ସୁରେଶମୋହନଂ ମାଯାଜାଲମତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ନୃପ । ଅନ୍ଯଦାଵିଶ୍ଚକାରାଶୁ ଭୃଶଂ ମାଯାମହାବଲମ୍
ରାଜା, ଜାଲନ୍ଧର ତୁରନ୍ତ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାଜାଲ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଲା।
ଜାଲଂଧରଃ କୋଟିଭୁଜୋ ବଭୂଵ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରୈର୍ଯୁଯୁଧେ ଵୃଷାଂକମ୍ । ଅଥାଂତରାଲେ ପୃଥିଵୀଂ ଚକାର ସମୁଦ୍ରସୂନୁର୍ଗିରିଧାତୁମଂଡିତାମ୍ 6.18.
ଜାଲନ୍ଧର କୋଟି କୋଟି ବାହୁ ନେଇ, ଗଛ, ଅସ୍ତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରି, ବୃଷଭ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ମହାପର୍ବତରେ ଶୋଭିତ ଭୂମି ତିଆରି କଲେ।
ଦେଵତାଯତନୈ ରମ୍ଯୈର୍ନାନାପୁଷ୍ପସମାକୁଲୈଃ । ମଂଡିତାଂ ନୃପ ଭୂମିଂ ଚ ଚକାରୋଦଧିନଂଦନଃ । ନୃତ୍ଯଂତି ଯତ୍ରାପ୍ସରସୋ ମେନକାଦ୍ଯା ମନୋହରା
ସେ ଭୂମିକୁ ଦେବମନ୍ଦିର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟ ଆପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଶଂଭୁସ୍ତଦପାସ୍ଯକାର୍ମୁକଂ ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରତସ୍ଥେ ଵୃଷଭୋପରି ସ୍ଥିତଃ । ଵାଦିତ୍ରଗୀତୈର୍ଭୁଵି ମୋହିତୋ ଭୃଶଂ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରମାଯାମଯ ତାଂଡଵେନ ସଃ
ଶମ୍ଭୁ ସେଇ ମାୟାମୟ ତାଣ୍ଡବ ଓ ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟରେ ଭୂଲି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି, ବୃଷଭ ଉପରେ ଦଢ଼ି, ଭୂମିରେ ବଡ଼ ମୋହିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଵିମୋହିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୃଷସ୍ଥିତଂ ହରଂ ନିତ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ରଃ ସହ ତାଂଡଵେନ । ଗୀତେନ ଵାଦ୍ଯେନ ଚ ନୃତ୍ଯଲୀଲଯା ନନାଦ ରୂପୀ ତରସା ଵିମୋହିତୁମ୍
ବୃଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ହରଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ ଦେଖି, ସମୁଦ୍ର ତାଣ୍ଡବ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ନୃତ୍ୟ ରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧରି ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ତୀବ୍ର ଗର୍ଜନ କଲା।
ଜଂତୂନ୍କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵୋଦଧୌ ତାଂଶ୍ଚ ସହସ୍ରଂ ସ ତତୋତ୍ସଵଃ । କ୍ଵ ଚ ତା ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ କ୍ଵ ନଂଦିପ୍ରମୁଖା ଗଣାଃ
ସେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀମାନୋକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ନନ୍ଦି ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ କେଉଁଠି ଥିଲେ?
ଅପି ତ୍ଵଂ ମାନନୀଯୋଽସି ମୋହିତୋ ଦୈତ୍ଯମାଯଯା । କିମଦ୍ଯ ଶଂଭୋ ଭଗଵନ୍ନୁପେକ୍ଷ୍ଯତେ ଉଦୀର୍ଯଚକ୍ରଂ ଜଠରସ୍ଥିତଂ ଚ
ତୁମେ ମାନ୍ୟ ହେବା ସହ ମଧ୍ୟ, ଦାନବଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଛ; ହେ ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁ, ଆଜି କାହିଁକି ତୁମେ ଚକ୍ର ଓ ତୁମ ପେଟରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ?
ଵଧାଯ ଚାସ୍ଯୈଵ କୃତଂ ମହେଶ ଜାଲଂଧରଂ ସଂହରତେ ନ ଚାଜୌ । ଇତି କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ତତ୍ସ୍ମୃତ୍ଵାତ୍ମାନମୀଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏହି ସବୁ ହେଉଛି, ହେ ମହେଶ, ଜାଲନ୍ଧର ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ୁନାହାନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ନିଜକୁ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କଲେ—
ଆରୁହ୍ଯ ଵୃଷଭଂ ଶୀଘ୍ରମାଜଗାମ ମହାରଣମ୍ । ତମାଗତଂ ଶିଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵସୈନ୍ଯସମାଵୃତଃ
ସେ ଶୀଘ୍ର ବୃଷ ଉପରେ ଚଢ଼ି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି—
ରୁରୋଧ ସମରେ ରାଜନ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଜାଲଂଧରୋଽସୁରଃ । ହରସ୍ଯ କୁପିତସ୍ଯାସୀତ୍ସୃଷ୍ଟିସଂହାରକାରକମ୍
ହେ ରାଜା, କ୍ରୋଧିତ ଜାଲନ୍ଧର ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ; ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ରୂପଂ ତୃତୀଯନେତ୍ରାଗ୍ନୌ ଦାନଵାଃ ଶଲଭା ଯଥା । ରୁପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵତୋ ରୌଦ୍ରଜ୍ଵାଲାମଯଂ ନୃପ
ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ ଦାନବମାନେ ପୋକାମାନେ ପରି ଜଳିଗଲେ; ଭଗବାନଙ୍କ ରୌଦ୍ର ଅଗ୍ନି ରୂପ ଦେଖି, ହେ ରାଜା—
ଶୁଂଭାଦଯସ୍ତଦା ଦୈତ୍ଯା ରାହୁପ୍ରଭୃତଯଶ୍ଚ ଯେ । ରୁଦ୍ରଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସଂତ୍ରସ୍ତାଃ ପାତାଲଂ ଵିଵିଶୁର୍ଭଯାତ୍
ସେତେବେଳେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବ, ରାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପାତାଳକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସେନାଭଟାନନେକାଂଶ୍ଚ ହତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାମୃଧେ । ଶୁଂଭାଦୀନ୍ହତଶେଷାଂସ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମାନଂ ପଲାଯିତାନ୍
ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ସେନା ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦଳ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ନିଜେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ତଦା ଜାଲଂଧରଃ ସଂଖ୍ଯେ ଏକୋ ଗିରିରିଵସ୍ଥିତଃ । ପରମାର୍ଥଂ ରୁଦ୍ରରୂପଂ ହୃଷ୍ଟଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଲୋକଯନ୍
ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ଏକାକି ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ିଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ରୂପକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ।
ତତୋ ଜାଲଂଧରଃ ପ୍ରାହ ମହାଦେଵଂ ପ୍ରହସ୍ଯ ଚ । ରୂପଂ ସଂହର ଯେନ ତ୍ଵଂ ଦହସେ ସଚରାଚରମ୍
ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ହସି ମହାଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯେ ରୂପରେ ତୁମେ ସଚରାଚରକୁ ଦହନ କରୁଛ, ସେଇ ରୂପକୁ ତୁମେ ଅପସାରଣ କର।'
ଶସ୍ତ୍ରେଣ କୁରୁ ସଂଗ୍ରାମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯୋଗବଲଂ ନିଜମ୍ । ଇତି ଜାଲଂଧରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ତତଃ ଶିଵଃ
'ତୁମ ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କର।' ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ତାପରେ କହିଲେ—
ଵରଂ ଵରଯ ଦୈତ୍ଯେଶ ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ କର୍ମଣା । ଈଦୃକ୍ଷମପି ମଦ୍ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯନ୍ନିର୍ଭଯୋଽଧୁନା
'ହେ ଦାନବନାୟକ, ଏକ ଵର ଚାହିଁ; ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ଏପରି ମୋ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ବି, ତୁମେ ଏବେ ଭୟହୀନ ଅଛ।'
ଅପି ବ୍ରହ୍ମାଂଡମଖିଲଂ ମଦ୍ରୂପସ୍ଯାସ୍ଯ ଦାନଵ । ତେଜସୋ ଵୀକ୍ଷଣେନାଲଂ ତତ୍ର ତ୍ଵମସି ନିର୍ଭଯଃ
'ହେ ଦାନବ, ଏହି ମୋ ରୂପକୁ ଦେଖିବାକୁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ; ତଥାପି ଏଠାରେ ତୁମେ ଭୟହୀନ ଅଛ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତି ଶଂଭୋଃ ପ୍ରସାଦଂ ଚ ମତ୍ଵା ସଂସାରନିସ୍ପୃହଃ । ଜାଲଂଧରୋ ହରାଦ୍ଵଵ୍ରେ ମୁକ୍ତିଂ ସାଯୁଜ୍ଯତାଂ ପରାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ—'ଏପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା ବୁଝି, ସଂସାର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଜାଲନ୍ଧର ହରଙ୍କୁ ପରମ ମୁକ୍ତି, ସାୟୁଜ୍ୟ ଚାହିଲେ।'
ଶ୍ରୀମହାଦେଵ ଉଵାଚ-। ଦିଵ୍ଯଂ ଦେହମିଦଂ ଦୈତ୍ଯ ଭୋଗସିଦ୍ଧିଯୁତଂ ତଵ । ଵୃଂଦା ମନୋହରଂ ରମ୍ଯମିହସ୍ଥଂ କାଲମଶ୍ନୁତେ
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—'ହେ ଦାନବ, ଏହି ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଭୋଗ ଓ ସିଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଭୃନ୍ଦା ମନୋହର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ଏଠାରେ ରହି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଭୋଗ କରୁଛି।'
ମୁହୂର୍ତଂ ପରମାତ୍ମାନଂ ତମେକାକିନମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅବୁଦ୍ଧ୍ଵା ତ୍ଯଜସେ ମୂର୍ଖ କଥଂ ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛସି
'ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକା ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ତୁମେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ; ହେ ମୂର୍ଖ, ଏପରି କିପରି ତୁମେ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଛ?'
