ତଦୀଯ ଯାତୁ ମଂଜର୍ଯା ପୂଜନଂ ଚ କରୋତି ଯଃ । ନାନାପୁଷ୍ପୈଃ କୃତା ପୂଜା ଯାଵଚ୍ଚଂଦ୍ରଦିଵାକରୌ
ଯିଏ ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରେ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଯେଉଁ ପୂଜା ହେଉଛି, ସେ ପୂଜା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକି ରହେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଗୃହେଽଵତିଷ୍ଠେତ ତୁଲସୀ ଵୃକ୍ଷଵାଟିକା । ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାଚ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାତକମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଲଯଂ ଯାତି ଦର୍ଶନେନୈଵ ନାରଦ
ଯେଉଁ ଘରେ ତୁଳସୀ ଗଛର ବାଡ଼ି ଅଛି, ସେଠାରେ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ମାତ୍ରରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ନାରଦ, ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥାନ୍ଯତ୍ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ । ନ କସ୍ଯାପି ଚ କଥିତଂ ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ଏବେ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ। ଏହା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇନାହିଁ—ହେ ଦେବର୍ଷି ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଶୁଣ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଗୃହେ ଗ୍ରାମେ ଵନେ ଵା ତୁଲସୀ ଭଵେତ୍ । ତତ୍ର ତତ୍ର ଜଗତ୍ସ୍ଵାମୀ ପ୍ରୀତାତ୍ମା ଚ ଵସେଦ୍ଧରିଃ
ଯେଉଁଯେଉଁ ଘର, ଗାଁ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁଳସୀ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ହରି ଖୁସି ହୃଦୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଗୃହେ ତସ୍ମିନ୍ନ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ନାଯୋଗୋ ବଂଧୁସଂଭଵଃ । ନ ଦୁଃଖଂ ନ ଭଯଂ ରୋଗସ୍ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁ ଘରରେ ତୁଳସୀ ଥାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ କିମ୍ବା ରୋଗ ଆସେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତ୍ର ତୁଲସୀ ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । ସଂନିଧୌ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ରୋପଣାତ୍ପୃଥିଵୀତଲେ
ତୁଳସୀ ସବୁଠାରେ ପବିତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୂମିରେ ରୋପାଯାଏ—
ତେଷାଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନିତ୍ଯଂ ତୁଲସ୍ଯାରୋପଣେ କୃତେ । ଉତ୍ପାଦାନ୍ଦାରୁଣାନ୍ରୋଗାନ୍ଦୁର୍ନିମିତ୍ତାନ୍ଯନେକଶଃ । ତୁଲସ୍ଯାଭ୍ଯର୍ଚିତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ହଂତ ଶାଂତିକରୋ ହରିଃ
ଯେମାନେ ତୁଳସୀ ରୋପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ଦ୍ଦାର ରୋଗ ଓ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଘଟଣା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁଳସୀ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ହରି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତୁଲସୀଗଂଧମାଘ୍ରାଯ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ମାରୁତଃ । ଦିଶୋ ଦଶ ଚ ତାଃ ପୂତା ଭୂତଗ୍ରାମଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ
ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀର ସୁଗନ୍ଧ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦଶ ଦିଗ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ଗୃହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁଲସୀମୂଲମୃତ୍ତିକା । ସର୍ଵଦା ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ଦେଵତାଶ୍ଚ ଶିଵୋ ହରିଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଘରରେ ତୁଳସୀ ମୂଳର ମାଟି ରହିଛି, ସେଠାରେ ସବୁବେଳେ ଦେବତାମାନେ, ଶିବ ଓ ହରି ବସିଥାନ୍ତି।
ତୁଲସୀଵନଜା ଛାଯା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭଵେଦ୍ଦିଵଜ । ତର୍ପଣଂ କୁରୁତେ ତତ୍ର ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତୁଳସୀବନର ଛାୟା ରହିଛି, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ତର୍ପଣ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ତସ୍ଯ ମୂଲେ ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ଯେ ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ମଂଜର୍ଯାଂ ଵସତେ ରୁଦ୍ରଃ ତୁଲସୀ ତେନ ପାଵନୀ
ତାଙ୍କର ମୂଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସନ୍ତି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେବ ବସନ୍ତି, ମଞ୍ଜରୀରେ ରୁଦ୍ର ବସନ୍ତି; ଏହିପରି ତୁଳସୀ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ।
ଵିନା ଯସ୍ତୁଲସୀଂ କୁର୍ଯାତ୍ସଂଧ୍ଯାକାଲେ ତୁ ମାର୍ଜନମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସହୃତଂ ନରକଂ ଚ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯିଏ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ତୁଳସୀ ବିନା ଶୁଦ୍ଧି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି ଓ ସେ ନରକକୁ ଯାଏ।
ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ତୋଯଂ ଯଃ ଶିରସାଵହେତ୍ । ଗଂଗାଫଲମଵାପ୍ନୋତି ଶତଧେନୁଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରେ, ସେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ଓ ଶତ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଶିଵାଲଯେ ଵିଶେଷେଣ ରୋପଯେତ୍ତୁଲସୀଂ ଯଦି । ବୀଜସଂଖ୍ଯା ଵସେତ୍ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ଯଦି କେହି ଶିବମନ୍ଦିରରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତୁଳସୀ ରୋପେ, ଯେତେଟି ବୀଜ ରୋପାଯିବ, ସେତେ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ।
ଉମଯା ତୁ ପୁରା ଦେଵି ଶଂକରାର୍ଥଂ ହିମାଲଯେ । ରୋପିତାଃ ଶତଵୃକ୍ଷାସ୍ତୁ ତୁଲସ୍ଯାଃ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ପୂର୍ବକାଳରେ, ହେ ଦେବୀ, ଉମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ହିମାଳୟରେ ଶତ ତୁଳସୀ ଗଛ ରୋପିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ପର୍ଵଣ୍ଯଵସରେ ଯସ୍ତୁ ଶ୍ରାଵଣେ ଚାଥ ରୋପଯେତ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଦିଵସେ ଚୈଵ ତୁଲସୀ ଚାତିପୁଣ୍ଯଦା
ଯିଏ ପର୍ବ ଅବସରରେ, କିମ୍ବା ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, କିମ୍ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନରେ ତୁଳସୀ ରୋପେ, ସେ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
ତୁଲସୀଂ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦରିଦ୍ର ଈଶ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରାମୂର୍ତିଃ କୃଷ୍ଣଃ କୀର୍ତିଂ ଦଦାତି ଚ
ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ତୁଳସୀ ପୂଜା କରେ, ସେ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲା ଯତ୍ର ତତ୍ର ସଂନିହିତୋ ହରିଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଶତାଧିକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ରହିଛି, ସେଠାରେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ବାରାଣସୀ ଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମେଵ ଚ । ତସ୍ଯ କୋଟିଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ—ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଠାରୁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା କୋଟିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଶାଲଗ୍ରାମମଯୀ ମୁଦ୍ରା ସଂସ୍ଥିତା ଯତ୍ର ହି କ୍ଵଚିତ୍ । ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରୈଵ ତଦ୍ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ମୁଦ୍ରା ରହିଛି, ସେଠାରେ ବାରାଣସୀର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍କୁରୁତେ ନରଃ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାଶଯେଦାଶୁ ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନାତ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁ ପାପ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସେସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମହାଦେଵଉଵାଚ- ପ୍ରଯାଗତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ମହାଦାନପରାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣୋ ଯତ୍ର ସଂତି ହି
ମହାଦେବ କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦାନ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ଚ ଯମୁନା ଯତ୍ର ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ । ତଂ ଦେଵତୀର୍ଥପ୍ରଵରଂ ଦେଵାନାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଏକଠି ମିଶିଛନ୍ତି, ସେଠି ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଈଦୃଶଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭୂତଂ ନ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଗ୍ରହାଣାଂ ଚ ଯଥା ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଯଥା ଶଶୀ
ଏପରି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ । ଯେପରି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗାଖ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ତୁ ଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଭାତବେଳେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ମହାପାପାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଦେଯଂ କିଂଚିଦ୍ଯଥାଶକ୍ତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯାଭାଵମିଚ୍ଛତା
ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହଟାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କିଛି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯୋ ନରସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵୈ ପ୍ରଯାଗେ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଧନିକୋ ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଚ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଯତ୍ର ଵଟସ୍ଯାକ୍ଷଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ କୁରୁତେ ନରଃ । ତେନ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେଠି ମାନବ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
ସ ଚାକ୍ଷଯଵଟଃ ଖ୍ଯାତଃ କଲ୍ପାଂତେପି ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଶେତେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯସ୍ଯ ପତ୍ରେ ଅତୋଯମଵ୍ଯଯଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେଇ ଅକ୍ଷୟବଟ ବିଶ୍ୱବିଦିତ, ଏବଂ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ । ଯାହାର ପତ୍ର ଉପରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳ ବିନା ଶୟନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତ୍ର ପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମାନଵା ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭାଃ । ସୂତ୍ରେଣାଚ୍ଛାଦିତଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଚୈଵ ତୁ କାରଯେତ୍
ସେଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।