିଲେଇ ଆସିଲା, ତାହାର ଦାନ୍ତ ତିକ୍ତିକା ଏବଂ ପାଦ ହଳୁକା । ସେ ସଦା ଘରର କୋଣାରେ ବସି ନିବେଦନ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖୁଥିଲା ।
ଅଦ୍ରାକ୍ଷୀନ୍ମୂଷିକାଂ କ୍ଷୁଦ୍ରା ତୈଲପାନାର୍ଥମାଗତାମ୍ । ମଂଦତେଜସି ଦୀପେ ତୁ ଵର୍ତ୍ଯପାହରଣୋଚିତାମ୍
ସେ ବିଲେଇ ଦେଖିଲା, ଏକ ଛୋଟ ଉଁଦେଲି ତେଲ ପିବିବାକୁ ଆସିଛି, ଯାହା ମନ୍ଦ ଆଲୋକର ଦୀପରୁ ବାତି ଚୋରାଇବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ।
ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ପଦାକ୍ରମ୍ଯ ତଦା ସା ବିଲମାଵିଶତ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପାଦେନ ଵୈ ଵର୍ତ୍ଯା ଦୀପଃ ସଂବୋଧିତୋ ଭୃଶମ୍
ଉଁଦେଲି ଲାଫ ଦେଇ ଏବଂ ପାଦରେ ଆଘାତ କରି, ତାପରେ ତାହା ବିଲ ଭିତରକୁ ପଳାଇଗଲା । ତାହାର ପାଦ ଏବଂ ବାତି ଦ୍ୱାରା ଦୀପଟି ବହୁତ ହଲାମାଲା ହେଲା ।
ତୈଲପାତ୍ରଂ ଚ ନମିତଂ ସୁପ୍ରକାଶୋଽଭଵତ୍ତଦା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽପି ଜଜାଗାର ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଦ୍ରାଂ ଵିମୋହିନୀମ୍
ତେଲର ପାତ୍ର ଢଳିଗଲା, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଦୀପଟି ଦେଖିବାକୁ ଖୁବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ମାୟାମୟ ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ଜାଗିଉଠିଲେ ।
ମାର୍ଜାରୋଽପି ଚ ତାଂ ରାତ୍ରୀମଜାଗ୍ରଚ୍ଚାଖୁଭକ୍ଷକଃ । ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ କୃତ୍ଵା ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ବିଲେଇ, ଯିଏ ଉଁଦେଲି ଖାଏ, ସେ ରାତିଟି ମଧ୍ୟ ଜାଗି ରହିଲା । ପରେ, ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ, ଦ୍ୱିଜନେ ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ।
ତତଶ୍ଚ ପାରଣଂ ଚକ୍ରେ ଵିପ୍ରୋ ବଂଧୁଜନୈଃ ସହ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କପିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତା'ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ପାରଣ କରିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ମହାତ୍ମା କପିଳ ନିୟମିତ ଚାଲିଥିଲେ ।
ବଭୂଵୁଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଶ୍ଚ ଧନଧାନ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆରୋଗ୍ଯଂ ପରମାମୃଦ୍ଧିମଵାପ ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମ୍
ସେ ପୁଅ ଓ ପଉତି, ଅପୂର୍ବ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ ।
ଦୀପଵ୍ରତପ୍ରଭାଵେନ କପିଲୋ ମୋକ୍ଷମାଗତଃ । ସଂଭେଦ୍ଯ ମଂଡଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଵିତୁଃ ଶଶିନସ୍ତଥା
ଦୀପବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ କପିଳ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ।
ଦୀପଜ୍ଯୋତିଃସ୍ଵରୂପେଣ ପରମାତ୍ମା ନିଯୁକ୍ତଵାନ୍ । ମୂଷିକାପି ଚ କାଲେନ ମମାର ବିଲମଧ୍ଯତଃ
ଦୀପର ଆଲୋକ ରୂପେ ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ । ସମୟ କ୍ରମେ ଉଁଦେଲି ମଧ୍ୟ ତାହାର ବିଲ ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲା ।
ଵିମାନଵରମାରୁହ୍ଯ ଦେଵଗଂଧର୍ଵସେଵିତମ୍ । ଅପ୍ସରୋଭିଃ ପରିଵୃତୋ ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈର୍ଯୁତଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିମାନ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସହିତ ଘିରିଥିଲେ ।