ଦେଵତାଶ୍ଚ ପ୍ରସୀଦେଯୁରର୍ଚିତେ ଵାଚକେ ଗୁରୌ । ଅନ୍ନଦାନାନି ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ବାଚକ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଭଲ ଭାବରେ ଭୋଜନ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଉ।
ଜାଯତେ ଵିଜଯୀ ନିତ୍ଯଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମୃଦ୍ଧିମାନ୍ । ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଯଃ ଶୃଣୋତ୍ଯାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ 6.18.
ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଅ ଓ ପୋତାରେ ଭରିପୂରି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଇତି ଵ୍ଯାଜେନ ଭୋ ଭୂପ ତୁଲସ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିକାରଣମ୍ । ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେଷାଂ ପାତକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଏପରି ଉପାୟରେ, ରାଜା, ତୁଳସୀ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ କଥା କହାଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ତୁଲସୀମାହାତ୍ମ୍ଯମିଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ମୋକ୍ଷମୁକ୍ତ୍ଵା ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀର ମହିମା ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଗୃହେ ରୋପିତା ଚୈଵ ତୁଲସୀ ପାପନାଶିନୀ । ଦର୍ଶନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପି ନଶ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀକୁ ନିଜ ଘରେ ରୋପିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ; ଦର୍ଶନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କାର୍ତିକେ ଚୈଵ ମାଘେ ତୁ ତୁଲସ୍ଯା ପୂଜଯେଦ୍ଧରିମ୍ । ଵୈଶାଖେ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ ଚ ହରେଃ ସ୍ମୃତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ମାଘ ମାସରେ ତୁଳସୀ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷ କରି ଭୈଶାଖ ମାସରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଏକେନୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣେନ ସକଲଂ ପାପଂ ଗତଂ ଵୈ ସଦା ଯେ ଶୂଦ୍ରା । ଭୁଵି ସଂତି ଦାନନିରତାଃ କାଲେନ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଗତାଃ । ତେପି ସ୍ଯୁଃ ସୁରପୂଜନାର୍ହତନଵଃ ପାପାଚ୍ଚ ଦୂରଂ ଗତାଃ ଯେ ଵୈ। ଵିଷ୍ଣୁଜନାଶ୍ଚ ଦୁର୍ଲଭତରା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍କଲୌ ସାଂପ୍ରତମ୍
ମାତ୍ର ଏକ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ସଦା ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନରେ ଲଗିଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନେ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ପାପରୁ ଦୂର ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୀଶୈଲଃ ପର୍ଵତୋ ରମ୍ଯଃ କୁତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନାରଦ । କିଂ ତତ୍ର ଵର୍ତ୍ତତେ ତୀର୍ଥଂ କସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନମ୍ । କସ୍ଯାଂ ଦିଶି ସମାଖ୍ଯାତୋ ଲୋକେଷୁ ଚ ଵଦାଧୁନା
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ନାରଦ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ପର୍ବତ କେଉଁଠି ଅଛି? ସେଠାରେ କେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି? ଦୟାକରି ଏବେ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୀଶୈଲଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମମ୍ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଲୋକୋ ବାଲହତ୍ଯାଦି ପାତକାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ—ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପର୍ବତର ବିବରଣା ଦେବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନେ ବାଳ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତି।
ତତ୍ପର୍ଵତଵନଂ ରମ୍ଯଂ ମୁନିଭିଶ୍ଚୋପସେଵିତମ୍ । ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୀର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ପର୍ବତର ଜଙ୍ଗଲ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଋଷିମାନେ ତାହାକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ରହିଛି, ବହୁ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ରେ ଶୋଭିତ।
ହଂସକୋକିଲନାଦୈଶ୍ଚ ମଯୂରଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍ । ଶ୍ରୀଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ କପିତ୍ଥୈଶ୍ଚ ଶିରୀଷୈ ରାଜଵୃକ୍ଷକୈଃ
ହଂସ ଓ କୋକିଲାର ସ୍ୱର, ମୟୂରର ଚିତ୍କାର ଏଠାରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି; ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷ, କପିତ୍ଥ, ଶିରୀଷ ଓ ରାଜବୃକ୍ଷ ଏଠାରେ ଅଛି।
ପାରିଜାତକପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ କଦଂବୋଦୁଂବରୈସ୍ତଥା । ନାନାପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯୈର୍ଵାସିତଂ ତଦ୍ଵନଂ ଗିରୌ
ପାରିଜାତ, କଦମ୍ବ ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପ୍ରକୃତିରେ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ ରେ ଏହି ପର୍ବତର ଜଙ୍ଗଲ ମନୋହର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵାଭିରୃଷିପତ୍ନୀଭିଃ ସଶିଷ୍ଯାଭିଃ ସୁସେଵିତମ୍ । କେଚିଦଭ୍ଯାସଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ କେଚିଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନତତ୍ପରାଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଭଲଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; କିଛି ଲୋକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ।
କେଚିଦୂର୍ଧ୍ଵଭୁଜାସ୍ତତ୍ର ଅଂଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରୈଃ ସ୍ଥିତାଃ ପରେ । ଶିଵଧ୍ଯାନରତାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣାଃ
କିଛି ଲୋକ ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ତାଳା ମୁଣ୍ଡରେ ଭିତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; କିଛି ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କରେ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିଲେ।
ନିରାହାରାଶ୍ଚ କେପ୍ଯତ୍ର କେଚିତ୍ପର୍ଣାଶନେ ରତାଃ । କଂଦମୂଲଫଲାହାରାଃ କେଚିନ୍ମୌନଵ୍ରତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ପତ୍ର ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ; କିଛି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୌନବ୍ରତ ରଖିଥିଲେ।
ଏକପାଦାଃ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ପଦ୍ମାସନେ ସ୍ଥିତାଃ । କେଚିଚ୍ଚୈଵ ନିରାହାରାସ୍ତପସ୍ତେପୁଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କିଛି ଲୋକ ଏକ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଉପବାସ କରି ଅତି କଷ୍ଟ ସାଧନା କରୁଥିଲେ।
ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ଶୁଭାଃ । ଦେଵଖାତାନ୍ଯନେକାନି ତଡାଗାନି ବହୂନି ଚ
ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡିକ, ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ ନଦୀମାନେ, ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ତାଳା ଓ ବହୁ ପୋଖରୀ ଥିଲା।
ପର୍ଵତୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନକୋ ରାଜନ୍ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ପାହାଡ଼ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସଦା ରହିଛନ୍ତି।
ତଚ୍ଚୈଵ ଶିଖରଂ ରମ୍ଯଂ ପର୍ଵତୋପରି ସେଵିତମ୍ । ଶୃଂଗଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିରେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଶିଖର ଉପସ୍ଥିତ; ଏହାର ଶିଖର ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵର୍ତ୍ତତେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ । ଅତ୍ର ଗଂଗା ମହଦ୍ରମ୍ଯା ପାତାଲେତି ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଛି; ଏଠାରେ ମହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥିତ, ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
ତତ୍ର ଚ ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ମହାପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀଶୈଲଶିଖରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ମୃତୌ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ବଡ଼ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଶ୍ରୀଶୈଳ ଶିଖର ଦେଖିଲେ, ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।
କେଦାରେ ହ୍ଯୁଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତାପସାନାଂ ମହତ୍ସ୍ଥାନଂ ଯୋଗିନାଂ ଚ ତଥୈଵ ଚ
କେଦାରରେ ଜଳ ପିଇଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଏହା ତାପସମାନେ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ମହା ସ୍ଥାନ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ କାରଯେତ୍ । ଅଯଂ ଵିଜ୍ଞାନଦେଵୋଽସୌ ମହାପାତକନାଶନଃ
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହାର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିଜଣେ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା, ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି।
ସିଦ୍ଧପୁରଂ ଚ ନଗରଂ ରମ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗସୁଖାଵହମ୍ । ନିତ୍ଯମପ୍ସରସୋ ଯତ୍ର ଗାଯଂତି ଚ ରମଂତି ଚ
ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧପୁର ନାମକ ରମ୍ୟ ନଗର ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଅତଃ ପର୍ଵତାରାଜୋଽଯଂ ଦର୍ଶନେ ସୌଖ୍ଯକାରକଃ । ତସ୍ଯ ତୈର୍ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛଂତି ଯେ ନରାଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ରାଜ ଦର୍ଶନରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଯେମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତସହସ୍ରସଂହିତାଯାଂ ଉତ୍ତରଖଂଡେ ଶ୍ରୀଶୈଲୋପାଖ୍ଯାନେ ଏକୋନଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଉପାଖ୍ୟାନ ନାମକ ଏକୋନେଉଁଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ପଚାପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ଶ୍ରୀମହାଦେଵଉଵାଚ- ହରିଦ୍ଵାରଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ । ଯତ୍ର ଗଂଗା ଵହତ୍ଯେଵ ତତ୍ରୋକ୍ତଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ— ଦେବଋଷିମାନେ, ହରିଦ୍ୱାର ମହାପୁନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି।
ଯତ୍ର ଦେଵା ଵସଂତୀହ ଋଷଯୋ ମନଵସ୍ତଥା । ଯତ୍ର ଦେଵଃ ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍କେଶଵୋ ନିତ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ
ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦେବତା କେଶବ ସ୍ୱୟଂ ସଦା ବସିଛନ୍ତି।
ପୁରା ପୂର୍ଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ତୀର୍ଥଂ ଜାତଂ ମହତ୍ତଦା । ଯସ୍ଯ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ଦୂରତୋ ଯାତି ପାତକମ୍
ପୂର୍ବେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ମହାତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ଏହାକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ଦୂରରୁ ପାପ ଚାଲିଯାଏ।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାରମ୍ଯା ଜାତା ପୁଣ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । ଵିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକୀ ଜାତା ତଚ୍ଚରଣସ୍ପର୍ଶନାତ୍ତତଃ
ଏଠାରେ ମହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ବିଶେଷ ପବିତ୍ର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦର ଜଳ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶରୁ।