ପ୍ରାହ ପ୍ରଯାମି ପାର୍ଵତ୍ଯା ନ ଜୀଵାମି ଵିନା ହର । ଚଂଦ୍ରଂ ଶଂଭୁଜଟାଵିଷ୍ଟଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵୃଷଭାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍
ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଯିବି; ହର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।' ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜଟାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରି, ସେ ବୃଷ ଉପରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରିଲେ।
ଅଵାରୋହତ ସା ମାଯା ମାଯାଷ୍ଵକ୍ତୋ ରଣଂ ଯଯୌ । ତତୋ ଗୌରୀଂ ହୃତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଶଂକରଃ
ସେ ମାୟା, ମାୟାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଚଢ଼ିଥିବାଠାରୁ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗଲେ। ଏପରେ, ଗୌରୀ ହରାଇଯିବା କଥା ଶୁଣି, ଶଙ୍କର ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦୈତ୍ଯମାଯାପରିଷ୍ଵକ୍ତୋ ନାତ୍ମାନଂ ବୁବୁଧେ ନୃପ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୃତଃ
ଦେତ୍ୟମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ରାଜା, ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଆସିଲେ।
ମାଯାମୃଡାନୀଂ ସ୍ଵରଥେ ନିଧାଯାର୍ଣଵଜଃ ଶିଵମ୍ । ଜାଲଂଧରଜଯେ ତଦ୍ଵଦାସୀଦ୍ଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନଃ
ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ରଥରେ ମାୟା ମୃଡାନୀକୁ ବସାଇ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚଲିଲେ। ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ପରାଜୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।
ଚଚାଲ ଵସୁଧା ଯେନ ପ୍ରତିନେଦୁର୍ମହୀଧରାଃ । ହରସ୍ଯ ଦର୍ଶଯାମାସ ପାର୍ଵତୀଂ ସିଂଧୁନଂଦନଃ
ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ପାହାଡ଼ମାନେ ଗଞ୍ଜିଲେ; ସମୁଦ୍ରନନ୍ଦନ ହରଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ରୁଦ୍ରୋଽପ୍ଯରିରଥସ୍ଥାଂ ତାଂ ଦଦର୍ଶ ନିଜଵଲ୍ଲଭାମ୍ । ଵିଯୋଗଵିଧୁରାଂ ଦୀନାଂ ତନ୍ଵୀମାତୁରଲୋଚନାମ୍
ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଲେ—ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା।
ହା ନାଥ ପ୍ରିଯ ରୁଦ୍ରେତି ପ୍ରଜଲ୍ପଂତୀଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରୌଢଵୈରିରଥେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଖଂଡିସ୍ଥାଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତିମ୍
ସେ ପୁନିପୁନି 'ହା ନାଥ, ପ୍ରିୟ ରୁଦ୍ର' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ରଥରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଯେମିତି ପାଖଣ୍ଡୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ।
ଗୌରୀଂ ଦଧ୍ଯୌ ତଥା ସ୍ଥାଣୁଃ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯା ପ୍ରିଯା ମଯା । ଵିଲଲାପ ତତଃ ଶଂଭୁର୍ଦୈତ୍ଯମାଯାଵିମୋହିତଃ
ଏଭଳି ଥାଣୁ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଭାବିଲେ—'ମୋ ପ୍ରିୟା କିପରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ?' ତାପରେ ଦେତ୍ୟମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ଶମ୍ଭୁ ବିଳାପ କଲେ।
ମୋହୋ ମେ ଦାନଵୈଃ କାଂତେ ହୃତାସି ତ୍ଵାଂ କଥଂ ପ୍ରିଯେ । ଶୋକମୋହପ୍ଲୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଂକରଂ ସାଗରାତ୍ମଜଃ
'ମୋତେ ଦାନବମାନେ ମୁହଁ ଘୋରାଇଛନ୍ତି, କାନ୍ତେ; କିପରି ତୁମେ ହରାଇଗଲା, ପ୍ରିୟେ?' ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର—
ଜଗାଦ ପ୍ରହସନ୍ଵାକ୍ଯଂ କଶ୍ଚିତ୍କାରୁଣ୍ଯଵାନ୍ଯଥା । ସର୍ଵପ୍ରମାଣଶୂନ୍ଯୋଽସି ସ୍ମର ଶୃଂଗାରଵର୍ଜିତଃ
—ହସି ହସି କିଛି କରୁଣା ସହିତ କହିଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଛ; ମନେ ପକା, ତୁମେ ରତିର ଅଭାବରେ ଅଛ।'
ଈଶ୍ଵରୋଽପି ଵରାକସ୍ତ୍ଵଂ ସଂଜାତୋଂବିକଯା ଵିନା । ମା ରୋଦୀର୍ହି ଵିରୂପାକ୍ଷ ଦଦାମି ତଵ ଵଲ୍ଲଭାମ୍
'ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅମ୍ବିକା ବିନା ଦୟନୀୟ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ରୋଦନ କରନି, ବିରୂପାକ୍ଷ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟାକୁ ଫେରାଇଦେବି।'
ରକ୍ଷିତୋଽସି ମଯା ରୁଦ୍ର ଗୃହୀତ୍ଵା ପାର୍ଵତୀଂ ରଣାତ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗିରିଶଂ ତୂର୍ଣମୁତ୍ତାର୍ଯ ସ୍ଵରଥାଦୁମାମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ରୁଦ୍ର; ମୁଁ ପାର୍ବତୀକୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ନେଇଛି।' ଏହିପରି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଗିରିଶଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଉମାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।
ସୈନ୍ଯଂ ସଂପ୍ରେଷଯାମାସ ଶଂକରାଭିମୁଖଂ କିଲ । ହରୋଽପି ଵୃଷଭେଣାଶୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସମଧାଵତ
ସେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ; ହର ମଧ୍ୟ ବୃଷ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସେ ସେନାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଗୃହୀତୁଂ ପାର୍ଵତୀଂ ପାହି ତ୍ରାହିତ୍ରାହୀତି ଜଲ୍ପତୀମ୍ । ଯାଵଦ୍ଗୃହ୍ଣାତି ତାଂ ଗୌରୀଂ କରେଣ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ
ପାର୍ବତୀ 'ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ବଞ୍ଚାଅ, ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା ହେଉଥିଲା—ଏହି ସମୟରେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ହାତ ଦେଇ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଆସିଲେ—
ତାଵଚ୍ଛୁଂଭାସୁରଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚାଂବରେ ସ୍ଥିତଃ । ଶୂଲଂ ମୁମୋଚ ବଲଵାନ୍ହଂତୁଂ ଶୁଂଭାସୁରଂ ହରଃ
ଏହି ସମୟରେ ଶୁମ୍ଭ ଦେତ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଧରି, ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଶୁମ୍ଭାସୁରଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହର ତ୍ରିଶୂଳ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ—
ଶୁଂଭେନ ସା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଶୂଲୋପରି ପପାତ ହ । ରୁଦଂତୀ ଚାରୁସର୍ଵାଂଗୀ ତ୍ଯକ୍ତା ଶୂଲେନ ସଂଯୁତା
ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ତ୍ରିଶୂଳ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା ସେ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ।
ପତିତା ଶଂକରସ୍ଯାଗ୍ରେ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମମାର ଚ । ମାଯାଗୌରୀଂ ମୃତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକମୋହପରିପ୍ଲୁତଃ
ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଗରେ ପଡ଼ି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ପରଲୋକକୁ ଗଲେ। ମୁଁ ମାୟାଗୌରୀଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଡୁବିଗଲି।
ହା ପ୍ରିଯେତି ରୁଦନ୍ରୁଦ୍ରଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । କ୍ଷଣଂ ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯାଥ ରଣଭୂମାଵୁମାପତିଃ । ଶଶାପ ଶୁଂଭପ୍ରମୁଖାନ୍ଗୌରୀ ଯୁଷ୍ମାନ୍ହନିଷ୍ଯତି
'ହା, ପ୍ରିୟା!' ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରୁଦ୍ର ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ରଣଭୂମିରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ ଓ ଉମାପତି ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଠାରେ ଶାପ ଦେଲେ: 'ଗୌରୀ ତୁମମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଅଥ ଶୁଂଭାଦଯୋ ଦୈତ୍ଯା ରଣେ ଦେଵ୍ଯା ନିପାତିତାଃ । ମହେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଶାପେନ ଗତେ ମଂନ୍ଵତରେ ନୃପ
ନାରଦ କହିଲେ— ରାଜା, ତାପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପରେ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେଠାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ ଚାଲିଗଲେ।
ଶପିତ୍ଵା ତାନ୍ରୁରୋଦାଥ ଜଲ୍ପନ୍ନିର୍ଗତ୍ଯ ଶଂକରଃ । କ୍ଵ ଗତାସି ପ୍ରିଯେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁଃଖିତଂ ମାଂ ରଣାଂଗଣେ
ସେମାନେଠାରେ ଶାପ ଦେଇ, ଶଙ୍କର କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, 'ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, ପ୍ରିୟା?' ଏଭଳି କହି, ରଣଭୂମିରେ ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ରତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଯୋଗାର୍ତଃ ଶ୍ରୀକଂଠୋଽହଂ ତ୍ଵଯା କୃତଃ । ଵାସୁଦେଵୋଽପି ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ତ୍ଵଯା ପ୍ରିଯେ
'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ଏବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ, ସେ ତୁମକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।'
ଯଜ୍ଞେ ଦକ୍ଷସ୍ଯାଗ୍ନିକୁଂଡେ ଶିରୋ ଦେଵି ହୁତଂ ତ୍ଵଯା । ଭୂଯୋ ହି ଭଵତୀ ଲବ୍ଧା କଥଂ ତ୍ଯଜସି ମାଂ ପୁନଃ
'ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ, ମା, ତୁମେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କୁଣ୍ଡରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲ। ପୁଣି ମୁଁ ତୁମକୁ ପାଇଲି— ଏବେ ପୁଣି କିପରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ?'
ଉତିଷ୍ଠୋତିଷ୍ଠ ଚାର୍ଵଂଗି ଗିରିଜେ ମାଂ ପ୍ରବୋଧଯ । ଅତ୍ରାଂତରେ ଶିଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯମାଯାଵିମୋହିତମ୍
'ଉଠ, ଉଠ, ଚାରୁଅଙ୍ଗୀ! ଗିରିଜେ, ମୋତେ ଜଗା।' ଏଭଳି ଅନ୍ତରେ, ଶିବ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ସେ ଦାନବମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦେଵତାଗଣମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ହ୍ଯଂତରିକ୍ଷାଦୁପାଗମତ୍ । ଵିଲପଂତମୁଵାଚେଦମଦୃଶ୍ଯଃ କମଲାସନଃ
ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେ, ଆକାଶରୁ ନମିଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ଲେଶ ଦେଖି, ଅଦୃଶ୍ୟ କମଳାସନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ତ୍ଵଂ ଶୋକମୋହପିତୃମାତୃଵିଵର୍ଜିତୋଽସି ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ସୁତକଲତ୍ରରିପୁର୍ନ ଚାସ୍ତି । ଜାତୋଽସି ନୈଵ ଜନକେନ ଜନିଷ୍ଯମାଣସ୍ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ଋଷିଗଣୈଶ୍ଚ କୁତୋ ଵିମୋହଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— 'ତୁମେ ଶୋକ, ମୋହ, ପିତା, ମାତାରୁ ଅଲଗା; ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ, ସନ୍ତାନ, ଜନାନୀ, ଶତ୍ରୁ କିଛି ନାହିଁ। କୌଣସି ପିତାରୁ ଜନ୍ମ ନ ହୋଇଛ; ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି— ତେବେ ତୁମେ କିପରି ମୋହିତ ହେବ?'
ଏକୋଽସି ନାଥ ବହୁଧା କୃତଵିଗ୍ରହୋଽସି ସୂର୍ଯୋ ଯଥା ଜଲଧିଵୀଚିଷୁ ଦୃଶ୍ଯମାନଃ । ଧ୍ଯାନେନ ଯାଂତି ଯମିନସ୍ତଵ ପାଦମୂଲଂ ରୂପଂ ପରଂ ଦୁରଵବୋଧମଵାଚ୍ଯମେଵ
'ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କର; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତମାନେ ତୁମର ପଦପଦ୍ମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଅତି ଦୁର୍ବୋଧ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ।'
ନୈଷା ପ୍ରିଯା ତଵ ସମାନତଯା ଵିପନ୍ନା ଜାଲଂଧରେଣ ରଚିତାଂ ଜହି ଦେଵ ମାଯାମ୍ । ସା ପାର୍ଵତୀ କମଲକୋଶଗତା ହି ଶଂଭୋ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଵ ଵୈରିନିଵହଂ ଜହି ପାହି ଚାସ୍ମାନ୍
'ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ମୃତ ହେଲେ, ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ପ୍ରିୟା ନୁହଁନ୍ତି; ଏହା ଜାଲନ୍ଧର ତିଆରି କରିଥିବା ମାୟା। ଏହି ମାୟାକୁ ଦୂର କର। ପାର୍ବତୀ, ଶମ୍ଭୁ, କମଳର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଶତ୍ରୁମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର, ସେମାନେଠାରେ ବିନାଶ କର, ଓ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵେତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମଵବୁଦ୍ଧୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତାଂ ଦାନଵୀମାଯାଂ ମୁମୋଚ ମହତୀ ଶିଲାମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ସବୁ ବୁଝିଗଲେ। ସେ ଏହା ଦାନବମାୟା ବୋଲି ଜାଣି, ବଡ଼ ଏକ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତଯା ଜଘାନ ସମରେ ଦୈତ୍ଯକୋଟିଶତତ୍ରଯମ୍ । ତତୋ ଵୃଷଭମାରୁହ୍ଯ କ୍ରୋଧେନ ମହତା ନୃପ
ସେହି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତିନିଶହ କୋଟି ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ। ତାପରେ, ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ରାଜା, ସେ ନନ୍ଦୀରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଧନୁଃ ପିନାକଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଧୂର୍ଜଟିର୍ଜଗୃହେ ଶରାନ୍ । ଅଥ ମାଯାପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ଶର୍ଵମାଲୋକ୍ଯ ସିଂଧୁଜଃ
ଧୂର୍ଜଟି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପିନାକ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରିଲେ। ତାପରେ, ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଶର୍ବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ନଜର ଦେଲେ।