ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଏତତ୍ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ମନୀଷିଣଃ । ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଗତିଃ କଚ୍ଚିଜ୍ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ଜାଯତେ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥାନ୍ଯତ୍ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଗୋପୀଚଂଦନମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ଦେବଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଗୋପୀଚନ୍ଦନର ମହିମା କହିବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵାଥ ଵୈଶ୍ଯୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵାପ୍ଯଥଵା ଦ୍ଵିଜଃ । ଗୋପୀଚଂଦନଲିପ୍ତାଂଗୋ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ୟାପାରୀ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ, ଯେ କେହି ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥାଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତିଲକଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଗୋପୀଚଂଦନସଂଭଵମ୍ । ମଦ୍ଯପାନାଦିଦୋଷୈସ୍ତୁ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ତିଳକ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଗୋପୀଚଂଦନଲିପ୍ତାଂଗୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵିଷ୍ଣୁତତ୍ପରଃ । ସର୍ଵଦୋଷୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯେତ ଯଥା ଗଂଗାଂଭସା ପୁନଃ
ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଦେହରେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ନିମ୍ନ୍ନ ହେବାପରି ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମହା ମଦ୍ଯପାନୀ ଚ ସ୍ଵର୍ଣସ୍ତେଯୀ ତଥୈଵ ଚ । ଗୁରୁତଲ୍ପଗମୋ ଵାଥ ଶୂଦ୍ରୋ ଵାପ୍ଯଥ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ସୁନା ଚୋର, ଗୁରୁଙ୍କର ମହିଳାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ—
ସ ସଦ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାଜନ୍ମଶତକାରଣାତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶତିଲକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈ ଵିଶେଷତଃ
ଏମିତି ଲୋକ ଶତ ଜନ୍ମର ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି ଦ୍ୱାଦଶ ତିଳକ କଥା କହାଯାଇଛି।
ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଦଂଡାକାରଂ ଲଲାଟେ ସ୍ଯାତ୍ପଦ୍ମାକାରଂ ତୁ ଵକ୍ଷସି
ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କପାଳରେ ଦଣ୍ଡ ଆକୃତିରେ ଓ ଛାତିରେ ପଦ୍ମ ଆକୃତିରେ ତିଳକ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଣୁପତ୍ରନିଭଂ ବାହୁମୂଲେଽନ୍ଯଦ୍ଦୀପକାକୃତି । ଉଚ୍ଚୈଶ୍ଚକ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରି ବାହୁମୂଲେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ
ବାହୁର ମୂଳରେ ବାଁଶପତ୍ର ଆକୃତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦୀପ ଆକୃତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଡାହାଣ ବାହୁର ମୂଳରେ ଚାରିଟି ଉଚ୍ଚ ଚକ୍ର ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ନାମମୁଦ୍ରାଦ୍ଵଯଂ ନୀଚୈଃ ଶଂଖମେକଂ ତଯୋରପି । ମଧ୍ଯେ ତତଃ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋସ୍ତୁ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ପଦ୍ମେ ଚ ଧାରଯେତ୍
ନାମ ମୁଦ୍ରା ଦୁଇଟି ତଳେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶଂଖ ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଇଟିରେ ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାମେଽପି ଚତୁରଃ ଶଂଖାନ୍ନାମମୁଦ୍ରେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଚକ୍ରମେକଂଗଦେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ତଯୋରିତି ଵିଭେଦତଃ
ବାମ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚାରିଟି ଶଂଖ ଚିହ୍ନ ଓ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ଏକଟି ଚକ୍ର, ଦୁଇଟି ଗଦା, ଦୁଇଟି ହରି ପ୍ରତିକ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି।
ଲଲାଟେ ଚ ଗଦାମେକାଂ ନାମମୁଦ୍ରାଂ ତଥା ହୃଦି । ତ୍ରୀଣିତ୍ରୀଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମଧ୍ଯେ ଶାଖାଵୁଭାଵୁଭୌ
ଲଳାଟରେ ଗଦା ଚିହ୍ନ ଏକଟି, ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିନିଟି ତିନିଟି ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଶାଖା ଅଛି।
ହୃଦି ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ତନାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗଦାପଦ୍ମାନି ବାହୁଵତ୍ । ତ୍ରୀଣି ଚତ୍ଵାରି ଚକ୍ରାଣି କର୍ଣମୂଲେ ଦ୍ଵଯୋରଧଃ
ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସ୍ତନ ଉପରେ ବାହୁରେ ଯେପରି ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ତେଣୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି; କାନ ମୂଳରେ ତଳେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଚାରିଟି ଚକ୍ର ଅଛି।
ଏକମେକଂ ତଦନ୍ଯେଷୁ ତିଲକେଷୁ ଚ ଧାରଯେତ୍ । ସଂପ୍ରଦାଯଜମୁଦ୍ରାଂ ତୁ ଧାର୍ଯା ଶିଷ୍ଟାନୁସାରତଃ
ଅନ୍ୟ ଟିଳକ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିହ୍ନ ଏକଟି ହେବା ଉଚିତ୍; ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଯଥାରୁଚ୍ଯଥଵା ଧାର୍ଯା ନ ତତ୍ର ନିଯମା ଯତଃ । ଆଚାଂଡାଲାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯଂତି ତିଲକସ୍ଯୈଵ ଧାରଣାତ୍
ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଧାରଣ କରିପାରିବେ; ଏଠାରେ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, କାରଣ ଟିଳକ ଧାରଣ କଲେ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଚାଂଡାଲାଦଧିକଂ ମନ୍ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ହି ନିଂଦକମ୍ । ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁସମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ; ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନେଷୁ ତତ୍ପରଃ । ନାଂତରସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଞେଯଃ ସ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍; ସେ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ହେବେ।
ଶଂଖଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ । ସ ଵୈ ନାରାଯଣ ଇତି ଵେଦେ ଚୈଵ ତୁ ପଠ୍ଯତେ
ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଥାଏ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ।
ତପ୍ତଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରଃ ପଂକ୍ତିପାଵନପାଵନଃ । ତସ୍ଯ ଭକ୍ତିଯୁତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ତପ୍ତ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ; ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରମାଲାଂ ଵା ତୁଲସୀକାଷ୍ଠସଂଭଵାମ୍ । ଧୃତ୍ଵା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୂଯାନ୍ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମାଳା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ କାଠରୁ ତିଆରି ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁରୂପୋ ଯତୋ ଵିପ୍ରୋ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସ ଇହ ସ୍ମୃତଃ । ପଂଚତ୍ଵେ ଯସ୍ଯ ତିଲକଂ ଗୋପୀଚଂଦନସଂଭଵମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ୍ଣୁର ରୂପ ଥିବାରୁ, ସେଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯାହାର ଟିଳକ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ଗୋପୀଚନ୍ଦନରୁ ତିଆରି।
ଵିମାନଂ ସ ସମାରୁହ୍ଯ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । କଲୌ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତିଲକଂ ଗୋପିଚଂଦନମ୍
ସେ ଦେବ ଯାନରେ ଚଢ଼ି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ, ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଟିଳକ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଗତିଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଶଂଖଂ ଚୈଵ ତଥା ଚକ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ସଵ୍ଯକେ
ଯେଉଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଣିଷ ଏହା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ପାଖରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ହସ୍ତେ ଧୃତ୍ଵା ଵିଶେଷେଣ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ମଦ୍ଯପାନରତା ଯେ ଚ ଯେ ଚ ସ୍ତ୍ରୀବାଲଘାତକାଃ
ହାତରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଧରିଲେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି।
ଅଗମ୍ଯାଗମକା ଯେ ଵୈ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଭୁଵି ଵାଡଵ । ଭକ୍ତାନାଂ ଦର୍ଶନାଦେଵ ମୁକ୍ତିସ୍ତେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ ସମ୍ପର୍କ କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସଂସାରେ ତୁଚ୍ଛସାରେସ୍ମିନ୍କୁତୋ ଵୈ ଵୈଷ୍ଣଵା ଜନାଃ । ଅହଂ ହି ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଜାତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭକ୍ତିପ୍ରସାଦତଃ
ଏହି ନିରାର୍ଥକ ସଂସାରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାର କୃପାରେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇଛି।
କାଶ୍ଯାଂ ନିଵସତାଂ ହ୍ଯତ୍ର ରାମରାମେତି ସଂଜପନ୍ । ତେନ ପୁଣ୍ଯାଦିଯୋଗେନ ଶିଵୋ ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ 'ରାମ ରାମ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଯୋଗରେ ଶିବ ହେବେ—ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଗୋପୀଚଂଦନମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାମୈକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଉଣତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଵତ୍ସରାଖ୍ଯସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵଵ୍ରତପ୍ରଧାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵଦସ୍ଵ ମେ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି 'ବାର୍ଷିକ ଦୀପବ୍ରତ' ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ଏହାର ମହିମା ମୋତେ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଯେନ ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵାଣି କୃତାନ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରତର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।