ମହାଦେଵ ଉଵାଚ - ଵଦାମି ତଵ ଦେଵର୍ଷେ ରହସ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହା ଗୋଘ୍ନୋ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ — ହେ ଦେବୃଷି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ — ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ଗାଈ ମାରିଥିବା, ବନ୍ଧୁ ଘାତ କରିଥିବା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା —
ଵିଶ୍ଵାସଘାତୀ କ୍ରୂରାତ୍ମା ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ଶତଂ କୁଲାନାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, କ୍ରୂର ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ; ସେ ନିଜ ପରିବାରର ଶତ ଶତ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
ତଦହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଦୀପଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ସଂଵତ୍ସରପ୍ରମାଣସ୍ଯ ଵିଧିଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପବ୍ରତ, ଏହାର ବାର୍ଷିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ହେମଂତେ ପ୍ରଥମେ ମାସି ପ୍ରାପ୍ଯ ହ୍ଯେକାଦଶୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଚୋତ୍ଥାଯ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ
ହେମନ୍ତ ଋତୁର ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ, ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି, ମନରୁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଦୂର କରି—
ନଦୀସଂଗମତୀର୍ଥେଷୁ ତଡାଗେଷୁ ସରିତ୍ସୁ ଚ । ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ତତ୍ର ଗୃହେ ଵା ନିଯତାତ୍ମଵାନ୍
ନଦୀ ସଙ୍ଗମ, ପବିତ୍ର ତୀର, ପୋଖରୀ, ଝିଲିକିମ୍ବା ଘରେ ନିୟମିତ ମନ ରଖି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତୋଽହଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେ ତତ୍ସ୍ନାନଂ ଦେହି ମେ ସଦା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀରରେ ସ୍ନାନ କରିଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସଦା ମୋତେ ଦିଅ।
ସ୍ନାନମଂତ୍ରଃ । ଦେଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚ ସଂତର୍ପ୍ଯ କୃତଜପ୍ଯୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ତତଃ ସଂପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ପଂଚାମୃତେନ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ତତୋ ଗଂଧୋଦକେନ ଚ
ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଜପ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା; ପଞ୍ଚାମୃତରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ପରେ ଗନ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା।
ସ୍ନାତୋଽସି ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହିତୋ ଦେଵଦେଵ ଜଗତ୍ପତେ । ମାଂ ସମୁଦ୍ଧର ଦେଵେଶ ଘୋରାତ୍ସଂସାରବଂଧନାତ୍
ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତି, ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି; ହେ ଦେବେଶ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।
ତତଃ ସଂପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ଵୈଦିକୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ପୌରାଣିକୈରପି
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଅତୋ ଦେଵେତି ଗଂଧାଦି ପୌରୁଷେଣାପି ଵା ପୁନଃ । ନମୋ ମତ୍ସ୍ଯାଯ ଦେଵାଯ କୂର୍ମଦେଵାଯ ଵୈ ନମଃ
ଏପରି ଭାବେ, ହେ ଦେବ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ମନୁଷ୍ୟୀୟ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି: ମତ୍ସ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କୂର୍ମଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମୋ ଵାରାହଦେଵାଯ ନରସିଂହାଯ ଵୈ ନମଃ । ନମୋଽସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧଦେଵାଯ କଲ୍କିନେ ଚ ନମୋନମଃ
ବରାହଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନରସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କଳ୍କିଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ନମସ୍କାର।
ନମୋଽସ୍ତୁ ରାମଦେଵାଯ ଵିଷ୍ଣୁଦେଵାଯ ତେ ନମଃ । ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ତୁଭ୍ଯଂ ଶି ରଇତ୍ଯଭିପୂଜଯେତ୍ । କେଶଵାଦୀନି ନାମାନି ତୈର୍ଵା ସଂପୂଜଯେଦ୍ଧରିମ୍
ରାମଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା।
ଵନସ୍ପତିରସୋ ଦିଵ୍ଯଃ ସୁରଭିର୍ଗଂଧଵାଞ୍ଛୁଚିଃ । ଧୂପୋଽଯଂ ଦେଵଦେଵେଶ ନମସ୍ତେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍
ଏହି ଧୂପ ଦିବ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ପବିତ୍ର ଓ ଗଛର ସାର ରୁ ତିଆରି; ହେ ଦେବଦେବ, ଏହି ଧୂପ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଧୂପମଂତ୍ରଃ । ଦୀପସ୍ତମୋ ନାଶଯତି ଦୀପଃ କାଂତିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତସ୍ମାଦ୍ଦୀପପ୍ରଦାନେନ ପ୍ରୀଯତାଂ ମେ ଜନାର୍ଦନଃ
ଧୂପ ମନ୍ତ୍ର: ଦୀପ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଦୀପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦିଏ; ତେଣୁ ଦୀପ ଦାନ କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
ଦୀପମଂତ୍ରଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମିଦମନ୍ନାଦ୍ଯଂ ଦେଵଦେଵ ଜଗତ୍ପତେ । ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ପରମାମୃତମୁତ୍ତମମ୍
ଦୀପ ମନ୍ତ୍ର: ଏହି ଭୋଗ ଅନ୍ନ ଓ ଖାଦ୍ୟ, ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ।
ନୈଵେଦ୍ଯମଂତ୍ରଃ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଏଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଫଲେନ ଚୈଵ ହସ୍ତେନ ଶଂଖେନାଦାଯ ଚୋଦକମ୍
ନୈବେଦ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର: ପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା; ହାତରେ ଫଳ ଏବଂ ଶଂଖରେ ଜଳ ନେଇ ଅର୍ପଣ କରିବା।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଣ ଯନ୍ମଯା ପାତକଂ କୃତମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାଶମାଯାତୁ ପ୍ରସାଦାତ୍ତଵ କେଶଵ
ହେ କେଶବ, ତୁମର କୃପାରେ ମୋର ଏହି ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମରେ ଯେତେ ଅପରାଧ ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହେଉ।
ଇତି ଅର୍ଘମଂତ୍ରଃ । ତତଃ କୁଂଭଂ ନଵଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଘୃତପୂର୍ଣଂ ସମାନଯେତ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣସ୍ଯାଗ୍ରେ ତୈଲପୂର୍ଣମଥାପି ଵା
ଏହି ହେଉଛି ଅର୍ଘ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର। ତାପରେ, ଏକ ନୂଆ, ସ୍ୱଚ୍ଛ କୁଁଭ ଘିଅ କିମ୍ବା ତେଲରେ ଭରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରଂ ତାମ୍ରଂ ମୃନ୍ମଯମେଵ ଚ । ନଵତଂତୁସମାଂ ଵର୍ତିଂ ତସ୍ମିନ୍ପାତ୍ରେ ତୁ ନିର୍ଵପେତ୍
ସେଇ କୁଁଭ ଉପରେ ଏକ ତାମ୍ବା କିମ୍ବା ମାଟିର ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ପାତ୍ର ଭିତରେ ନଉଟି ସୂତାର ବାତି ରଖିବା ଉଚିତ।
ତତଃ ପ୍ରବୋଧଯେଦ୍ଦୀପଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ କୁଂଭଂ ସୁନିଶ୍ଚଲମ୍ । ପୁଷ୍ପଗଂଧାଦିଭିଃ ପୂଜ୍ଯ ତତଃ ସଂକଲ୍ପଯେଚ୍ଛୁଚିଃ
ତାପରେ, ଦୀପକୁ ଜାଳାଇ ଏବଂ କୁଁଭକୁ ଭଲଭାବେ ରଖି, ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
ମଂତ୍ରେଣାନେନ ଦେଵର୍ଷେ ଅସମୀରେଷୁ ଧାମସୁ । କାମୋ ଭୂତସ୍ଯ ଭଵ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ରାଡେକୋ ଵିରାଜତେ
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଯେଉଁଠି ପବନ ଚଳେ ନାହିଁ, ସେଠି ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଦୀପଃ ସଂଵତ୍ସରଂ ଯାଵତ୍ମଯାଯଂ ପରିକଲ୍ପିତଃ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ମମ କେଶଵ
ଏହି ଦୀପଟି ଯେଉଁଟି ମୁଁ ଏକ ବର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି, ଏହା ଅବିରତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଭଳି ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁ, ହେ କେଶବ।
ତତୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯୋ ଭୂତ୍ଵା ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନପରାଯଣଃ । ନାଲପେତ୍ପତିତାନ୍ପାପାଂସ୍ତଥା ପାଖଣ୍ଡିନୋ ନରାନ୍
ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଗର୍ହିତ ପାପୀ ଓ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଵାଦ୍ଯାଦିକୈସ୍ତଥା । ପୁଣ୍ଯପାଠୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଧର୍ମାଖ୍ଯାନୈରୁପୋଷଣୈଃ
ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବା, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ପାଠ, ଧର୍ମ କଥା ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ରାତି କାଟିବା ଉଚିତ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତପୂର୍ଵାହ୍ଣିକ କ୍ରିଯଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ପୂର୍ବାହ୍ନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଓ ଯେତେକି ସମ୍ଭବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵଯଂ ଚ ପାରଣଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଵିସର୍ଜଯେତ୍ । ଏଵଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ଯାଵଦହୋରାତ୍ରଂ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ନିଜେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରି, ଶିର ନମାଇ ବିଦାୟ ନେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ଏକ ବର୍ଷ ଦିନ ଓ ରାତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦୀପଂ ପଲସୁଵର୍ଣେନ ତଦର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧେନ ଵା ପୁନଃ । ଵର୍ତିସ୍ତୁ ରାଜତୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦ୍ଵିପଲାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧିକାପି ଵା
ଦୀପଟି ସୁନାର ଏକ ପଳା ଓଜନର, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧା ଓ କ୍ୱାର୍ଟର ହେବା ଉଚିତ। ବାତି ରୂପାର ଦୁଇ ପଳା ଅର୍ଧା କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧା ଓ କ୍ୱାର୍ଟର ହେବା ଉଚିତ।
ଘୃତପୂର୍ଣଂ ତଥା କୁଂଭଂ ତାମ୍ରପାତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ହିରଣ୍ମଯଃ
ଘିଅ ଭରା କୁଁଭ ଏବଂ ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଯେତେକି ସମ୍ଭବ, ସୁନାରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
କାର୍ଯୋ ଭକ୍ତିମତା ପୁଂସା ମୁକ୍ତିଦ୍ଵାରମଭୀପ୍ସତା । ତତୋ ନିମଂତ୍ରଯେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମଣାନ୍ସାଧୁସତ୍ତମାନ୍
ଯିଏ ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଆଶା କରେ, ସେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୋତ୍ତମପକ୍ଷେ ତୁ ଵିପ୍ରାନ୍ଷଣ୍ମଧ୍ଯମେ ତଥା । ଅନ୍ଯଥା କାରଯେତ୍ତ୍ରୀନ୍ଵା ଏକଂ କର୍ମକରଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବାରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଧ୍ୟପକ୍ଷରେ ଛଅଜଣ, ନାହିଁ ହେଲେ ତିନିଜଣ କିମ୍ବା ଏକ ଦ୍ୱିଜକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ।