ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ପାନୀଯଦାନଂ ପରମଂ ଦାନାନାମୁତ୍ତମଂ ସଦା । ତସ୍ମାଦ୍ଵାପୀଶ୍ଚ କୂପାଂଶ୍ଚ ତଡାଗାନି ଚ କାରଯେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ପାଣି ଦାନ ସବୁ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ଆପଣ ଓଁଡା, କୁଆଁ ଓ ପୋଖରୀ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଦ୍ଧଂ ପାପଂ ସଂହରଂତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵିକର୍ମଣଃ । କୂପାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତପାନୀଯାଃ ସୁପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଶଃ
ଯେଉଁ କୁଆଁରେ ପାଣି ସର୍ବଦା ଚଲିଥାଏ, ଏବଂ ଭଲ ଭାବେ ରଖାଯାଏ, ସେମାନେ ମଣିଷର ଅଧର୍ମର ଅର୍ଦ୍ଧ ପାପ କୁ ଦୂର କରିଦିଏ।
ସ ଚ ତାରଯତେ ଵଂଶଂ ଯସ୍ଯ ଖାତ ଜଲାଶଯେ । ଗାଵଃ ପିବଂତି ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ସାଧଵଶ୍ଚ ନରାଃ ସଦା
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ଖୋଦା ହୋଇଥିବା ପୋଖରୀରେ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭଲ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ପାଣି ପିଉଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ନିଦାଘକାଲେ ପାନୀଯଂ ଯସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ନାରଦ । ଦୁର୍ଗେ ଵିଷମକୃଚ୍ଛ୍ରେ ଚ ନ କଦାଚିଦଵାପ୍ଯତେ
ହେ ନାରଦ, ତୀବ୍ର ଗରମୀରେ ଯେଉଁ ପୋଖରୀରେ ପାଣି ରହିଥାଏ, ଦୁର୍ଗମ ଏବଂ କଷ୍ଟକର ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଡାଗାନାଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୃତାନାଂ ଯେ ଗୁଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜିତୋ ଯସ୍ତଡାଗଵାନ୍
ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଯେଉଁ ପୋଖରୀ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର କେତେ ଗୁଣ ଅଛି। ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରେ ପୋଖରୀ ମାଲିକ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।
ଅଥଵା ମିତ୍ରସଦନଂ ମିତ୍ରମୈତ୍ରୀଵିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । କୀର୍ତିସଂଜନନଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଡାଗସ୍ଯୋପଲକ୍ଷଯେତ୍
ପୋଖରୀକୁ ମିତ୍ରତାର ଘର, ମିତ୍ରତା ବଢ଼ାଇବା ଉପାୟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥିବା ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଧର୍ମ୍ଯସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ କାମସ୍ଯ ଫଲମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ତଡାଗଂ ସୁକୃତଂ ଦେଶେ କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ଯେ ମହାଶ୍ରଯମ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମର ଫଳ ହେଉଛି ଏକ ଭଲ ପୋଖରୀ, ଯାହା ଜମିର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଵିଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ତଡାଗସ୍ଯୋପଲକ୍ଷଯେତ୍ । ତଡାଗାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ଦିଶଂତି ଶ୍ରେଯମୁତ୍ତମମ୍
ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ପୋଖରୀ ଉପକାରୀ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପୋଖରୀ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ଦେଵାମନୁଷ୍ଯାଗଂଧର୍ଵାଃ ପିତରୋ ନାଗ ରାକ୍ଷସାଃ । ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ ଭୂତାନି ସଂଶ୍ରଯଂତି ଜଲାଶଯମ୍
ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିତୃ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମସ୍ତେ ପୋଖରୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଋତୌ ତଡାଗେ ତୁ ସଲିଲଂ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଫଲଂ ତସ୍ଯ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ବର୍ଷାକାଳରେ ପୋଖରୀରେ ଯଦି ପାଣି ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ମାଲିକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ହେମଂତେ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ସଲିଲଂ ଯସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ତସ୍ଯ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତକାଳରେ ଯେଉଁ ପୋଖରୀରେ ପାଣି ରହିଥାଏ, ସେ ଲୋକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵସଂତେଽପି ତଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ସଲିଲଂ ତିଷ୍ଠତେ ଯଦି । ଅତିରାତ୍ରାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାଂ ଫଲମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ପୋଖରୀରେ ପାଣି ରହିଲେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥୈତେଷାଂ ତୁ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ରୋପଣେ ଚ ଗୁଣାଞ୍ଛୃଣୁ । ଅତୀତାନାଗତୌ ଚୋଭୌ ପିତୃଵଂଶୌ ମହାଋଷେ
ଏବେ ଏହି ଗଛମାନେ ଲଗାଇବାର ଗୁଣ ଶୁଣ, ମହାମୁନି। ଏହା ପୂର୍ବଜ ଓ ଆଗାମୀ ବଂଶ, ଉଭୟଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ।
ତାରଯେଦ୍ଵୃକ୍ଷରୋପୀ ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତୁ ରୋପଯେତ୍ । ପୁତ୍ରପୌତ୍ରା ଭଵଂତ୍ଯେତେ ପାଦପା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଗଛ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଇ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଗଛ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଗଛମାନେ ପୁଅ ଓ ନାତି ସମାନ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପରଲୋକଂ ଗତଃ ସୋଽପି ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ଚାକ୍ଷଯାନ୍ । ପୁଷ୍ପୈଃ ସୁରଗଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପତ୍ରୈଶ୍ଚାପି ତଥା ପିତୄନ୍
ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ପରଲୋକକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି। ଗଛର ଫୁଲରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ପତ୍ରରେ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଛାଯଯା ଚାତିଥୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯଂତି ମହୀରୁହାଃ । କିନ୍ନରୋରଗରକ୍ଷାଂସି ଦେଵଗଂଧର୍ଵମାନଵାଃ
ଗଛର ଛାୟାରେ ସମସ୍ତ ଅତିଥିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି—କିନ୍ନର, ଉରଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ।
ତଥା ଋଷିଗଣାଶ୍ଚୈଵ ସଂଶ୍ରଯଂତି ମହୀରୁହାନ୍ । ପୁଷ୍ପିତାଃ ଫଲଵଂତଶ୍ଚ ତର୍ପଯଂତୀହ ମାନଵାନ୍
ଏହିପରି, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗଛ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।
ଇହଲୋକେ ପରେ ଚୈଵ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଧର୍ମତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତଡାଗଵୃକ୍ଷରୋପାଶ୍ଚ ଇଷ୍ଟଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ, ପୋଖରୀ ଓ ଗଛ ଲଗାଇଥିବା ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧର୍ମରେ ପୁଅ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଏତେ ସ୍ଵର୍ଗାନ୍ନହୀଯଂତେ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ତପଃ
ଏମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ କେବେ ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ତପସ୍ୟା।
ସତ୍ଯମେଵ ପରୋ ଯଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯମେଵ ପରଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ଦେଵେଷୁ ଜାଗର୍ତି ସତ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ପଦମ୍
ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ର। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସଚେତନ ଅଛି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ଗତି।
ତପୋ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ତଥା ଦେଵର୍ଷିପୂଜନମ୍ । ଆଦ୍ଯୋ ଵିଧିଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯା ଚ ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ତପ, ଯଜ୍ଞ, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦେବୃଷିଙ୍କ ପୂଜା, ପ୍ରାଚୀନ ନିୟମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏ ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ରହିଛି।
ସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥା ଦାନଂ ମଂତ୍ରା ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ । ଵ୍ରତଚର୍ଯା ତଥା ସତ୍ଯମୋଙ୍କାରଃ ସତ୍ଯମେଵ ଚ
ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରତ ପାଳନ ଓ ଓଁକାର; ଏ ସବୁର ମୂଳ ହେଉଛି ସତ୍ୟ।
ସତ୍ଯେନ ଵାଯୁରଭ୍ଯେତି ସତ୍ଯେନ ତପତେ ରଵିଃ । ସତ୍ଯେନ ଚାଗ୍ନିର୍ଦହତି ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠତି
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପବନ ଚଳେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ପୂଜନଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାଵଗାହନମ୍ । ସତ୍ଯଂ ଚ ଵଦତେ ଲୋକେ ସର୍ଵମାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ—ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ହେଉଛି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ କହିବା; ଏହା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସବୁ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହଜାର ଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ସତ୍ଯେନ ଦେଵାଃ ପ୍ରୀଯଂତେ ପିତରୋ ଋଷଯସ୍ତଥା । ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ଧର୍ମଂ ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ପଦମ୍
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦଶା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସତ୍ଯମାହୁଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦାମି ତେ । ମୁନଯଃ ସତ୍ଯନିରତାଃ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହିଯୋଗୁଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମୁନିମାନେ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ସତ୍ଯଧର୍ମରତାଃ ସିଦ୍ଧାସ୍ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗମିତୋ ଗତାଃ । ଅପ୍ସରୋଗଣସଂଘୁଷ୍ଟୈର୍ଵିମାନୈଃ ପରିତୋ ଵୃତାଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ବିମାନରେ ଚାରିପାଖରେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି।
ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ସଦା ସତ୍ଯଂ ନ ସତ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ପରମ୍ । ଅଗାଧେ ଵିପୁଲେ ସିଦ୍ଧେ ସତ୍ତୀର୍ଥେ ଚ ଶୁଚୌ ହୃଦି
ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ; ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଅପାର, ବିସ୍ତୃତ, ସଫଳ ଓ ପବିତ୍ର ହୃଦୟରେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ—
ସ୍ନାତଵ୍ଯଂ ମନସା ଯୁକ୍ତୈଃ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଆତ୍ମାର୍ଥେ ଵା ପରାର୍ଥେ ଵା ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଵାପି ମାନଵାଃ । ଅନୃତଂ ଯେ ନ ଭାଷଂତେ ତେ ନରାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ
ଏକତା ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସ୍ନାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ନିଜ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କିମ୍ବା ପୁଅ ପାଇଁ, ଯେମାନେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।