ମାଧଵାଖ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦେଵଃ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତସ୍ଯ ଵୈ ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠି ମାଧବ ନାମକ ଦେବତା ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ଯତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଋଷଯୋ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେଠି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି ।
ଗୋଘ୍ନୋ ଵାପି ଚ ଚାଂଡାଲୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ଵା ଦୁଷ୍ଟଚେତନଃ । ବାଲଘାତୀ ତଥାଽଵିଦ୍ଵାନ୍ମ୍ରିଯତେ ତତ୍ର ଵୈ ତଦା
ଯଦି କୌଣସି ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା, ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ—
ସ ଵୈ ଚତୁର୍ଭୁଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଵୈକୁଂଠେ ଵସତେ ଚିରମ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ମାଘସ୍ନାନଂ କରୋତି ଚ
ସେ ଚାରିହାତି ହୋଇ ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବସିଥାଏ । ଏବଂ ଯିଏ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ନ ତସ୍ଯ ଫଲସଂଖ୍ଯାସ୍ତି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଶୁଶ୍ରୁମ
ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ହେ ଦେବଋଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶୁଣିଛୁ, ଜଳକୁ 'ନର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତେନ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ନାତାନାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଃ । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲାଯାଏ, ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ମାସାନାଂ ହି ତଥା ମାଘଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ପ୍ରାତଃକାଲେ ତଥାମଲେ
ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାସ ଅପୂର୍ବ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ମାଘର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ—
ଗୋଃପଦେଽପି ଜଲେ ସ୍ନାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ପାପିନାମପି । ଯୋଗୋଽଯଂ ଦୁର୍ଲଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ
ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଥିବା ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ । ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ।
ଅସ୍ମିନ୍ଯୋ ଯତ୍ନମାପନ୍ନଃ ସ୍ନାଯାଦପି ଦିନତ୍ରଯମ୍ । ପଂଚ ଵା ସପ୍ତ ଵାପ୍ଯତ୍ର ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗଜମ୍
ଏଠାରେ ଯିଏ ଚେଷ୍ଟା କରି ତିନି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାଗର ସ୍ନାନ କରେ—
ଚଂଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସୋଽପି କୁଲେ ଵାଡଵସତ୍ତମ । ଚରାଚରାଶ୍ଚ ଯେ ଜୀଵାସ୍ତଥୈଵ ମନୁଜାଦଯଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜ ବଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହିପରି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୈକୁଂଠଂ ଯାଂତି ତେଽଚିରାତ୍ । ଯେ ଵସିଷ୍ଠାଦଯସ୍ତତ୍ର ଋଷଯଃ ସନକାଦଯଃ
ଯେମାନେ ପ୍ରୟାଗର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ସନକ ଆଦି ଋଷିମାନେ ବସିବା କଥା।
ତେଽପି ପ୍ରଯାଗଜଂ ତୀର୍ଥଂ ସେଵଂତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ । ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଯତ୍ରେଂଦ୍ରଶ୍ଚ ତଥା ପୁନଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ପ୍ରୟାଗର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ତୀର୍ଥର ସେବା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି।
ତେଽପି ସର୍ଵେ ଵସଂତୀହ ପ୍ରଯାଗେ ତୀର୍ଥସତ୍ତମେ । ଦାନଂ ତତ୍ର ପ୍ରଶଂସଂତି ନିଯମାଂଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରୟାଗରେ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦାନ ଓ ନିୟମ ପାଳନକୁ ବଡ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ପାନ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦଉଵାଚ- ଏଵଂ ତୁଲସ୍ଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ମଯା । ସାଂପ୍ରତଂ ତୁ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ତୁଲସୀଵ୍ରତମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ଏପରି ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ତୁଳସୀର ମହିମା ଶୁଣିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ମୋତେ ତିନିରାତି ତୁଳସୀବ୍ରତ ବିଷୟରେ କୁହ।
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଵିପ୍ର ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵ୍ରତମେତତ୍ପୁରାତନମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସଦାଶିବ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ରତକୁ ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୁରା ରୈଭ୍ଯଂତରେ କଲ୍ପେ ରାଜା ହ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଜାପତିଃ । ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ଚଂଦ୍ରରୂପା ମହାସତୀ
