ହଂସକୋକିଲନାଦୈଶ୍ଚ ମଯୂରଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍ । ଶ୍ରୀଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ କପିତ୍ଥୈଶ୍ଚ ଶିରୀଷୈ ରାଜଵୃକ୍ଷକୈଃ
ହଂସ ଓ କୋକିଲାର ସ୍ୱର, ମୟୂରର ଚିତ୍କାର ଏଠାରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି; ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷ, କପିତ୍ଥ, ଶିରୀଷ ଓ ରାଜବୃକ୍ଷ ଏଠାରେ ଅଛି।
ପାରିଜାତକପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ କଦଂବୋଦୁଂବରୈସ୍ତଥା । ନାନାପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯୈର୍ଵାସିତଂ ତଦ୍ଵନଂ ଗିରୌ
ପାରିଜାତ, କଦମ୍ବ ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପ୍ରକୃତିରେ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ ରେ ଏହି ପର୍ବତର ଜଙ୍ଗଲ ମନୋହର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵାଭିରୃଷିପତ୍ନୀଭିଃ ସଶିଷ୍ଯାଭିଃ ସୁସେଵିତମ୍ । କେଚିଦଭ୍ଯାସଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ କେଚିଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନତତ୍ପରାଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଭଲଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; କିଛି ଲୋକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ।
କେଚିଦୂର୍ଧ୍ଵଭୁଜାସ୍ତତ୍ର ଅଂଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରୈଃ ସ୍ଥିତାଃ ପରେ । ଶିଵଧ୍ଯାନରତାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣାଃ
କିଛି ଲୋକ ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ତାଳା ମୁଣ୍ଡରେ ଭିତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; କିଛି ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କରେ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିଲେ।
ନିରାହାରାଶ୍ଚ କେପ୍ଯତ୍ର କେଚିତ୍ପର୍ଣାଶନେ ରତାଃ । କଂଦମୂଲଫଲାହାରାଃ କେଚିନ୍ମୌନଵ୍ରତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ପତ୍ର ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ; କିଛି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୌନବ୍ରତ ରଖିଥିଲେ।
ଏକପାଦାଃ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ପଦ୍ମାସନେ ସ୍ଥିତାଃ । କେଚିଚ୍ଚୈଵ ନିରାହାରାସ୍ତପସ୍ତେପୁଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କିଛି ଲୋକ ଏକ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଉପବାସ କରି ଅତି କଷ୍ଟ ସାଧନା କରୁଥିଲେ।
ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ଶୁଭାଃ । ଦେଵଖାତାନ୍ଯନେକାନି ତଡାଗାନି ବହୂନି ଚ
ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡିକ, ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ ନଦୀମାନେ, ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ତାଳା ଓ ବହୁ ପୋଖରୀ ଥିଲା।
ପର୍ଵତୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନକୋ ରାଜନ୍ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ପାହାଡ଼ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସଦା ରହିଛନ୍ତି।
ତଚ୍ଚୈଵ ଶିଖରଂ ରମ୍ଯଂ ପର୍ଵତୋପରି ସେଵିତମ୍ । ଶୃଂଗଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିରେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଶିଖର ଉପସ୍ଥିତ; ଏହାର ଶିଖର ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵର୍ତ୍ତତେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ । ଅତ୍ର ଗଂଗା ମହଦ୍ରମ୍ଯା ପାତାଲେତି ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଛି; ଏଠାରେ ମହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥିତ, ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
ତତ୍ର ଚ ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀଶୈଲଶିଖରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ମୃତୌ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ବଡ଼ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଶ୍ରୀଶୈଳ ଶିଖର ଦେଖିଲେ, ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।
କେଦାରେ ହ୍ଯୁଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତାପସାନାଂ ମହତ୍ସ୍ଥାନଂ ଯୋଗିନାଂ ଚ ତଥୈଵ ଚ
କେଦାରରେ ଜଳ ପିଇଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଏହା ତାପସମାନେ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ମହା ସ୍ଥାନ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ କାରଯେତ୍ । ଅଯଂ ଵିଜ୍ଞାନଦେଵୋଽସୌ ମହାପାତକନାଶନଃ
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହାର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିଜଣେ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା, ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି।
ସିଦ୍ଧପୁରଂ ଚ ନଗରଂ ରମ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗସୁଖାଵହମ୍ । ନିତ୍ଯମପ୍ସରସୋ ଯତ୍ର ଗାଯଂତି ଚ ରମଂତି ଚ
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧପୁର ନାମକ ରମ୍ୟ ନଗର ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଅତଃ ପର୍ଵତାରାଜୋଽଯଂ ଦର୍ଶନେ ସୌଖ୍ଯକାରକଃ । ତସ୍ଯ ତୈର୍ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛଂତି ଯେ ନରାଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ରାଜ ଦର୍ଶନରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଯେମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଂଡେ ଶ୍ରୀଶୈଲୋପାଖ୍ଯାନେ ଏକୋନଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଉପାଖ୍ୟାନ ନାମକ ଏକୋନେଉଁଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ପଚାପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ଶ୍ରୀମହାଦେଵଉଵାଚ- ହରିଦ୍ଵାରଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଯତ୍ର ଗଂଗା ଵହତ୍ଯେଵ ତତ୍ରୋକ୍ତଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ— ଦେବଋଷିମାନେ, ହରିଦ୍ୱାର ମହାପୁନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି।
ଯତ୍ର ଦେଵା ଵସଂତୀହ ଋଷଯୋ ମନଵସ୍ତଥା । ଯତ୍ର ଦେଵଃ ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍କେଶଵୋ ନିତ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ
ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦେବତା କେଶବ ସ୍ୱୟଂ ସଦା ବସିଛନ୍ତି।
ପୁରା ପୂର୍ଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ତୀର୍ଥଂ ଜାତଂ ମହତ୍ତଦା । ଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ଦୂରତୋ ଯାତି ପାତକମ୍
ପୂର୍ବେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ମହାତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ଏହାକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ଦୂରରୁ ପାପ ଚାଲିଯାଏ।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାରମ୍ଯା ଜାତା ପୁଣ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକୀ ଜାତା ତଚ୍ଚରଣସ୍ପର୍ଶନାତ୍ତତଃ
ଏଠାରେ ମହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ବିଶେଷ ପବିତ୍ର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦର ଜଳ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶରୁ।
ଭଗୀରଥେନ ଭୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ନାନୀତା ତତ୍ର ମାର୍ଗତଃ । ଉଦ୍ଧାରଃ ପୂର୍ଵଜାନାଂ ତୁ କୃତସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଭଗୀରଥ ଏଠାକୁ ମାର୍ଗ ସଫା କରି ନେଇଆସିଥିଲେ; ସେ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲେ।
ନାରଦଉଵାଚ- କୋଽଯଂ ଦେଵ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଭଗୀରଥ ମହାତପାଃ । ଯେନ ତୀର୍ଥଂ ସମାନୀତଂ ଲୋକାନାଂ ହିତକାରଣାତ୍
ନାରଦ ପଚାରିଲେ— ହେ ଦେବ, ଏହି ଭଗୀରଥ କିଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ମହା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ? କିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନେଇଆସିଛନ୍ତି?
ଗଂଗାତୀର୍ଥଂ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ଵଦଂତ୍ଯେଵମେତତ୍ତୀର୍ଥୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍
ଗଙ୍ଗା ତୀର ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଗଂଗାଗଂଗେତି ଯୋ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯୋଜନାନାଂ ଶତୈରପି । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଥିବା ଲୋକ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଅବଶ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
କଥଂ ତେନ ସମାନୀତା କିଂ କାର୍ଯଂ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ । ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଯେନ ଗଂଗା ଯଥାନୀତା ଗଂଗାଦ୍ଵାରେଽତିଶୋଭନେ
ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ନେଇଆସିଲେ? କଣ କାମ କରିଲେ? ମୋତେ କୁହ, ହେ ସୁବ୍ରତ। ମହାଦେବ କହିଲେ— କିଏ ଏବଂ କିପରି ଗଙ୍ଗାକୁ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ନେଇଆସିଥିଲେ—
ତତ୍ସର୍ଵଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କ୍ରମାନୁକ୍ରମଯୋଗତଃ । ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଧରିଶ୍ଚଂଦ୍ରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସତ୍ଯପାଲକଃ
ମୁଁ ସବୁ କଥା କ୍ରମକ୍ରମେ କୁହିବି; ପ୍ରଥମେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ସତ୍ୟର ରକ୍ଷକ।
ରୋହିତସ୍ତସ୍ଯପୁତ୍ରୋଽଭୂଦେକୋ ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣଃ । ତସ୍ଯାପି ଚ ଵୃକଃ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ସତ୍ପଥିସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ରୋହିତ ଥିଲେ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ରୋହିତଙ୍କର ପୁଅ ଭଲ ଓ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବୃକ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଜାତୋସ୍ମିନ୍ଵୈ କୁଲେ ତଦା । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଗରୋ ନାମ ନାତ୍ଯଂତଂ ଧାର୍ମିକୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ବଂଶରେ ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁବାହୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସୁବାହୁଙ୍କର ପୁଅ ଗର ନାମକ, ଅତିଧିକ ଧର୍ମିକ ନଥିଲେ।
କଦାଚିତ୍କାଲଯୋଗେନ ଦୁଃଖୀ ଜାତୋଽତ୍ର କାରଣାତ୍ । ରାଜା ତୁ ତତ୍ର ଦେଶେନ ତର୍ଜିତୋ ଧର୍ମକାରଣାତ୍
କେତେବେଳେ ଦୁଃଖର କାରଣରୁ ସମୟର ଚକ୍ରରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଧର୍ମ ପାଇଁ ସେ ଦେଶରେ ରାଜା ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ସ୍ଵକୁଟୁଂବଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ଗତୋଽସୌ ଭାର୍ଗଵାଶ୍ରମେ । ରକ୍ଷିତୋ ଭାର୍ଗଵେଣାଥ କୃପଯା ତତ୍ର ଵୈ ତଦା
ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନେଇ ଭାର୍ଗବ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ସମୟରେ ସେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ।