ତସ୍ଯ ମୂଲେ ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯେ ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ମଂଜର୍ଯାଂ ଵସତେ ରୁଦ୍ରଃ ତୁଲସୀ ତେନ ପାଵନୀ
ତାଙ୍କର ମୂଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସନ୍ତି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେବ ବସନ୍ତି, ମଞ୍ଜରୀରେ ରୁଦ୍ର ବସନ୍ତି; ଏହିପରି ତୁଳସୀ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ।
ଵିନା ଯସ୍ତୁଲସୀଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଂଧ୍ଯାକାଲେ ତୁ ମାର୍ଜନମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସହୃତଂ ନରକଂ ଚ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯିଏ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ତୁଳସୀ ବିନା ଶୁଦ୍ଧି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି ଓ ସେ ନରକକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ତୋଯଂ ଯଃ ଶିରସାଵହେତ୍ । ଗଂଗାଫଲମଵାପ୍ନୋତି ଶତଧେନୁଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରେ, ସେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ଓ ଶତ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଶିଵାଲଯେ ଵିଶେଷେଣ ରୋପଯେତ୍ତୁଲସୀଂ ଯଦି । ବୀଜସଂଖ୍ଯା ଵସେତ୍ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ଯଦି କେହି ଶିବମନ୍ଦିରରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତୁଳସୀ ରୋପେ, ଯେତେଟି ବୀଜ ରୋପାଯିବ, ସେତେ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ।
ଉମଯା ତୁ ପୁରା ଦେଵି ଶଂକରାର୍ଥଂ ହିମାଲଯେ । ରୋପିତାଃ ଶତଵୃକ୍ଷାସ୍ତୁ ତୁଲସ୍ଯାଃ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ପୂର୍ବକାଳରେ, ହେ ଦେବୀ, ଉମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ହିମାଳୟରେ ଶତ ତୁଳସୀ ଗଛ ରୋପିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ପର୍ଵଣ୍ଯଵସରେ ଯସ୍ତୁ ଶ୍ରାଵଣେ ଚାଥ ରୋପଯେତ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଦିଵସେ ଚୈଵ ତୁଲସୀ ଚାତିପୁଣ୍ଯଦା
ଯିଏ ପର୍ବ ଅବସରରେ, କିମ୍ବା ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, କିମ୍ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନରେ ତୁଳସୀ ରୋପେ, ସେ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
ତୁଲସୀଂ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦରିଦ୍ର ଈଶ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରାମୂର୍ତିଃ କୃଷ୍ଣଃ କୀର୍ତିଂ ଦଦାତି ଚ
ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ତୁଳସୀ ପୂଜା କରେ, ସେ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲା ଯତ୍ର ତତ୍ର ସଂନିହିତୋ ହରିଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଶତାଧିକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ରହିଛି, ସେଠାରେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ବାରାଣସୀ ଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମେଵ ଚ । ତସ୍ଯ କୋଟିଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ—ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଠାରୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା କୋଟିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଶାଲଗ୍ରାମମଯୀ ମୁଦ୍ରା ସଂସ୍ଥିତା ଯତ୍ର ହି କ୍ଵଚିତ୍ । ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରୈଵ ତଦ୍ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ମୁଦ୍ରା ରହିଛି, ସେଠାରେ ବାରାଣସୀର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍କୁରୁତେ ନରଃ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାଶଯେଦାଶୁ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁ ପାପ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସେସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମହାଦେଵଉଵାଚ- ପ୍ରଯାଗତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ମହାଦାନପରାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣୋ ଯତ୍ର ସଂତି ହି
ମହାଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦାନ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ଚ ଯମୁନା ଯତ୍ର ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ । ତଂ ଦେଵତୀର୍ଥପ୍ରଵରଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଏକଠି ମିଶିଛନ୍ତି, ସେଠି ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଈଦୃଶଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭୂତଂ ନ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏପରି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ । ଯେପରି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗାଖ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ତୁ ଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଭାତବେଳେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ମହାପାପାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଦେଯଂ କିଂଚିଦ୍ଯଥାଶକ୍ତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯାଭାଵମିଚ୍ଛତା
ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହଟାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କିଛି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯୋ ନରସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵୈ ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଧନିକୋ ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଚ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଯତ୍ର ଵଟସ୍ଯାକ୍ଷଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ କୁରୁତେ ନରଃ । ତେନ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେଠି ମାନବ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
ସ ଚାକ୍ଷଯଵଟଃ ଖ୍ଯାତଃ କଲ୍ପାଂତେପି ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶେତେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯସ୍ଯ ପତ୍ରେ ଅତୋଯମଵ୍ଯଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେଇ ଅକ୍ଷୟବଟ ବିଶ୍ୱବିଦିତ, ଏବଂ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ । ଯାହାର ପତ୍ର ଉପରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳ ବିନା ଶୟନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତ୍ର ପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମାନଵା ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭାଃ । ସୂତ୍ରେଣାଚ୍ଛାଦିତଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଚୈଵ ତୁ କାରଯେତ୍
ସେଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
ମାଧଵାଖ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦେଵଃ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତସ୍ଯ ଵୈ ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠି ମାଧବ ନାମକ ଦେବତା ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ଯତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଋଷଯୋ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସେଠି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି ।
ଗୋଘ୍ନୋ ଵାପି ଚ ଚାଂଡାଲୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ଵା ଦୁଷ୍ଟଚେତନଃ । ବାଲଘାତୀ ତଥାଽଵିଦ୍ଵାନ୍ମ୍ରିଯତେ ତତ୍ର ଵୈ ତଦା
ଯଦି କୌଣସି ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା, ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ—
ସ ଵୈ ଚତୁର୍ଭୁଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଵୈକୁଂଠେ ଵସତେ ଚିରମ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ମାଘସ୍ନାନଂ କରୋତି ଚ
ସେ ଚାରିହାତି ହୋଇ ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବସିଥାଏ । ଏବଂ ଯିଏ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ନ ତସ୍ଯ ଫଲସଂଖ୍ଯାସ୍ତି ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଆପୋ ନାରା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଶୁଶ୍ରୁମ
ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ହେ ଦେବଋଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶୁଣିଛୁ, ଜଳକୁ 'ନର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତେନ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ନାତାନାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦଃ । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲାଯାଏ, ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ମାସାନାଂ ହି ତଥା ମାଘଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ପ୍ରାତଃକାଲେ ତଥାମଲେ
ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାସ ଅପୂର୍ବ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ମାଘର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ—
ଗୋଃପଦେଽପି ଜଲେ ସ୍ନାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ପାପିନାମପି । ଯୋଗୋଽଯଂ ଦୁର୍ଲଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ
ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଥିବା ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ । ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ।
ଅସ୍ମିନ୍ଯୋ ଯତ୍ନମାପନ୍ନଃ ସ୍ନାଯାଦପି ଦିନତ୍ରଯମ୍ । ପଂଚ ଵା ସପ୍ତ ଵାପ୍ଯତ୍ର ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗଜମ୍
ଏଠାରେ ଯିଏ ଚେଷ୍ଟା କରି ତିନି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାଗର ସ୍ନାନ କରେ—
ଚଂଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସୋଽପି କୁଲେ ଵାଡଵସତ୍ତମ । ଚରାଚରାଶ୍ଚ ଯେ ଜୀଵାସ୍ତଥୈଵ ମନୁଜାଦଯଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜ ବଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହିପରି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—