ଦଦର୍ଶ ଚିଂତଯନ୍କାଵ୍ଯ ଇତି ତସ୍ମିନ୍ରଣେ ଭଵଃ । ଜୀଵଯଂତଂ ରଣେ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଧାଵଂତଂ ଵେଗଵତ୍ତରମ୍
ଏପରି ଭାବୁଥିବାବେଳେ, ଭବ ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ବେଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାଦେଵଃ ଶୁକ୍ରଂ ହଂତୁଂ ମନୋ ଦଧେ । ତ୍ରିଶୂଲିନମନୁଜ୍ଞାଯ ରହଶ୍ଚୋଵାଚ ତଂ କଵିଃ
ତାପରେ, ରାଗରେ ମହାଦେବ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ କବି ଏହା ବୁଝି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷିତ କରି, ଗୁପ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ କଥଂ ହଂସି ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ମଯି ହତେ ତଵ ରୁଦ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
"ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ— ଆପଣ କିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ? ରୁଦ୍ର, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ମାରିଦେବେ, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ।"
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଵେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶୂଲଂ ତତ୍ଯାଜ ଶଂକରଃ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ତତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତଂ ଯଲ୍ଲଗ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶିରଃ
କବିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶଙ୍କର ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳକୁ ପକେଇଦେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ହି ହଂତଵ୍ଯୋ ହରନ୍ପ୍ରାଣାନପି ପ୍ରିଯାନ୍ । ଅଯଂ ତୁ ଜୀଵଯନ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ନିଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
"ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଥିବେ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ସେଉଁଠି ଯେପରି ହେଉ, ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି।"
ତସ୍ମାଦେନଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯାଶୁ ସ୍ତ୍ରୀଯୋନୌ ଦୈତ୍ଯଜୀଵନମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତଵତଃ ଶଂଭୋସ୍ତୃତୀଯନଯନାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍
"ସେଉଁଥିରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଜୀବନ ସହିତ ଏକ ଜଣେ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ଦେଇଦେବି।" ଏପରି ଶମ୍ଭୁ କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁରୁ ତୁରନ୍ତ—
କୃତ୍ଯା ଵିଵାସା ଚାତ୍ଯୁଗ୍ରା ମୁକ୍ତକେଶୀ ମହୋଦରା । ସ୍ଥୂଲଲଂବସ୍ତନୀ ଯୋନୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଲୋଚନଭୀଷଣା
ଏକ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଖୋଲା କେଶ, ବଡ଼ ପେଟ, ମୋଟା ଓ ଲଟକୁଥିବା ସ୍ତନ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଭ, ତିକ୍ତ ଦାଢ଼ି ଓ ଭୟଜନକ ଚକ୍ଷୁ।
ଆଜ୍ଞାପଯେତି ସ ତଯା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତାମବ୍ରଵୀଚ୍ଛିଵଃ । କୃତ୍ଯେ ତ୍ଵଂ ଦାନଵାଚାର୍ଯଂ ସ୍ଵଯୋନୌ କ୍ଷିପ ଦୁର୍ମତିମ୍
"ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ!" ସେ କହିଲେ, ଶିବ ତାକୁ କହିଲେ, "ହେ କୃତ୍ୟା, ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନା ଭାର୍ଗବକୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ନିକ୍ଷେପ କର।"
ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରଂ ହନ୍ମି ତାଵଦେନଂ ଭଗେ ଵହ । ହତେ ଜାଲଂଧରେ ଦୈତ୍ଯେ ପଶ୍ଚାନ୍ନିସ୍ତୀର୍ଯ ମୋଚଯ
"ମୁଁ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କୁ ମାରିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଧରି ରଖ; ଯେତେବେଳେ ଦୈତ୍ୟ ଜାଲନ୍ଧର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।"
ହରେଣୋକ୍ତେତି ସା କୃତ୍ଯା ଭାର୍ଗଵଂ ସମଧାଵତ । ପପାତ ଭୂମୌ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କଵିର୍ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ହରଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ କୃତ୍ୟା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଧାଇଗଲେ; ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, କବି ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ଧୁନ୍ଵାନା ନଗ୍ନମାଲିଂଗ୍ଯ ଭାର୍ଗଵମ୍ । ଯୋନୌ ଦଧାର ସା କୃତ୍ଯା ହସଂତୀ ଜଯନଂଦନ
ସେ ଜଣେ ଦୁଷ୍ଟା, ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ହସି ହସି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ଧରିଲେ, ହେ ବିଜୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।
ଭଗେ କ୍ଷିପ୍ତଂ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରୋଽସୁରଃ । ସଂଦଧେ ମାର୍ଗଣାଂସ୍ତାଵତ୍ସା କୃତ୍ଯାଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତା
ଗୁରୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋନିରେ ପକେଇ ଦେଖି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଲନ୍ଧର ଦେଖୁଥିଲେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ତିନି ଧନୁଷ୍ ବାଣ ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶ୍ରୀନାରଦ ଉଵାଚ- ଅଥ ଜାଲଂଧରଃ ପ୍ରାହ ରକ୍ଷାତ୍ମାନମିତଃ ଶିଵମ୍ । ଶିଵାଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯାଶୁ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମଧୁସୂଦନଃ
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରି ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶିବ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ମଧୁସୂଦନ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଛାଡିଦେବି।'
ପଶ୍ଚାଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣମାକୃଷ୍ଯ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ସାଗରେ । ଧୃତେଷୁ ଯୁଷ୍ମାସୁ ଯଦା ତଦା ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହ୍ଯହମ୍
'ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧରି ଏ ଉପରେ ସାଗରକୁ ଛାଡିଦେବି। ତୁମମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାରିଗଲେ, ତେବେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ ହେବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୈନ୍ଯସଂଭାରଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଂଭାସୁରାଦିଷୁ । ଭଟୈର୍ଗୁପ୍ତଂ ନିଶୁଂଭାଦ୍ଯୈଶ୍ଚତୁରଂଗମନଂତକମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ନିଜ ସେନା ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ।
ଶୁଂଭୋ ନିଶୁଂଭଃ ଫେଂକାରୋ ଫେରୁଂଡୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କେତୁର୍ବିଡାଲଜଂଘଶ୍ଚ ରାହୁର୍ଦୁର୍ଵାରଣୋ ଯମଃ
ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ଫେଂକାର, ଫେରୁଣ୍ଡ, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, କେତୁ, ବିଡାଳଜଂଘ, ରାହୁ, ଦୁର୍ବାରଣ ଓ ଯମ—
କାଲାସୁରୋଽଥ ଲଵଣୋ ଭୂମିରେତୋଂଧକାସୁରଃ । ରକ୍ତଵୀର୍ଯାଦଯଶ୍ଚଂଡୀ ଚାମୁଂଡୀ ଦୈତ୍ଯପୁଂଗଵାଃ
କାଳାସୁର, ଲବଣ, ଭୂମିରେତସ, ଅନ୍ଧକାସୁର, ରକ୍ତବୀର୍ୟ, ଚଣ୍ଡୀ, ଚାମୁଣ୍ଡୀ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ—
ସର୍ଵାନେଵୋଦ୍ଯତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଖ୍ଯେ ଦାନଵପୁଂଗଵାନ୍ । ରୁରୁଧୁଃ ସମରେ ରାଜନ୍ଵୀରଭଦ୍ରାଦଯୋ ଗଣାଃ
ଏମିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜନ୍, ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଧୋରଂ ତୁମୁଲଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ । ପତଂତି ପ୍ରଥମା ଯତ୍ର ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚାପି କ୍ଷତାତୁରାଃ
ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଭୀଷଣ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଆଘାତ ପାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଥ ଶୁଂଭାଦିଭିର୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରୈର୍ମହାମୃଧେ । ହତାଃ ପେତୁର୍ଗଣାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପଲାଯାଂଚକ୍ରିରେ ନୃପ
ତାପରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ କିଛି ଗଣମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ରାଜନ୍।
ଗଣାନ୍ଵିଜିତ୍ଯ ସମରେ ରୁରୁଧୁର୍ଦାନଵାଃ ଶିଵମ୍ । ଵର୍ଷଂତଃ ଶରଧାରାଭିର୍ଘନା ମେରୁଗିରିଂ ଯଥା
ଯୁଦ୍ଧରେ ଗଣମାନେକୁ ହରାଇ, ଦାନବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଘେରି ଧରିଲେ, ମେଘ ଯେପରି ମେରୁପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୀର ଝରଣା ବର୍ଷାଇଲେ।
ତତଃ ପିନାକମାକୃଷ୍ଯ ଵୃଷଭୋପରି ଭୈରଵଃ । ଜଘାନ ବାଣନିଵହୈର୍ଦାନଵାନ୍ସମରାଂଗଣେ । ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈସ୍ତୁ କ୍ଷୁରପ୍ରୌଘୈର୍ଦାନଵାନହନଦ୍ବଲୀ
ତାପରେ ଭୈରବ, ବୃଷଭ ଉପରେ ବସି ପିଣାକ ଧନୁଷ ଟାଣି, ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚରେ ଦାନବମାନେକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଧାରାଳା ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ।
କେଚିନ୍ନଂଦିପ୍ରହାରେଣ ପେତୁଃ ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି । ବାଣୈଶ୍ଚ ଜର୍ଜରାନ୍କୃତ୍ଵା ଶୁଂଭାଦୀନ୍ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ
ଯୁଦ୍ଧର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କିଛି ଗଣ ଗଦା ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଶେଷଂ ସୈନ୍ଯଂ ଜଘାନାଶୁ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରୈଃ ସମରାଂଗଣେ । ଗଜୈର୍ନରୈର୍ହଯୈର୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ପତିତୈଃ ସମରାଂଗଣମ୍
ଅନ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନାକୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ମାରିଦେଲେ; ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚ ଗଜ, ମଣିଷ ଓ ଘୋଡ଼ା ମୃତଦେହରେ ଭରିଗଲା।
ବଭୂଵ ଵଜ୍ରନିର୍ଭିନ୍ନୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ ଭୂତଲମ୍ । ଅଥ ମାଯାମଯୀଂ ଗୌରୀଂ ଵିଦଧେ ସିଂଧୁନଂଦନଃ
ପୃଥିବୀ ବଜ୍ର ଫାଟିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏବେ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ମାୟାରେ ଗୌରୀଙ୍କ ଏକ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୌଂଦର୍ଯଗୁଣସଂପନ୍ନାଂ ସର୍ଵାଲଂକାରଭୂଷିତାମ୍ । ଜଯାଂ ମାଯାମଯୀଂ କୃତ୍ଵା ସମୁଵାଚାବ୍ଧିନଂଦନଃ
ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ସେ ମାୟାମୟ ଜୟାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ପୁରତୋ ରୁଦ୍ରଂ ଵିମୋହଯ ରଣେ ଦ୍ରୁତମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତିନା ଯଯୌ ମାଯାମଯୀ ଜଯା
'ତୁମେ ଯାଅ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କର।' ଦୈତ୍ୟପତି ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ମାୟାମୟ ଜୟା ଚାଲିଗଲେ।
ରଣେ ଗତ୍ଵା ଶିଵସ୍ଯାଗ୍ରେ ମୁକ୍ତକେଶୀ ରୁରୋଦ ହ । ପୃଷ୍ଟା ହରେଣ ସା ପ୍ରାହ ମାନସୋତ୍ତରପର୍ଵତାତ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ଶିବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଖୋଲା କେଶରେ ଦାଁଡି ରୋଇଲେ; ହରି ପଚାରିଲେ, ସେ କହିଲେ, 'ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତରୁ...'
ହୃତା ତଵ ପ୍ରିଯା ଦେଵ ପାର୍ଵତୀ ସିଂଧୁସୂନୁନା । ଶ୍ରୁତ୍ଵେତି ଵଚନଂ ତସ୍ଯାସ୍ତାମୁଵାଚ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ
ହେ ଦେବ, ତୁମର ପ୍ରିୟ ପାର୍ବତୀକୁ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ହରି ନେଇଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜଯେ ତ୍ଵମେହି ଵୃଷଭଂ ତ୍ଵାଂ ହରିଷ୍ଯଂତି ଦାନଵାଃ । ତତୋ ଵୃଷଭମାରୁହ୍ଯ ଜଯା ଚାଲିଂଗ୍ଯ ଶଂକରମ୍
ଜୟେ, ଏଠିକୁ ଆସ, ବୃଷ ଉପରେ ଚଢ଼; ଦାନବମାନେ ତୁମକୁ ଧରିବେ—ତେଣୁ, ବୃଷ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଜୟା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ।