ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍କୁରୁତେ ନରଃ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାଶଯେଦାଶୁ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁ ପାପ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସେସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମହାଦେଵଉଵାଚ- ପ୍ରଯାଗତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ମହାଦାନପରାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣୋ ଯତ୍ର ସଂତି ହି
ମହାଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦାନ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ଚ ଯମୁନା ଯତ୍ର ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ । ତଂ ଦେଵତୀର୍ଥପ୍ରଵରଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଏକଠି ମିଶିଛନ୍ତି, ସେଠି ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଈଦୃଶଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭୂତଂ ନ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏପରି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ । ଯେପରି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗାଖ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ତୁ ଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଭାତବେଳେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ମହାପାପାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଦେଯଂ କିଂଚିଦ୍ଯଥାଶକ୍ତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯାଭାଵମିଚ୍ଛତା
ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହଟାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କିଛି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯୋ ନରସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵୈ ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଧନିକୋ ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଚ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଯତ୍ର ଵଟସ୍ଯାକ୍ଷଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ କୁରୁତେ ନରଃ । ତେନ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେଠି ମାନବ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
ସ ଚାକ୍ଷଯଵଟଃ ଖ୍ଯାତଃ କଲ୍ପାଂତେପି ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶେତେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯସ୍ଯ ପତ୍ରେ ଅତୋଯମଵ୍ଯଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେଇ ଅକ୍ଷୟବଟ ବିଶ୍ୱବିଦିତ, ଏବଂ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ । ଯାହାର ପତ୍ର ଉପରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳ ବିନା ଶୟନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତ୍ର ପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମାନଵା ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭାଃ । ସୂତ୍ରେଣାଚ୍ଛାଦିତଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଚୈଵ ତୁ କାରଯେତ୍
ସେଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ମାଧଵାଖ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦେଵଃ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତସ୍ଯ ଵୈ ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠି ମାଧବ ନାମକ ଦେବତା ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ଯତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଋଷଯୋ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେଠି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି ।
ଗୋଘ୍ନୋ ଵାପି ଚ ଚାଂଡାଲୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ଵା ଦୁଷ୍ଟଚେତନଃ । ବାଲଘାତୀ ତଥାଽଵିଦ୍ଵାନ୍ମ୍ରିଯତେ ତତ୍ର ଵୈ ତଦା
ଯଦି କୌଣସି ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା, ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ—
ସ ଵୈ ଚତୁର୍ଭୁଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଵୈକୁଂଠେ ଵସତେ ଚିରମ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ମାଘସ୍ନାନଂ କରୋତି ଚ
ସେ ଚାରିହାତି ହୋଇ ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବସିଥାଏ । ଏବଂ ଯିଏ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ନ ତସ୍ଯ ଫଲସଂଖ୍ଯାସ୍ତି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଶୁଶ୍ରୁମ
ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ହେ ଦେବଋଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶୁଣିଛୁ, ଜଳକୁ 'ନର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତେନ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ନାତାନାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଃ । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲାଯାଏ, ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ମାସାନାଂ ହି ତଥା ମାଘଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ପ୍ରାତଃକାଲେ ତଥାମଲେ
ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାସ ଅପୂର୍ବ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ମାଘର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ—
ଗୋଃପଦେଽପି ଜଲେ ସ୍ନାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ପାପିନାମପି । ଯୋଗୋଽଯଂ ଦୁର୍ଲଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ
ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଥିବା ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ । ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ।
ଅସ୍ମିନ୍ଯୋ ଯତ୍ନମାପନ୍ନଃ ସ୍ନାଯାଦପି ଦିନତ୍ରଯମ୍ । ପଂଚ ଵା ସପ୍ତ ଵାପ୍ଯତ୍ର ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗଜମ୍
ଏଠାରେ ଯିଏ ଚେଷ୍ଟା କରି ତିନି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାଗର ସ୍ନାନ କରେ—
ଚଂଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସୋଽପି କୁଲେ ଵାଡଵସତ୍ତମ । ଚରାଚରାଶ୍ଚ ଯେ ଜୀଵାସ୍ତଥୈଵ ମନୁଜାଦଯଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜ ବଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହିପରି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୈକୁଂଠଂ ଯାଂତି ତେଽଚିରାତ୍ । ଯେ ଵସିଷ୍ଠାଦଯସ୍ତତ୍ର ଋଷଯଃ ସନକାଦଯଃ
ଯେମାନେ ପ୍ରୟାଗର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ସନକ ଆଦି ଋଷିମାନେ ବସିବା କଥା।
ତେଽପି ପ୍ରଯାଗଜଂ ତୀର୍ଥଂ ସେଵଂତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ । ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଯତ୍ରେଂଦ୍ରଶ୍ଚ ତଥା ପୁନଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ପ୍ରୟାଗର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ତୀର୍ଥର ସେବା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି।
ତେଽପି ସର୍ଵେ ଵସଂତୀହ ପ୍ରଯାଗେ ତୀର୍ଥସତ୍ତମେ । ଦାନଂ ତତ୍ର ପ୍ରଶଂସଂତି ନିଯମାଂଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରୟାଗରେ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦାନ ଓ ନିୟମ ପାଳନକୁ ବଡ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ପାନ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦଉଵାଚ- ଏଵଂ ତୁଲସ୍ଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ମଯା । ସାଂପ୍ରତଂ ତୁ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ତୁଲସୀଵ୍ରତମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ଏପରି ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ତୁଳସୀର ମହିମା ଶୁଣିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ମୋତେ ତିନିରାତି ତୁଳସୀବ୍ରତ ବିଷୟରେ କୁହ।
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଵିପ୍ର ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵ୍ରତମେତତ୍ପୁରାତନମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସଦାଶିବ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ରତକୁ ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୁରା ରୈଭ୍ଯଂତରେ କଲ୍ପେ ରାଜା ହ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଜାପତିଃ । ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ଚଂଦ୍ରରୂପା ମହାସତୀ
ପୂର୍ବେ ଏକ କଳ୍ପରେ ରୈଭ୍ୟ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ମହାପତିବ୍ରତା ଥିଲେ।
ସା ଵୈ ଵ୍ରତମିଦଂ ଚକ୍ରେ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ତୁ ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯା ଧର୍ମକାମାର୍ଥ ମୋକ୍ଷଦମ୍
ସେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ତାଙ୍କର ତିନିରାତି ବ୍ରତ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିଲା।
ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ତେଷାଂ ଯୈଃ ଶ୍ରୁତଂ ତୁଲସୀଵ୍ରତମ୍ । କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ନଵମ୍ଯାଂ ଚୈଵ ନାରଦ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଧନ୍ୟ। ଓ ନାରଦ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନବମୀ ତାରିଖରେ ଏହା ଶୁଣିବା ବିଶେଷ ଶୁଭ।