ପୂର୍ବେ ଏକ କଳ୍ପରେ ରୈଭ୍ୟ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ମହାପତିବ୍ରତା ଥିଲେ।
ସା ଵୈ ଵ୍ରତମିଦଂ ଚକ୍ରେ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ତୁ ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯା ଧର୍ମକାମାର୍ଥ ମୋକ୍ଷଦମ୍
ସେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ତାଙ୍କର ତିନିରାତି ବ୍ରତ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିଲା।
ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ତେଷାଂ ଯୈଃ ଶ୍ରୁତଂ ତୁଲସୀଵ୍ରତମ୍ । କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ନଵମ୍ଯାଂ ଚୈଵ ନାରଦ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଧନ୍ୟ। ଓ ନାରଦ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନବମୀ ତାରିଖରେ ଏହା ଶୁଣିବା ବିଶେଷ ଶୁଭ।
ନିଯମସ୍ଥୋ ଵ୍ରତୀ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଭୂମିଶାଯୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଵ୍ରତଂ ତ୍ରିରାତ୍ରମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଶୁଚିଃ ସଂଯତମାନସଃ
ଯିଏ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ନିୟମରେ ରହିବା, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ଶୁଚି ଓ ନିୟମିତ ମନ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନିରାତି ବ୍ରତ ପାଇଁ ଏହିପରି କରିବା ଦରକାର।
ସ୍ଵପେନ୍ନିଯମପୂର୍ଵଂ ତୁ ତୁଲସୀଵନସଂନିଧୌ । ତତୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ନଦ୍ଯାଦୌ ଵିମଲେ ଜଲେ
ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତୁଳସୀବନର ନିକଟରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ନଦୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର।
ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଦେଵାଂସ୍ତର୍ପଯେଦ୍ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ସୁଵର୍ଣଂ କାରଯେଦ୍ଦେଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସୁନାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଦରକାର।
ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯମିଚ୍ଛତା । ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ତତଃ କାର୍ଯଂ ପୀତେ ଶୁକ୍ଲେଽପି ଵାସସୀ । ନଵଗ୍ରହାଣାମାରଂଭଂ ଶାଂତିକଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ନିଜ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଧନରେ କୌଶଳ କିମ୍ବା ଚତୁରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସଧା ରଙ୍ଗର, ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର। ଏହା ସହିତ ନବଗ୍ରହ ପୂଜା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରପଯିତ୍ଵା ଚରୁଂ ତତ୍ର ଵୈଷ୍ଣଵଂ ହୋମମାଚରେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ପୂଜା ପାଇଁ ଚାରୁ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଅଵ୍ରଣଂ ଶୁଦ୍ଧକଲଶଂ ସ୍ଥାପଯେଦ୍ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପଂଚରତ୍ନସମୋପେତଂ ପଲ୍ଲଵୈଶ୍ଚୋଷଧୀଯୁତମ୍
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୋଷରହିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କଳଶ ବସାଇବା ଉଚିତ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ପତ୍ର ଓ ଔଷଧି ଭରା ଥିବ।
ତସ୍ଯୋପରିନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରେ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ତୁଲସୀମୂଲେ ମଂତ୍ରୈର୍ଵେଦପୁରାଣକୈଃ
ସେ କଳଶ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ତୁଳସୀ ଗଛର ମୂଳରେ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ବସାଇବା ଦରକାର।
ପଯସା କେଵଲେନୈଵ ସିଂଚଯେତ୍ତୁଲସୀଵନମ୍ । ପଂଚାମୃତେନ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ଦେଵଦେଵଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍
କେବଳ ଖୀର ଦ୍ୱାରା ତୁଳସୀବନକୁ ସିଞ୍ଚିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚାମୃତ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍ଗୁରୁ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଦରକାର।
ଯୋଽନଂତରୂପୋଽଖିଲଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଗର୍ଭୋଦକେ ଲୋକଵିଧିଂ ବିଭର୍ତ୍ତି । ପ୍ରସୀଦତାମେଷ ସଦେଵ ଦେଵୋ ଯୋ ମାଯଯା ଵିଶ୍ଵକୃଦେଷ ଦେଵୀ
ଯିଏ ଭିତରେ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକାର ହେଉଛନ୍ତି, ଗର୍ଭଜଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଚିରଅବିନାଶୀ ଦେବତା ଓ ସେଠି ଥିବା ମାୟାଶକ୍ତି ଦେବୀ, ଯେଉଁଠିଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ।
ପ୍ରାର୍ଥନାମଂତ୍ରଃ । ଆଗଚ୍ଛାଚ୍ଯୁତ ଦେଵେଶ ତେଜୋରାଶେ ଜଗତ୍ପତେ । ସଦୈଵ ତିମିରଧ୍ଵଂସୀ ପାହି ମାଂ ଭଵସାଗରାତ୍
ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ମନ୍ତ୍ର: ଆସନ୍ତୁ ଅଚ୍ୟୁତ, ଦେବମାନଙ୍କର ଠାକୁର, ଆଲୋକର ଧାରା, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ; ସଦା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିବା, ମୋତେ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।