ରୂପଂ ତୃତୀଯନେତ୍ରାଗ୍ନୌ ଦାନଵାଃ ଶଲଭା ଯଥା । ରୁପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵତୋ ରୌଦ୍ରଜ୍ଵାଲାମଯଂ ନୃପ
ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ ଦାନବମାନେ ପୋକାମାନେ ପରି ଜଳିଗଲେ; ଭଗବାନଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଅଗ୍ନି ରୂପ ଦେଖି, ହେ ରାଜା—
ଶୁଂଭାଦଯସ୍ତଦା ଦୈତ୍ଯା ରାହୁପ୍ରଭୃତଯଶ୍ଚ ଯେ । ରୁଦ୍ରଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସଂତ୍ରସ୍ତାଃ ପାତାଲଂ ଵିଵିଶୁର୍ଭଯାତ୍
ସେତେବେଳେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବ, ରାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପାତାଳକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସେନାଭଟାନନେକାଂଶ୍ଚ ହତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାମୃଧେ । ଶୁଂଭାଦୀନ୍ହତଶେଷାଂସ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମାନଂ ପଲାଯିତାନ୍
ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ସେନା ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦଳ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ନିଜେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ତଦା ଜାଲଂଧରଃ ସଂଖ୍ଯେ ଏକୋ ଗିରିରିଵସ୍ଥିତଃ । ପରମାର୍ଥଂ ରୁଦ୍ରରୂପଂ ହୃଷ୍ଟଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଲୋକଯନ୍
ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ଏକାକି ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ିଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ରୂପକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ଜାଲଂଧରଃ ପ୍ରାହ ମହାଦେଵଂ ପ୍ରହସ୍ଯ ଚ । ରୂପଂ ସଂହର ଯେନ ତ୍ଵଂ ଦହସେ ସଚରାଚରମ୍
ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ହସି ମହାଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯେ ରୂପରେ ତୁମେ ସଚରାଚରକୁ ଦହନ କରୁଛ, ସେଇ ରୂପକୁ ତୁମେ ଅପସାରଣ କର।'
ଶସ୍ତ୍ରେଣ କୁରୁ ସଂଗ୍ରାମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯୋଗବଲଂ ନିଜମ୍ । ଇତି ଜାଲଂଧରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ତତଃ ଶିଵଃ
'ତୁମ ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କର।' ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ତାପରେ କହିଲେ—
ଵରଂ ଵରଯ ଦୈତ୍ଯେଶ ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ କର୍ମଣା । ଈଦୃକ୍ଷମପି ମଦ୍ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯନ୍ନିର୍ଭଯୋଽଧୁନା
'ହେ ଦାନବନାୟକ, ଏକ ଵର ଚାହିଁ; ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ଏପରି ମୋ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ବି, ତୁମେ ଏବେ ଭୟହୀନ ଅଛ।'
ଅପି ବ୍ରହ୍ମାଂଡମଖିଲଂ ମଦ୍ରୂପସ୍ଯାସ୍ଯ ଦାନଵ । ତେଜସୋ ଵୀକ୍ଷଣେନାଲଂ ତତ୍ର ତ୍ଵମସି ନିର୍ଭଯଃ
'ହେ ଦାନବ, ଏହି ମୋ ରୂପକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ; ତଥାପି ଏଠାରେ ତୁମେ ଭୟହୀନ ଅଛ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତି ଶଂଭୋଃ ପ୍ରସାଦଂ ଚ ମତ୍ଵା ସଂସାରନିସ୍ପୃହଃ । ଜାଲଂଧରୋ ହରାଦ୍ଵଵ୍ରେ ମୁକ୍ତିଂ ସାଯୁଜ୍ଯତାଂ ପରାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ—'ଏପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା ବୁଝି, ସଂସାର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଜାଲନ୍ଧର ହରଙ୍କୁ ପରମ ମୁକ୍ତି, ସାୟୁଜ୍ୟ ଚାହିଲେ।'
ଶ୍ରୀମହାଦେଵ ଉଵାଚ-। ଦିଵ୍ଯଂ ଦେହମିଦଂ ଦୈତ୍ଯ ଭୋଗସିଦ୍ଧିଯୁତଂ ତଵ । ଵୃଂଦା ମନୋହରଂ ରମ୍ଯମିହସ୍ଥଂ କାଲମଶ୍ନୁତେ
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—'ହେ ଦାନବ, ଏହି ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଭୋଗ ଓ ସିଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଭୃନ୍ଦା ମନୋହର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ଏଠାରେ ରହି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଭୋଗ କରୁଛି।'
ମୁହୂର୍ତଂ ପରମାତ୍ମାନଂ ତମେକାକିନମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅବୁଦ୍ଧ୍ଵା ତ୍ଯଜସେ ମୂର୍ଖ କଥଂ ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛସି
'ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକା ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ତୁମେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ; ହେ ମୂର୍ଖ, ଏପରି କିପରି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଛ?'
ଵୃଂଦା ତଵ ପ୍ରିଯା ରାଜ୍ଞୀ ହୃତା ସା ଯୋଗମାଯଯା । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ରାପ୍ତା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
'ଭୃନ୍ଦା, ତୁମ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ, ଯୋଗମାୟାରେ ହରାଗଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପକୁ ଜାଣି, ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।'
ଇଦାନୀଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ସା ଚ ତତ୍ପଦଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସଂସାରେ ଵରମାପ୍ନୁହି
ଏବେ ସେ ଅବସ୍ଥା ପାଇବା ବହୁତ କଠିନ, ଏବଂ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦବି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଭିତରେ ତୁମେ ଯାହା ଭଲ ଭାବ, ତାହା ବାଛ।
ଜାଲଂଧର ଉଵାଚ- ଦେଵମୁକ୍ତପଦଂ ଲଭ୍ଯଂ କୃତକୃତ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ । ଇଦାନୀଂ କୃତକୃତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ହତଃ
ଜାଲନ୍ଧର କହିଲେ — ଦେବତା ଓ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଦବିକୁ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ପଦବି କେବଳ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇପାରେ। ଏବେ ମୁଁ ମୋର କାମ ସଫଳ କରିଛି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ହାତରେ ମୁଁ ବଧ ହେଇଛି।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ମତ୍ସ୍ଥାନଂ ପରମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଦି ତ୍ଵଂ ଗଂତୁମୁତ୍ସୁକଃ । ତର୍ହି ମାଂ କୋପଯସ୍ଵାଶୁ ଦୈତ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ଦୃଢୈଃ ଶରୈଃ
ଶିବ କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ଯିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ କ୍ରୋଧିତ କର, ଦୃଢ଼ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନବକୁ ବଧ କର।
ତତୋଽହଂ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି ମତ୍ସ୍ଥାନଂ ଯାସ୍ଯସେଽନଘ । ମହେଶ୍ଵରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହ ଜାଲଂଧରଃ ଶିଵମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି, ଏବଂ ତୁମେ, ନିର୍ମଳ ଜନ, ମୋର ଧାମକୁ ଯିବ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାଲନ୍ଧର ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯେ ପୂର୍ଵଂ ନ ପ୍ରହରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜିତ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆକ୍ରମଣ କରିବି ନାହିଁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ଜଘାନାଶୁ ସିଂଧୁଜଂ ଵିଶିଖୈଃ ଶିଵଃ । ତେ ଶରାଃ ସିଂଧୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଲଗ୍ନା ଵିଭାଂତି ଚ
ନାରଦ କହିଲେ — ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ତୁରନ୍ତ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେହି ବାଣଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଦେହରେ ଲାଗି ଚମକୁଥିଲା।
ଯଥା ଲୋହଗିରିପ୍ରାଂତେ ଵେଣଵୋ ଵହ୍ନିଦୀପିତାଃ । ଜାଲଂଧରୋ ହରସ୍ଯାଂଗଂ ପୂରଯାମାସ ମାର୍ଗଣୈଃ
ଯେପରି ଲୋହା ପାହାଡ଼ର କୂଳରେ ଗଛବାଁଶ ଆଗରେ ଜଳିଉଠେ, ସେହିପରି ଜାଲନ୍ଧର ହରଙ୍କ ଦେହକୁ ବାଣରେ ଭରିଦେଲେ।
ତୈଃ ଶରୈଃ ଶୁଶୁଭେ ରୁଦ୍ରୋ ଯଥା ଖଂ ଖେଚରାକୁଲମ୍ । ଜାଲଂଧରେଶଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତଥା ଦ୍ଵଂଦ୍ଵମଭୂନ୍ନୃପ
ସେହି ବାଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଦେବମାନେ ଭରିଥିବା ବେଳେ ଚମକୁଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ରାଜା, ଜାଲନ୍ଧର ଓ ହରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ହରାଦନ୍ଯେନ ହଂତାସ୍ତି ନ ସୋଢାନ୍ଯୋଽର୍ଣଵାତ୍ମଜାତ୍ । ଗିରିକୋଟିସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ତଦା ପୃଥ୍ଵୀପୁଟୋଦ୍ଧୃତୈଃ
ହର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ, ଭୂମିରୁ ଉଖଣି ନେଇଥିବା ହଜାର ହଜାର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା,
ପୂରଯାମାସ ସମରେ ସିଂଧୁଜଃ ପାର୍ଵତୀପତିମ୍ । ତତଃ ଶୂଲେନ ନିହତୋ ରୁଦ୍ରେଣୋରସି ଦାନଵଃ
ସମରରେ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ପାର୍ବତୀପତିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାପରେ ଦାନବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଛାତିରେ ଘାତ ଖାଇଲେ।
ନିଃସସାର ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଵରୋ ଜଂଭୋ ଭଯଂକରଃ । ସ ଚ ଵୀରଜ୍ଵରୋନାମ ସିଂହଵକ୍ତ୍ରୋ ନରାକୃତିଃ
ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ବାହାରିଲା, ଯାହା ଜମ୍ଭ ପରି ଭୟଜନକ। ସେ ଜ୍ୱରଟିର ନାମ ଥିଲା ବୀରଜ୍ୱର, ଶିଂହମୁଖ ଓ ମଣିଷ ଆକୃତି।
ଦୈତ୍ଯଦେହାଦ୍ଵିନିଷ୍କ୍ରାଂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଂହମୁଖଂ ଜ୍ଵରମ୍ । ହୁଂକାରମକରୋଦ୍ଘୋରଂ ଶରଭସ୍ତତ୍ର ନିର୍ଯଯୌ
ଦାନବଙ୍କ ଦେହରୁ ଶିଂହମୁଖ ଜ୍ୱର ବାହାରିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶରଭ ଭୟଙ୍କର ହୁଂକାର ଦେଇ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଶିଵସ୍ଯ ନିଃସୃତେନାସୌ ଶରଭେଣ ନିପାତିତଃ । ଅଜେଯଂ ଶଂକରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୃଷଭେଂଦ୍ରେଣ ସଂଯୁତମ୍
ଶିବଙ୍କୁ ଯାହାଠାରୁ ଜ୍ୱର ବାହାରିଥିଲା, ଶରଭ ତାହାକୁ ପତିତ କଲେ। ଅଜୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବୃଷଭରାଜ ସହିତ ଦେଖି,
ଆଯଯୌ ଵୃଷଭାଭ୍ଯାଶେ ତରସା ସାଗରାତ୍ମଜଃ । ଵୃଷଂ ପୁଚ୍ଛେ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ଭ୍ରାମଯାମାସ ଚାଂବରେ
ସାଗରପୁତ୍ର ତୁରନ୍ତ ବୃଷଭ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ବୃଷଭଙ୍କ ପୁଛ ଧରି, ତାକୁ ଆକାଶରେ ଘୁରାଇଲେ।
ଜାଲଂଧରୋ ମହାବାହୁଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ହିମଵଦ୍ଗିରୌ । ତତସ୍ତ୍ରିଶୂଲମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ମୁମୋଚ ଗିରିଜାପତିଃ
ମହାବାହୁ ଜାଲନ୍ଧର ବୃଷଭକୁ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ଗିରିଜାପତି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତଦ୍ଧସ୍ତେନ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ଦୈତ୍ଯେଶଃ ଶିଵସନ୍ନିଧୌ । ରଥାରୂଢୋ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯ କାଲକେଦାରମବ୍ଧିଜଃ
ସେହି ତ୍ରିଶୂଳକୁ ହାତରେ ଧରି, ଦାନବପତି ଶିବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଧନୁଷ ନେଇ, ସାଗରପୁତ୍ର କାଳକେଦାର ମାଇଦାନକୁ ଗଲେ।
ପୂରଯାମାସ ଵିଶିଖୈଃ ଶିଵମୁର୍ଵୀତଲେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଉଗ୍ରଃ ଶସ୍ତ୍ରାଞ୍ଛରାନ୍ଛିତ୍ଵା ବାଣୈ ରଥମଚୂର୍ଣଯତ୍
ସେ ଶିବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ବାଣରେ ଭରିଦେଲେ। ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ବାଣରେ ରଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ସାରଥ୍ଯଶ୍ଵ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଜାଲଂରୋଽପି ଵିରଥୋ ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ମୃଧେ ଶିଵମ୍
ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ରଥ ନଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଜାଲନ୍ଧର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶିବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଦୌଡ଼ିଆସିଲେ।