ଵାମେଽପି ଚତୁରଃ ଶଂଖାନ୍ନାମମୁଦ୍ରେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଚକ୍ରମେକଂଗଦେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ତଯୋରିତି ଵିଭେଦତଃ
ବାମ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚାରିଟି ଶଂଖ ଚିହ୍ନ ଓ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ଏକଟି ଚକ୍ର, ଦୁଇଟି ଗଦା, ଦୁଇଟି ହରି ପ୍ରତିକ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି।
ଲଲାଟେ ଚ ଗଦାମେକାଂ ନାମମୁଦ୍ରାଂ ତଥା ହୃଦି । ତ୍ରୀଣିତ୍ରୀଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମଧ୍ଯେ ଶାଖାଵୁଭାଵୁଭୌ
ଲଳାଟରେ ଗଦା ଚିହ୍ନ ଏକଟି, ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିନିଟି ତିନିଟି ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଶାଖା ଅଛି।
ହୃଦି ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ତନାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗଦାପଦ୍ମାନି ବାହୁଵତ୍ । ତ୍ରୀଣି ଚତ୍ଵାରି ଚକ୍ରାଣି କର୍ଣମୂଲେ ଦ୍ଵଯୋରଧଃ
ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସ୍ତନ ଉପରେ ବାହୁରେ ଯେପରି ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ତେଣୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି; କାନ ମୂଳରେ ତଳେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଚାରିଟି ଚକ୍ର ଅଛି।
ଏକମେକଂ ତଦନ୍ଯେଷୁ ତିଲକେଷୁ ଚ ଧାରଯେତ୍ । ସଂପ୍ରଦାଯଜମୁଦ୍ରାଂ ତୁ ଧାର୍ଯା ଶିଷ୍ଟାନୁସାରତଃ
ଅନ୍ୟ ଟିଳକ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିହ୍ନ ଏକଟି ହେବା ଉଚିତ୍; ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଯଥାରୁଚ୍ଯଥଵା ଧାର୍ଯା ନ ତତ୍ର ନିଯମା ଯତଃ । ଆଚାଂଡାଲାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯଂତି ତିଲକସ୍ଯୈଵ ଧାରଣାତ୍
ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଧାରଣ କରିପାରିବେ; ଏଠାରେ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, କାରଣ ଟିଳକ ଧାରଣ କଲେ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଚାଂଡାଲାଦଧିକଂ ମନ୍ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ହି ନିଂଦକମ୍ । ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁସମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ; ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନେଷୁ ତତ୍ପରଃ । ନାଂତରସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଞେଯଃ ସ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍; ସେ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ହେବେ।
ଶଂଖଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ । ସ ଵୈ ନାରାଯଣ ଇତି ଵେଦେ ଚୈଵ ତୁ ପଠ୍ଯତେ
ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଥାଏ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ।
ତପ୍ତଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରଃ ପଂକ୍ତିପାଵନପାଵନଃ । ତସ୍ଯ ଭକ୍ତିଯୁତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ତପ୍ତ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ; ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରମାଲାଂ ଵା ତୁଲସୀକାଷ୍ଠସଂଭଵାମ୍ । ଧୃତ୍ଵା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୂଯାନ୍ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମାଳା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ କାଠରୁ ତିଆରି ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁରୂପୋ ଯତୋ ଵିପ୍ରୋ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସ ଇହ ସ୍ମୃତଃ । ପଂଚତ୍ଵେ ଯସ୍ଯ ତିଲକଂ ଗୋପୀଚଂଦନସଂଭଵମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ୍ଣୁର ରୂପ ଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯାହାର ଟିଳକ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ଗୋପୀଚନ୍ଦନରୁ ତିଆରି।
ଵିମାନଂ ସ ସମାରୁହ୍ଯ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । କଲୌ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତିଲକଂ ଗୋପିଚଂଦନମ୍
ସେ ଦେବ ଯାନରେ ଚଢ଼ି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ, ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଟିଳକ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଗତିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଶଂଖଂ ଚୈଵ ତଥା ଚକ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ସଵ୍ଯକେ
ଯେଉଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଣିଷ ଏହା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ପାଖରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହସ୍ତେ ଧୃତ୍ଵା ଵିଶେଷେଣ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ମଦ୍ଯପାନରତା ଯେ ଚ ଯେ ଚ ସ୍ତ୍ରୀବାଲଘାତକାଃ
ହାତରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଧରିଲେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି।
ଅଗମ୍ଯାଗମକା ଯେ ଵୈ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଭୁଵି ଵାଡଵ । ଭକ୍ତାନାଂ ଦର୍ଶନାଦେଵ ମୁକ୍ତିସ୍ତେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ ସମ୍ପର୍କ କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସଂସାରେ ତୁଚ୍ଛସାରେସ୍ମିନ୍କୁତୋ ଵୈ ଵୈଷ୍ଣଵା ଜନାଃ । ଅହଂ ହି ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଜାତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭକ୍ତିପ୍ରସାଦତଃ
ଏହି ନିରାର୍ଥକ ସଂସାରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାର କୃପାରେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇଛି।
କାଶ୍ଯାଂ ନିଵସତାଂ ହ୍ଯତ୍ର ରାମରାମେତି ସଂଜପନ୍ । ତେନ ପୁଣ୍ଯାଦିଯୋଗେନ ଶିଵୋ ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ 'ରାମ ରାମ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଯୋଗରେ ଶିବ ହେବେ—ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଗୋପୀଚଂଦନମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଉଣତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଵତ୍ସରାଖ୍ଯସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵଵ୍ରତପ୍ରଧାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵଦସ୍ଵ ମେ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି 'ବାର୍ଷିକ ଦୀପବ୍ରତ' ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ଏହାର ମହିମା ମୋତେ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଯେନ ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵାଣି କୃତାନ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରତର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ - ଵଦାମି ତଵ ଦେଵର୍ଷେ ରହସ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହା ଗୋଘ୍ନୋ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ — ହେ ଦେବୃଷି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ — ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ଗାଈ ମାରିଥିବା, ବନ୍ଧୁ ଘାତ କରିଥିବା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା —
ଵିଶ୍ଵାସଘାତୀ କ୍ରୂରାତ୍ମା ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ଶତଂ କୁଲାନାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, କ୍ରୂର ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ; ସେ ନିଜ ପରିବାରର ଶତ ଶତ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
ତଦହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଦୀପଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ସଂଵତ୍ସରପ୍ରମାଣସ୍ଯ ଵିଧିଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପବ୍ରତ, ଏହାର ବାର୍ଷିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ହେମଂତେ ପ୍ରଥମେ ମାସି ପ୍ରାପ୍ଯ ହ୍ଯେକାଦଶୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଚୋତ୍ଥାଯ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ
ହେମନ୍ତ ଋତୁର ପ୍ରଥମ ମାସରେ, ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ, ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି, ମନରୁ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଦୂର କରି—
ନଦୀସଂଗମତୀର୍ଥେଷୁ ତଡାଗେଷୁ ସରିତ୍ସୁ ଚ । ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ତତ୍ର ଗୃହେ ଵା ନିଯତାତ୍ମଵାନ୍
ନଦୀ ସଙ୍ଗମ, ପବିତ୍ର ତୀର, ପୋଖରୀ, ଝିଲିକିମ୍ବା ଘରେ ନିୟମିତ ମନ ରଖି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତୋଽହଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେ ତତ୍ସ୍ନାନଂ ଦେହି ମେ ସଦା
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀରରେ ସ୍ନାନ କରିଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସଦା ମୋତେ ଦିଅ।
ସ୍ନାନମଂତ୍ରଃ । ଦେଵାନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚ ସଂତର୍ପ୍ଯ କୃତଜପ୍ଯୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ତତଃ ସଂପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ପଂଚାମୃତେନ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ତତୋ ଗଂଧୋଦକେନ ଚ
ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଜପ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା; ପଞ୍ଚାମୃତରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ପରେ ଗନ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା।
ସ୍ନାତୋଽସି ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହିତୋ ଦେଵଦେଵ ଜଗତ୍ପତେ । ମାଂ ସମୁଦ୍ଧର ଦେଵେଶ ଘୋରାତ୍ସଂସାରବଂଧନାତ୍
ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପତି, ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି; ହେ ଦେବେଶ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।
ତତଃ ସଂପୂଜଯେଦ୍ଦେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ଵୈଦିକୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ପୌରାଣିକୈରପି
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଅତୋ ଦେଵେତି ଗଂଧାଦି ପୌରୁଷେଣାପି ଵା ପୁନଃ । ନମୋ ମତ୍ସ୍ଯାଯ ଦେଵାଯ କୂର୍ମଦେଵାଯ ଵୈ ନମଃ
ଏପରି ଭାବେ, ହେ ଦେବ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ମନୁଷ୍ୟୀୟ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି: ମତ୍ସ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, କୂର୍ମଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।