ଵୃଂଦା ତଵ ପ୍ରିଯା ରାଜ୍ଞୀ ହୃତା ସା ଯୋଗମାଯଯା । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ରାପ୍ତା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
'ଭୃନ୍ଦା, ତୁମ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ, ଯୋଗମାୟାରେ ହରାଗଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପକୁ ଜାଣି, ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।'
ଇଦାନୀଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ସା ଚ ତତ୍ପଦଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସଂସାରେ ଵରମାପ୍ନୁହି
ଏବେ ସେ ଅବସ୍ଥା ପାଇବା ବହୁତ କଠିନ, ଏବଂ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦବି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଭିତରେ ତୁମେ ଯାହା ଭଲ ଭାବ, ତାହା ବାଛ।
ଜାଲଂଧର ଉଵାଚ- ଦେଵମୁକ୍ତପଦଂ ଲଭ୍ଯଂ କୃତକୃତ୍ଯେନ କେନଚିତ୍ । ଇଦାନୀଂ କୃତକୃତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ହତଃ
ଜାଲନ୍ଧର କହିଲେ — ଦେବତା ଓ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଦବିକୁ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ପଦବି କେବଳ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇପାରେ। ଏବେ ମୁଁ ମୋର କାମ ସଫଳ କରିଛି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ହାତରେ ମୁଁ ବଧ ହେଇଛି।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ମତ୍ସ୍ଥାନଂ ପରମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଯଦି ତ୍ଵଂ ଗଂତୁମୁତ୍ସୁକଃ । ତର୍ହି ମାଂ କୋପଯସ୍ଵାଶୁ ଦୈତ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ଦୃଢୈଃ ଶରୈଃ
ଶିବ କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ଯିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ କ୍ରୋଧିତ କର, ଦୃଢ଼ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନବକୁ ବଧ କର।
ତତୋଽହଂ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି ମତ୍ସ୍ଥାନଂ ଯାସ୍ଯସେଽନଘ । ମହେଶ୍ଵରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହ ଜାଲଂଧରଃ ଶିଵମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି, ଏବଂ ତୁମେ, ନିର୍ମଳ ଜନ, ମୋର ଧାମକୁ ଯିବ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାଲନ୍ଧର ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯେ ପୂର୍ଵଂ ନ ପ୍ରହରାମ୍ଯହମ୍
ତୁମେ ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜିତ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆକ୍ରମଣ କରିବି ନାହିଁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ଜଘାନାଶୁ ସିଂଧୁଜଂ ଵିଶିଖୈଃ ଶିଵଃ । ତେ ଶରାଃ ସିଂଧୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଲଗ୍ନା ଵିଭାଂତି ଚ
ନାରଦ କହିଲେ — ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ତୁରନ୍ତ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେହି ବାଣଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଦେହରେ ଲାଗି ଚମକୁଥିଲା।
ଯଥା ଲୋହଗିରିପ୍ରାଂତେ ଵେଣଵୋ ଵହ୍ନିଦୀପିତାଃ । ଜାଲଂଧରୋ ହରସ୍ଯାଂଗଂ ପୂରଯାମାସ ମାର୍ଗଣୈଃ
ଯେପରି ଲୋହା ପାହାଡ଼ର କୂଳରେ ଗଛବାଁଶ ଆଗରେ ଜଳିଉଠେ, ସେହିପରି ଜାଲନ୍ଧର ହରଙ୍କ ଦେହକୁ ବାଣରେ ଭରିଦେଲେ।
ତୈଃ ଶରୈଃ ଶୁଶୁଭେ ରୁଦ୍ରୋ ଯଥା ଖଂ ଖେଚରାକୁଲମ୍ । ଜାଲଂଧରେଶଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତଥା ଦ୍ଵଂଦ୍ଵମଭୂନ୍ନୃପ
ସେହି ବାଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଦେବମାନେ ଭରିଥିବା ବେଳେ ଚମକୁଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ରାଜା, ଜାଲନ୍ଧର ଓ ହରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।