ହେମଂତେ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ସଲିଲଂ ଯସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ତସ୍ଯ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତକାଳରେ ଯେଉଁ ପୋଖରୀରେ ପାଣି ରହିଥାଏ, ସେ ଲୋକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵସଂତେଽପି ତଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ସଲିଲଂ ତିଷ୍ଠତେ ଯଦି । ଅତିରାତ୍ରାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାଂ ଫଲମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ପୋଖରୀରେ ପାଣି ରହିଲେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥୈତେଷାଂ ତୁ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ରୋପଣେ ଚ ଗୁଣାଞ୍ଛୃଣୁ । ଅତୀତାନାଗତୌ ଚୋଭୌ ପିତୃଵଂଶୌ ମହାଋଷେ
ଏବେ ଏହି ଗଛମାନେ ଲଗାଇବାର ଗୁଣ ଶୁଣ, ମହାମୁନି। ଏହା ପୂର୍ବଜ ଓ ଆଗାମୀ ବଂଶ, ଉଭୟଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ।
ତାରଯେଦ୍ଵୃକ୍ଷରୋପୀ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତୁ ରୋପଯେତ୍ । ପୁତ୍ରପୌତ୍ରା ଭଵଂତ୍ଯେତେ ପାଦପା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଗଛ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଇ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଗଛ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଗଛମାନେ ପୁଅ ଓ ନାତି ସମାନ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପରଲୋକଂ ଗତଃ ସୋଽପି ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ଚାକ୍ଷଯାନ୍ । ପୁଷ୍ପୈଃ ସୁରଗଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପତ୍ରୈଶ୍ଚାପି ତଥା ପିତୄନ୍
ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ପରଲୋକକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି। ଗଛର ଫୁଲରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ପତ୍ରରେ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଛାଯଯା ଚାତିଥୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯଂତି ମହୀରୁହାଃ । କିନ୍ନରୋରଗରକ୍ଷାଂସି ଦେଵଗଂଧର୍ଵମାନଵାଃ
ଗଛର ଛାୟାରେ ସମସ୍ତ ଅତିଥିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି—କିନ୍ନର, ଉରଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ।
ତଥା ଋଷିଗଣାଶ୍ଚୈଵ ସଂଶ୍ରଯଂତି ମହୀରୁହାନ୍ । ପୁଷ୍ପିତାଃ ଫଲଵଂତଶ୍ଚ ତର୍ପଯଂତୀହ ମାନଵାନ୍
ଏହିପରି, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗଛ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।
ଇହଲୋକେ ପରେ ଚୈଵ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଧର୍ମତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତଡାଗଵୃକ୍ଷରୋପାଶ୍ଚ ଇଷ୍ଟଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ, ପୋଖରୀ ଓ ଗଛ ଲଗାଇଥିବା ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧର୍ମରେ ପୁଅ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଏତେ ସ୍ଵର୍ଗାନ୍ନହୀଯଂତେ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ତପଃ
ଏମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ କେବେ ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ତପସ୍ୟା।
ସତ୍ଯମେଵ ପରୋ ଯଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ଦେଵେଷୁ ଜାଗର୍ତି ସତ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ପଦମ୍
ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ର। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସଚେତନ ଅଛି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ଗତି।
ତପୋ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ତଥା ଦେଵର୍ଷିପୂଜନମ୍ । ଆଦ୍ଯୋ ଵିଧିଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯା ଚ ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦେବୃଷିଙ୍କ ପୂଜା, ପ୍ରାଚୀନ ନିୟମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏ ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ରହିଛି।
ସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥା ଦାନଂ ମଂତ୍ରା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ । ଵ୍ରତଚର୍ଯା ତଥା ସତ୍ଯମୋଙ୍କାରଃ ସତ୍ଯମେଵ ଚ
ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରତ ପାଳନ ଓ ଓଁକାର; ଏ ସବୁର ମୂଳ ହେଉଛି ସତ୍ୟ।
ସତ୍ଯେନ ଵାଯୁରଭ୍ଯେତି ସତ୍ଯେନ ତପତେ ରଵିଃ । ସତ୍ଯେନ ଚାଗ୍ନିର୍ଦହତି ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠତି
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପବନ ଚଳେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ପୂଜନଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାଵଗାହନମ୍ । ସତ୍ଯଂ ଚ ଵଦତେ ଲୋକେ ସର୍ଵମାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ—ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ହେଉଛି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ କହିବା; ଏହା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସବୁ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହଜାର ଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ସତ୍ଯେନ ଦେଵାଃ ପ୍ରୀଯଂତେ ପିତରୋ ଋଷଯସ୍ତଥା । ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ଧର୍ମଂ ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ପଦମ୍
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦଶା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦାମି ତେ । ମୁନଯଃ ସତ୍ଯନିରତାଃ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହିଯୋଗୁଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମୁନିମାନେ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ସତ୍ଯଧର୍ମରତାଃ ସିଦ୍ଧାସ୍ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗମିତୋ ଗତାଃ । ଅପ୍ସରୋଗଣସଂଘୁଷ୍ଟୈର୍ଵିମାନୈଃ ପରିତୋ ଵୃତାଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ବିମାନରେ ଚାରିପାଖରେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ସଦା ସତ୍ଯଂ ନ ସତ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍ । ଅଗାଧେ ଵିପୁଲେ ସିଦ୍ଧେ ସତ୍ତୀର୍ଥେ ଚ ଶୁଚୌ ହୃଦି
ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ; ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଅପାର, ବିସ୍ତୃତ, ସଫଳ ଓ ପବିତ୍ର ହୃଦୟରେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ—
ସ୍ନାତଵ୍ଯଂ ମନସା ଯୁକ୍ତୈଃ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଆତ୍ମାର୍ଥେ ଵା ପରାର୍ଥେ ଵା ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଵାପି ମାନଵାଃ । ଅନୃତଂ ଯେ ନ ଭାଷଂତେ ତେ ନରାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ
ଏକତା ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସ୍ନାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ନିଜ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କିମ୍ବା ପୁଅ ପାଇଁ, ଯେମାନେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଵେଦା ଯଜ୍ଞାସ୍ତଥା ମଂତ୍ରାଃ ସଂତି ଵିପ୍ରେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ନ ଭାଂତ୍ଯୁଜ୍ଝିତ ସତ୍ଯେଷୁ ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସଦା ରହିଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ତପସାଂ ମେ ଫଲଂ ବ୍ରୂହି ପୁନରେଵ ଵିଶେଷତଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତପୋବଲମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ମୋତେ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ପୁନି କହ।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତପୋଧ୍ଯାନଂ ସର୍ଵକାମାର୍ଥସାଧକମ୍ । ସୁଦୁଶ୍ଚରଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ତପସ୍ୟା ଧ୍ୟାନ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଏହା ବହୁତ କଠିନ। ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ତପୋ ହି ପରମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତପସା ଵିଂଦତେ ଫଲମ୍ । ତପୋରତୋ ହି ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ମୋଦତେ ସହ ଦୈଵତୈଃ
ତପସ୍ୟାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥାଏ, ସେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ତପସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତପସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯଶଃ । ତପସା ମୋକ୍ଷମାପ୍ନୋତି ତପସା ଵିଂଦତେ ମହତ୍
ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂପତ୍ତିଃ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ରୂପମେଵ ଚ । ତପସା ଲଭତେ ସର୍ଵଂ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି
ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ଲାଭ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ରୂପ—ଏ ସବୁ କିଛି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ମନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ସବୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ।
ନାତପ୍ତତପସୋ ଯାଂତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ କଦାଚନ । ଯତ୍କାର୍ଯଂ କିଂଚିଦାସ୍ଥାଯ ପୁରୁଷସ୍ତପ୍ଯତେ ତପଃ
ଯେମାନେ କେବେ ତପସ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେ କୌଣସି କାମ କରେ, ସେ ତପସ୍ୟା କରେ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ପରତ୍ରେହ ଚ ମାନଵଃ । ସୁରାପଃ ପରଦାରୀ ଚ ବ୍ରହ୍ମହା ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ । ତପସା ତରତେ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ମଣିଷ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସବୁ କିଛି ଲାଭ କରେ। ମଦପାନୀ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନରେ ପଡ଼ୁଥିବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଅପରାଧ ଉପରେ ଜିତି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଅପି ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସ୍ଥାଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚୈଵ ସନାତନଃ । ବ୍ରହ୍ମା ହୁତାଶନଃ ଶକ୍ରୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ତପସାନ୍ଵିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ୱର, ଅଚଳ, ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ...
ଷଡଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନୀନାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ତପସା ଦିଵି ମୋଦଂତେ ସମେତା ଦୈଵତୈଃ ସହ
ଛଅସହସ୍ର ଏବଂ ଛଅହଜାର ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି।