ପଂଥାନଂ ସମତୀତ୍ଯ ଦୁସ୍ତରମିମଂ ଦୂରାଦଵୀଯସ୍ତରଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଵ୍ଯାଘ୍ରତରକ୍ଷୁକଂଟକଫଣିପ୍ରତ୍ଯାର୍ଥିଭିଃ ସଂକୁଲମ୍ । ଆଗତ୍ଯ ପ୍ରଥମଵ୍ଯଯଂ କୃପଣଵାଗ୍ଯାଚେଜ୍ଜନଃ । କର୍ପରୀଶ୍ରୀମଦ୍ଵାରିଗଦାଧର ପ୍ରତିଦିନଂ ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମୁତ୍କଂଠତେ
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୂର ରାସ୍ତା, ଯେଉଁଠାରେ ବାଘ, ଚୋର, କାଁଟା, ସାପ ଆଦି ଭୟ ରହିଛି, ସେଠାକୁ ଟପି ଆସି, ଆଦି ଖର୍ଚ୍ଚ କରି, ଜଣେ ଲୋକ ଦୁଃଖର ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରେ— କର୍ପରା ନାଥ, ଶ୍ରୀମତ୍ ଗଦାଧର, ପ୍ରତିଦିନ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋର ମନ ଆତୁର ହୁଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ନିଜଦର୍ଶନେନ ଚ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ଵୈ ଦେଵତାଃ ପ୍ରୀଣନ୍ଵିଶ୍ଵମନୀହଵତ୍କଥମିହୌଦାସୀନ୍ଯମାଲଂବସେ । କିଂ ତେ ସର୍ଵଦନିର୍ଦଯତ୍ଵମଧୁନା କିଂ ଵା ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ କଲେଃ କିଂ ଵା ସତ୍ଵନିରୀକ୍ଷଣଂ ନୃଷୁ ଚିରଂ କିଂ ଵାସ୍ଯ ସେଵାରୁଚିଃ
ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତୁମ ଦର୍ଶନ ଓ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଖୁସି ହୁଏ— ତେବେ ଏଠି ତୁମେ କିଏଁ ଉଦାସୀନତା ଦେଖାଉଛ? ଏହା କି ତୁମର କଠୋରତା, କିମ୍ବା କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ନୀତିରେ ଅନାସକ୍ତ, କିମ୍ବା ତୁମେ ସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ପାଉଛ?
ଗଦାଧର ମଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସଂଚୀର୍ଣଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଅନୁଜାନୀହି ମାଂ ଦେଵ ଗମନାଯ ଗୃହଂ ପ୍ରତି
ହେ ଗଦାଧର, ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।
ଚତୁର୍ଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ସ୍ଵର୍ଗାର୍ଥଦାଯକମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ପଠେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାନକାଲେ ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍
ଏହି ଚାରି ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତୋତ୍ର, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଦେଇଥାଏ— ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦିନେ ଦିନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବେଳେ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ସମୟରେ ପଢ଼ନ୍ତି,
ସର୍ଵତୀର୍ଥସମଂ ସ୍ନାନଂ ଶ୍ରଵଣାତ୍ପଠନାଜ୍ଜପାତ୍ । ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ଚ ଗଂଗାଯା ଯମୁନାଯାଃ ସ୍ତୁତେର୍ଦ୍ଵିଜ । ଶ୍ରଵଣେନ ଵିନଶ୍ଯଂତି ଦୋଷାଶ୍ଚୈଵ ତୁ କର୍ମଜାଃ
ପ୍ରୟାଗ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଜପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ସମାନ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏହା ଶୁଣିଲେ କର୍ମର ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ମହାଦେଵଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତୁଲସୀଭଵମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାଜନ୍ମମରଣାଂତିକାତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁଳସୀ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହିମା କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ମୂଲଂ ଶାଖା ତ୍ଵକ୍ସ୍କଂଧସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ତୁଲସୀ ସଂଭଵଂ ସର୍ଵଂ ପାଵନଂ ମୃତ୍ତିକାଦିକମ୍
ତୁଳସୀର ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ମୂଳ, ଡାଳି, ଛାଲ, ତଣ୍ଡ— ତୁଳସୀରୁ ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମାଟି ସହିତ, ସବୁ ପବିତ୍ର।
ଶରୀରଂ ଦହ୍ଯତେ ଯେଷାଂ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଵହ୍ନିନା । ଦତ୍ଵା ଚ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଂ ସର୍ଵାଂଗେଷୁ ମୃତସ୍ଯ ଵୈ
ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ କରାଯାନ୍ତି, ମୃତ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ତୁଳସୀ କାଠ ରଖାଯାଏ,
ପଶ୍ଚାଦ୍ଯଃ କୁରୁତେ ଦାହଂ ସୋଽପି ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ମରଣେ ଯସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ କୀର୍ତନଂ ସ୍ମରଣଂ ହରେଃ
ପରେ ଯିଏ ଦାହ କରେ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯଦି ହରିଙ୍କର ନାମ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ ରହିଥାଏ,
ତୁଲସୀଦାରୁଣା ଦାହୋ ନ ତସ୍ଯ ପୁନରାଵୃତିଃ । ଯଦ୍ଯେକଂ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଂ ମଧ୍ଯେ କାଷ୍ଠଶତସ୍ଯ ହି
ତୁଳସୀ କାଠରେ ଦାହ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଶତ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି କେବଳ ଏକ ତୁଳସୀ କାଠ ରହିଥାଏ,
ଦାହକାଲେ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିଃ କୋଟିପାପାଯୁତସ୍ଯ ଚ । ଗଂଗାଂଭସାଭିଷେକେଣ ଯାଂତି ପୁଣ୍ଯାନି ପୁଣ୍ଯତାମ୍
ଦାହ ସମୟରେ କୋଟି କୋଟି ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ହୁଏ।
ତୁଲସୀକାଷ୍ଠମିଶ୍ରାଣି ଯାଂତି ଦାରୂଣି ପୁଣ୍ଯତାମ୍ । ତୁଲସୀକାଷ୍ଠସଂମିଶ୍ରା ଯାଵତ୍ପ୍ରଜ୍ଵଲତେ ଚିତା
ତୁଳସୀ କାଠ ମିଶା ଦାରୁ ଅତି ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିତାରେ ତୁଳସୀ କାଠ ଜଳୁଛି,
ଦହ୍ଯଂତି ତସ୍ଯ ପାପାନି କଲ୍ପକୋଟିକୃତାନି ଵୈ । ଦହ୍ଯମାନଂ ନରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଵହ୍ନିନା
ସେଉଁଠି କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପର ପାପ ଦାହ ହୁଏ; ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦାହ ହେଉଛି ଦେଖି,
ନଯଂତି ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୂତା ନ ଚ ଵୈ ଯମକିଂକରାଃ । ଜନ୍ମକୋଟିସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଜନାର୍ଦନମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯମର ସେବକମାନେ ନେଇଯାନ୍ତିନାହିଁ; ହଜାର ହଜାର କୋଟି ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପାଏ।
ଦହ୍ଯଂତେ ଯେ ନରା ଲୋକେ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଵହ୍ନିନା । ତାନ୍ଵିମାନସ୍ଥିତାନ୍ଦେଵାଃ କ୍ଷିପଂତି କୁସୁମାଂଜଲିମ୍
ଏହି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଵିମାନରୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଫୁଲ ଛଡ଼ନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସଃ ସର୍ଵା ଗୀତଂ ଗାଯଂତି ଗାଯକାଃ । ଜାଯଂତେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସଂତୁଷ୍ଟଃ ଶଂଭୁନା ସହ
ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଗାୟକମାନେ ଗୀତ ଗାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଦୁହେଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ କରେ ଶୌରିର୍ଗୃହଂ ନୀତ୍ଵାସ୍ଯ ଚାଂଗତଃ । ମାର୍ଜଯେତ୍ସର୍ଵପାପାନି ପଶ୍ଯତାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍
ଶୌରି ତାହାକୁ ହାତରେ ଧରି ଘରକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି।
ମହୋତ୍ସଵଂ କାରଯିତ୍ଵା ଜଯଶବ୍ଦପୁରଃସରମ୍ । ଜ୍ଵଲତେ ଯତ୍ର ଚାଜ୍ଯେନ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠପାଵକଃ
ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେଉଛି, ଜୟଧ୍ୱନି ଉପରେ ଉପରେ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନି ଘୃତରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ଅଗ୍ନ୍ଯଗାରେ ଶ୍ମଶାନେ ଵା ଦହ୍ଯତେ ପାତକଂ ନୃଣାମ୍ । ହୋମଂ କୁର୍ଵଂତି ଯେ ଵିପ୍ରାସ୍ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଵହ୍ନିନା । ସିକ୍ତେ ସିକ୍ତେ ତିଲେ ଵାପି ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଅଗ୍ନିଶାଳା କିମ୍ବା ଶ୍ମଶାନରେ, ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହୋମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମଣିଷର ପାପ ଦହିଯାଏ। ତିଳ ଛିଟାଇ କିମ୍ବା ଛିଟାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଯୋ ଦଦାତି ହରେର୍ଧୂପଂ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠସଂଭଵମ୍ । ଶତକ୍ରତୁସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଲଭତେ ଗୋଶତଂ ଫଲମ୍
ଯିଏ ତୁଳସୀ କାଠରୁ ତିଆରି ଧୂପ ହରିଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଶତକ୍ରୁତୁ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଶତଗୋ ଦାନର ଫଳ ଲଭ କରେ।
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପଚ୍ଯତେ ଯସ୍ତୁ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଵହ୍ନିନା । ମେରୁତୁଲ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ଦତ୍ତଂ ତଦନ୍ନଂ କେଶଵସ୍ଯ ହି
ଯିଏ ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ନୈବେଦ୍ୟ ରନ୍ଧେ, ସେ ଭୋଗ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଲେ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ହୁଏ।
ତୁଲସୀପାଵକେନାଥ ଯୋ ଦୀପଂ କୁରୁତେ ହରେଃ । ଦୀପଲକ୍ଷସହସ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ ଲଭତେ ଫଲମ୍
ଯିଏ ତୁଳସୀ କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳାଏ, ସେ ଲକ୍ଷ ଦୀପ ଜଳାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।
ନ ତେନ ସଦୃଶୋ ଲୋକେ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଭୁଵି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଚଂଦନମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତାହାଠାରୁ ସମାନ କୌଣସି ବୈଷ୍ଣବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ଦେଇଥାଏ।
ସ ଜାଯତେ କୃପାପାତ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵାଡଵସତ୍ତମ
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାର ପାତ୍ର ହୁଏ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା।
ତୁଲସୀଦାରୁଜାତେନ ଚଂଦନେନ କଲୌ ହରିମ୍ । ଵିଲିପ୍ଯ ଭକ୍ତିତୋ ନିତ୍ଯଂ ରମତେ ହରିସନ୍ନିଧୌ
ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ସହିତ ଦିନେ ଦିନେ ହରିଙ୍କୁ ମନ୍ଦନ କଲେ, ହରିଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
ତୁଲସୀପଂକଲିପ୍ତାଂଗଃ କୁରୁତେ ଵିଷ୍ଣୁପୂଜନମ୍ । ପୂଜାଶତଦିନୈକାହ୍ନା ଲଭ୍ଯତେ ଗୋଶତଂ ଫଲମ୍
ଯିଏ ତୁଳସୀ ଲେପ ଲଗାଇ ଦେହରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ଏକ ଦିନରେ ଶତଦିନର ପୂଜା ଓ ଶତଗୋ ଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଵିଲେପାର୍ଥେ ତୁ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ତୁଲସୀକାଷ୍ଠଚଂଦନମ୍ । ମଂଦିରେ ତିଷ୍ଠତେ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦନ ପାଇଁ ତୁଳସୀ କାଠର ଚନ୍ଦନ ମନ୍ଦିରରେ ଯେଉଁଯାଏଁ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଯାଏଁ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ—ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ତିଲପ୍ରସ୍ଥାଷ୍ଟକଂ ଦତ୍ଵା ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ । ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ପୁଂସାଂ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚକ୍ରପାଣିନଃ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ, ସେଉଁଯିଏ ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ସେ ଫଳ ପାଏ।
ଯୋ ଦଦାତି ପିତୄଣାଂ ତୁ ପିଂଡେ ତୁଲସିସଂଭଵମ୍ । ଦଲଂ ସଂଜାଯତେ ତୃପ୍ତିଃ ପତ୍ରେ ପତ୍ରେ ଶତାବ୍ଦିକା
ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତୁଳସୀ ଦଳ ଦିଆ ପିଣ୍ଡ ଦେଉଛି, ପ୍ରତିଟି ପତ୍ରରେ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ତୁଲସୀମୂଲମୃତ୍ସ୍ନୈଵ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ତେନ ତୀର୍ଥେ କୃତଂ ସ୍ନାନଂ ଯାଵଚ୍ଚାଂଗେ ଚ ମୃତ୍ତିକା
ତୁଳସୀ ମୂଳର ମାଟି ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଯାଏଁ ଏହି ମାଟି ଦେହରେ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଯାଏଁ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।