ତୁଭ୍ଯଂ ଦୁଃଖନିରାସାଯ ପ୍ରୋକ୍ତମାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଯାଵଦ୍ଦେହୋସ୍ତି କର୍ମାଣି ସୁଖଦୁଃଖାନି କର୍ମତଃ
ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ କାହାଣୀ କୁହାଯାଇଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ସୁଖ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଦେହୀ ଭୁଂକ୍ତେ ଵଶୋ ରାଜନ୍ତ୍ରାଣଂ ନ ଜ୍ଞାନତଃ ପରମ୍ । କୃଷ୍ଣାଦୀନାଂ ଦେହବଂଧେ ସୁଖଦୁଃଖାଦି ଵର୍ତତେ
ଦେହୀ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ କରେ, ରାଜନ୍; କର୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ବନ୍ଧନରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତତ୍ରେତରେଷାଂ କିଂ ଵାଚ୍ଯଂ ଯେ ଵୈରାଗ୍ଯପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵେଦୃଶୀଂ କର୍ମଗତିଂ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ବଲଵତ୍ତମାମ୍
ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମର ଗତି ଜାଣି, ଯେମାନେ ବିରାଗରୁ ବିମୁଖ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଧୀରୋ ଭଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଶୁଭକର୍ମାଗମଂ ପୁନଃ । ଶତ୍ରୂନ୍ଜିତ୍ଵା ତୁ ସମଯେ ସ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ପୁନରାପ୍ସ୍ଯସି
ଧୈର୍ୟ ଧର, ପୁନି ଶୁଭ କର୍ମ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କର; ସମୟ ଆସିଲେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି, ତୁମର ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇବ।
ଇତିହାସମିମଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ଦୁଃଖୈ ପରିଭୂଯତେ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଶ୍ଚ ଯଥାଵଚ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତ୍ତିତାଃ
ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରି ହୁଏନାହିଁ; ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ପଥ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି।
ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯଂ ପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶୋକମୋହଵିନାଶନମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜ୍ଞାନମାପ୍ନୋତି ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କ୍ଷତ୍ରିଯଃ
ଏହା ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଶୋକ ଓ ମୋହ ଦୂର ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନ ଲଭେ, ଛତ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ।
ଵୈଶ୍ଯଶ୍ଚ ବହ୍ଵୀଂ ସଂପତ୍ତିଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୂଦ୍ରଃ ସୁଖଂ ଲଭେତ୍ । ଯୋ ରାଜା ଭ୍ରଷ୍ଟରାଜ୍ଯୋଽପି ରତଃ ସନ୍ନେଵ ସତ୍ପଥି
ବୈଶ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ବହୁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଲଭେ, ଶୂଦ୍ର ଏହା ଶୁଣିଲେ ସୁଖ ପାଏ; ଯେ କିଂ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛନ୍ତି, ଯଦି ସତ୍ପଥରେ ଲଗି ରହନ୍ତି,
ସ ରାଜ୍ଯଂ ପୁନରାପ୍ନୋତି ଶ୍ରଵଣାନ୍ନିତ୍ଯମସ୍ଯ ତୁ । ଆକର୍ଣ୍ଯୈତତ୍ସତାଂ ରାଜନ୍ଶ୍ରାଵ୍ଯମନ୍ଯନ୍ନ ରୋଚତେ
ସେ ପୁନି ନିତ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରି ପାଉଛନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଶୁଣିଲା ପରେ, ରାଜା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ରୁଚି ହୁଏନାହିଁ।
କଲଂ ଚ କୋକିଲାଲାପଂ ରୂକ୍ଷଂ ଧ୍ଵାଂକ୍ଷରୁତଂ ଯଥା । ଆଖ୍ଯାନମେତଦନଘଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଜ୍ଜନହୃତ୍ପ୍ରିଯଃ
ଯେପରି କୋକିଲାର ମଧୁର ସ୍ୱର କାଉଁର ଖରା ଚିତ୍କାର ଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସେପରି ଏହି ନିର୍ମଳ କଥା ଶୁଣିଲେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟରେ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ।
ହିରଣ୍ଯତିଲଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ଧେନୁଭୂମିପ୍ରଦାନତଃ । ସଂତୋଷଯେଦ୍ଵାଚକଂ ତୁ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁଷ୍ଟେ ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ହିରା, ତିଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଗାଁଠି, ଜମି ଦେଇ ବାଚକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ବାଚକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଫଳ ମିଳେ।
ଦେଵତାଶ୍ଚ ପ୍ରସୀଦେଯୁରର୍ଚିତେ ଵାଚକେ ଗୁରୌ । ଅନ୍ନଦାନାନି ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ବାଚକ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଭଲ ଭାବରେ ଭୋଜନ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଉ।
ଜାଯତେ ଵିଜଯୀ ନିତ୍ଯଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମୃଦ୍ଧିମାନ୍ । ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଯଃ ଶୃଣୋତ୍ଯାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ 6.18.
ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଅ ଓ ପୋତାରେ ଭରିପୂରି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଇତି ଵ୍ଯାଜେନ ଭୋ ଭୂପ ତୁଲସ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିକାରଣମ୍ । ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ତେଷାଂ ପାତକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଏପରି ଉପାୟରେ, ରାଜା, ତୁଳସୀ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ କଥା କହାଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ତୁଲସୀମାହାତ୍ମ୍ଯମିଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ମୋକ୍ଷମୁକ୍ତ୍ଵା ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀର ମହିମା ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଗୃହେ ରୋପିତା ଚୈଵ ତୁଲସୀ ପାପନାଶିନୀ । ଦର୍ଶନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପି ନଶ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ତୁଳସୀକୁ ନିଜ ଘରେ ରୋପିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ; ଦର୍ଶନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କାର୍ତିକେ ଚୈଵ ମାଘେ ତୁ ତୁଲସ୍ଯା ପୂଜଯେଦ୍ଧରିମ୍ । ଵୈଶାଖେ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ ଚ ହରେଃ ସ୍ମୃତମ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ମାଘ ମାସରେ ତୁଳସୀ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷ କରି ଭୈଶାଖ ମାସରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଏକେନୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣେନ ସକଲଂ ପାପଂ ଗତଂ ଵୈ ସଦା ଯେ ଶୂଦ୍ରା । ଭୁଵି ସଂତି ଦାନନିରତାଃ କାଲେନ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଗତାଃ । ତେପି ସ୍ଯୁଃ ସୁରପୂଜନାର୍ହତନଵଃ ପାପାଚ୍ଚ ଦୂରଂ ଗତାଃ ଯେ ଵୈ। ଵିଷ୍ଣୁଜନାଶ୍ଚ ଦୁର୍ଲଭତରା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍କଲୌ ସାଂପ୍ରତମ୍
ମାତ୍ର ଏକ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ସଦା ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନରେ ଲଗିଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନେ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ପାପରୁ ଦୂର ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୀଶୈଲଃ ପର୍ଵତୋ ରମ୍ଯଃ କୁତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନାରଦ । କିଂ ତତ୍ର ଵର୍ତ୍ତତେ ତୀର୍ଥଂ କସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନମ୍ । କସ୍ଯାଂ ଦିଶି ସମାଖ୍ଯାତୋ ଲୋକେଷୁ ଚ ଵଦାଧୁନା
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ନାରଦ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ପର୍ବତ କେଉଁଠି ଅଛି? ସେଠାରେ କେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି? ଦୟାକରି ଏବେ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୀଶୈଲଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମମ୍ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଲୋକୋ ବାଲହତ୍ଯାଦି ପାତକାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ—ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପର୍ବତର ବିବରଣା ଦେବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନେ ବାଳ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତି।
ତତ୍ପର୍ଵତଵନଂ ରମ୍ଯଂ ମୁନିଭିଶ୍ଚୋପସେଵିତମ୍ । ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୀର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ପର୍ବତର ଜଙ୍ଗଲ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଋଷିମାନେ ତାହାକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ରହିଛି, ବହୁ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ରେ ଶୋଭିତ।
ହଂସକୋକିଲନାଦୈଶ୍ଚ ମଯୂରଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍ । ଶ୍ରୀଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ କପିତ୍ଥୈଶ୍ଚ ଶିରୀଷୈ ରାଜଵୃକ୍ଷକୈଃ
ହଂସ ଓ କୋକିଲାର ସ୍ୱର, ମୟୂରର ଚିତ୍କାର ଏଠାରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି; ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷ, କପିତ୍ଥ, ଶିରୀଷ ଓ ରାଜବୃକ୍ଷ ଏଠାରେ ଅଛି।
ପାରିଜାତକପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚ କଦଂବୋଦୁଂବରୈସ୍ତଥା । ନାନାପୁଷ୍ପୈଃ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯୈର୍ଵାସିତଂ ତଦ୍ଵନଂ ଗିରୌ
ପାରିଜାତ, କଦମ୍ବ ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପ୍ରକୃତିରେ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ ରେ ଏହି ପର୍ବତର ଜଙ୍ଗଲ ମନୋହର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵାଭିରୃଷିପତ୍ନୀଭିଃ ସଶିଷ୍ଯାଭିଃ ସୁସେଵିତମ୍ । କେଚିଦଭ୍ଯାସଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ କେଚିଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନତତ୍ପରାଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଭଲଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; କିଛି ଲୋକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ।
କେଚିଦୂର୍ଧ୍ଵଭୁଜାସ୍ତତ୍ର ଅଂଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରୈଃ ସ୍ଥିତାଃ ପରେ । ଶିଵଧ୍ଯାନରତାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣାଃ
କିଛି ଲୋକ ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ତାଳା ମୁଣ୍ଡରେ ଭିତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; କିଛି ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କରେ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିଲେ।
ନିରାହାରାଶ୍ଚ କେପ୍ଯତ୍ର କେଚିତ୍ପର୍ଣାଶନେ ରତାଃ । କଂଦମୂଲଫଲାହାରାଃ କେଚିନ୍ମୌନଵ୍ରତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ପତ୍ର ଖାଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ; କିଛି ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୌନବ୍ରତ ରଖିଥିଲେ।
ଏକପାଦାଃ ସ୍ଥିତାଃ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ପଦ୍ମାସନେ ସ୍ଥିତାଃ । କେଚିଚ୍ଚୈଵ ନିରାହାରାସ୍ତପସ୍ତେପୁଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କିଛି ଲୋକ ଏକ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିଛି ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଉପବାସ କରି ଅତି କଷ୍ଟ ସାଧନା କରୁଥିଲେ।
ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ଶୁଭାଃ । ଦେଵଖାତାନ୍ଯନେକାନି ତଡାଗାନି ବହୂନି ଚ
ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡିକ, ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ ନଦୀମାନେ, ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ତାଳା ଓ ବହୁ ପୋଖରୀ ଥିଲା।
ପର୍ଵତୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନକୋ ରାଜନ୍ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଶଃ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ପାହାଡ଼ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସଦା ରହିଛନ୍ତି।
ତଚ୍ଚୈଵ ଶିଖରଂ ରମ୍ଯଂ ପର୍ଵତୋପରି ସେଵିତମ୍ । ଶୃଂଗଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିରେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଶିଖର ଉପସ୍ଥିତ; ଏହାର ଶିଖର ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵର୍ତ୍ତତେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ । ଅତ୍ର ଗଂଗା ମହଦ୍ରମ୍ଯା ପାତାଲେତି ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅଛି; ଏଠାରେ ମହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥିତ, ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।