ଗଂଧପୁଷ୍ପୋପହାରୈସ୍ତୁ ନ ତୁଷ୍ଟିର୍ଜାଯତେ ତଥା । ଦେଵାନାମିହ ସର୍ଵେଷାଂ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣାଦ୍ଯଥା
ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କଲେ ସେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ସ୍ଵର୍ଣରତ୍ନାଦିଵସ୍ତୂନାଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚାପି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ଗ୍ରାମାଣାଂ ନଗରାଣାଂ ଚ ଦାନାତ୍ତୁଷ୍ଟିର୍ଭଵେନ୍ନହି
ସୁନା, ମଣି, ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଗାଁ ବା ସହର ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମଶ୍ରଵଣାତ୍ପ୍ରୀତିଃ ସର୍ଵଦିଵୌକସାମ୍ । ଇତିହାସପୁରାଣାନାଂ ଶ୍ରଵଣେ ମୁନିସତ୍ତମ
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣି ଅନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନରେ ଖୁସି ହୁଏ।
ତଥା ସ୍ଯାନ୍ମେ ମହାପ୍ରୀତିଃ ସାଧ୍ଯେ ସର୍ଵାର୍ଥକାମିକେ । କନ୍ଯାଦାନେ ମହାପ୍ରୀତିର୍ମମ ସ୍ଯାନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ମୋ ମନରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ହେଉ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କନ୍ୟାଦାନ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ବଡ଼ ଖୁସି ମିଳୁ।
ନ ତଥା ରୋଚତେ ସା ଚ ଯଥା ପୁସ୍ତକଵାଚନାତ୍ । ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ନାନ୍ଯତ୍ପ୍ରୀତିକରଂ ମମ
ତଥାପି, ସେଇ ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବାର ମତେ ଏତେ ଭଲ ଲାଗେନି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ପାଇଁ ଏହାପରି ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ମିଳେନି।
ପୁଣ୍ଯାଖ୍ଯାନମୃତେ ଵିପ୍ର ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଯଶ୍ଚାଯମପରୋ ଵିପ୍ର ଇହାଯାତୋ ନରୋତ୍ତମଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣ୍ୟ କଥା ଛାଡ଼ି ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏହି ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଆସିଛନ୍ତି।
ସଂଗତ୍ଯାନୁଗତଶ୍ଚାଯଂ ଧର୍ମଶ୍ରଵଣମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭକ୍ତିରଭୂଦସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରମାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହି ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କର ମନରେ ଜନ୍ମିଲା।
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ତସ୍ଯ ଵାଚକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଏଷ ଵିପ୍ରୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଦୌ ସ୍ଵର୍ଣସ୍ଯ ମାଷକମ୍
ସେ ମହାତ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ମାଣିକ୍ୟ ସୁନା ଦାନ କଲେ।
ନାନ୍ଯଦ୍ଦାନଂ କଦା ଚକ୍ରେ ଲୋଭାଵିଷ୍ଟେନ ଚେତସା । ପାତ୍ରଦାନାତ୍ଫଲପ୍ରାପ୍ତିସ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ
ଲୋଭରେ ମନ ଭରିଥିବା ସେ କେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦାନ କରିନଥିଲେ। ତଥାପି, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦାନ ଦେଇ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଇଲେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ କର୍ମ ଆଭ୍ଯାଂ ଚୈଵ ମହାମୁନେ
ହେ ମହାମୁନି, ଏହି କର୍ମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ହେଲା, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଏତତ୍ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ମନୀଷିଣଃ । ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଗତିଃ କଚ୍ଚିଜ୍ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ଜାଯତେ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥାନ୍ଯତ୍ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଗୋପୀଚଂଦନମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ଦେବଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଗୋପୀଚନ୍ଦନର ମହିମା କହିବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵାଥ ଵୈଶ୍ଯୋ ଵା ଶୂଦ୍ରୋ ଵାପ୍ଯଥଵା ଦ୍ଵିଜଃ । ଗୋପୀଚଂଦନଲିପ୍ତାଂଗୋ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ୟାପାରୀ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ, ଯେ କେହି ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥାଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତିଲକଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଗୋପୀଚଂଦନସଂଭଵମ୍ । ମଦ୍ଯପାନାଦିଦୋଷୈସ୍ତୁ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ତିଳକ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଗୋପୀଚଂଦନଲିପ୍ତାଂଗୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵିଷ୍ଣୁତତ୍ପରଃ । ସର୍ଵଦୋଷୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯେତ ଯଥା ଗଂଗାଂଭସା ପୁନଃ
ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ଦେହରେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ନିମ୍ନ୍ନ ହେବାପରି ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମହା ମଦ୍ଯପାନୀ ଚ ସ୍ଵର୍ଣସ୍ତେଯୀ ତଥୈଵ ଚ । ଗୁରୁତଲ୍ପଗମୋ ଵାଥ ଶୂଦ୍ରୋ ଵାପ୍ଯଥ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ସୁନା ଚୋର, ଗୁରୁଙ୍କର ମହିଳାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ—
ସ ସଦ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାଜନ୍ମଶତକାରଣାତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶତିଲକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈ ଵିଶେଷତଃ
ଏମିତି ଲୋକ ଶତ ଜନ୍ମର ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି ଦ୍ୱାଦଶ ତିଳକ କଥା କହାଯାଇଛି।
ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଦଂଡାକାରଂ ଲଲାଟେ ସ୍ଯାତ୍ପଦ୍ମାକାରଂ ତୁ ଵକ୍ଷସି
ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କପାଳରେ ଦଣ୍ଡ ଆକୃତିରେ ଓ ଛାତିରେ ପଦ୍ମ ଆକୃତିରେ ତିଳକ କରିବା ଉଚିତ।
ଵେଣୁପତ୍ରନିଭଂ ବାହୁମୂଲେଽନ୍ଯଦ୍ଦୀପକାକୃତି । ଉଚ୍ଚୈଶ୍ଚକ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରି ବାହୁମୂଲେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ
ବାହୁର ମୂଳରେ ବାଁଶପତ୍ର ଆକୃତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦୀପ ଆକୃତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଡାହାଣ ବାହୁର ମୂଳରେ ଚାରିଟି ଉଚ୍ଚ ଚକ୍ର ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ନାମମୁଦ୍ରାଦ୍ଵଯଂ ନୀଚୈଃ ଶଂଖମେକଂ ତଯୋରପି । ମଧ୍ଯେ ତତଃ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋସ୍ତୁ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ପଦ୍ମେ ଚ ଧାରଯେତ୍
ନାମ ମୁଦ୍ରା ଦୁଇଟି ତଳେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶଂଖ ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଇଟିରେ ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାମେଽପି ଚତୁରଃ ଶଂଖାନ୍ନାମମୁଦ୍ରେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଚକ୍ରମେକଂଗଦେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ତଯୋରିତି ଵିଭେଦତଃ
ବାମ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚାରିଟି ଶଂଖ ଚିହ୍ନ ଓ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ଏକଟି ଚକ୍ର, ଦୁଇଟି ଗଦା, ଦୁଇଟି ହରି ପ୍ରତିକ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି।
ଲଲାଟେ ଚ ଗଦାମେକାଂ ନାମମୁଦ୍ରାଂ ତଥା ହୃଦି । ତ୍ରୀଣିତ୍ରୀଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମଧ୍ଯେ ଶାଖାଵୁଭାଵୁଭୌ
ଲଳାଟରେ ଗଦା ଚିହ୍ନ ଏକଟି, ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ନାମ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିନିଟି ତିନିଟି ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଶାଖା ଅଛି।
ହୃଦି ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ତନାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଗଦାପଦ୍ମାନି ବାହୁଵତ୍ । ତ୍ରୀଣି ଚତ୍ଵାରି ଚକ୍ରାଣି କର୍ଣମୂଲେ ଦ୍ଵଯୋରଧଃ
ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସ୍ତନ ଉପରେ ବାହୁରେ ଯେପରି ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ତେଣୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି; କାନ ମୂଳରେ ତଳେ ତିନିଟି ଚକ୍ର ଓ ଚାରିଟି ଚକ୍ର ଅଛି।
ଏକମେକଂ ତଦନ୍ଯେଷୁ ତିଲକେଷୁ ଚ ଧାରଯେତ୍ । ସଂପ୍ରଦାଯଜମୁଦ୍ରାଂ ତୁ ଧାର୍ଯା ଶିଷ୍ଟାନୁସାରତଃ
ଅନ୍ୟ ଟିଳକ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିହ୍ନ ଏକଟି ହେବା ଉଚିତ୍; ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଯଥାରୁଚ୍ଯଥଵା ଧାର୍ଯା ନ ତତ୍ର ନିଯମା ଯତଃ । ଆଚାଂଡାଲାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯଂତି ତିଲକସ୍ଯୈଵ ଧାରଣାତ୍
ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଧାରଣ କରିପାରିବେ; ଏଠାରେ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, କାରଣ ଟିଳକ ଧାରଣ କଲେ ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଚାଂଡାଲାଦଧିକଂ ମନ୍ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ହି ନିଂଦକମ୍ । ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁସମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ; ସେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନେଷୁ ତତ୍ପରଃ । ନାଂତରସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଞେଯଃ ସ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍; ସେ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ହେବେ।
ଶଂଖଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ । ସ ଵୈ ନାରାଯଣ ଇତି ଵେଦେ ଚୈଵ ତୁ ପଠ୍ଯତେ
ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଥାଏ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ।
ତପ୍ତଚକ୍ରଧରୋ ଵିପ୍ରଃ ପଂକ୍ତିପାଵନପାଵନଃ । ତସ୍ଯ ଭକ୍ତିଯୁତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ତପ୍ତ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଙ୍କ୍ତିକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ; ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରମାଲାଂ ଵା ତୁଲସୀକାଷ୍ଠସଂଭଵାମ୍ । ଧୃତ୍ଵା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୂଯାନ୍ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ନ ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମାଳା କିମ୍ବା ତୁଳସୀ କାଠରୁ ତିଆରି ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।