ଚିରାଜ୍ଜାଲଂଧରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଛାଂ ସୈନ୍ଯଂ ହତଂ ନୃପ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଯାନ୍ଵିତଃ ସେନାଂ ଵିକୀର୍ଣାଂ ଚ ତଥା ରଣେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଜାଲନ୍ଧର ଅଚେତନା ଛାଡ଼ି ଆସିଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନଶ୍ଟ ଓ ଚିତ୍ରାଢ଼ି ଦେଖି, ଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତତଃ କାଵ୍ଯଂ ସ ସସ୍ମାର ମନସା ପରମଂ ଗୁରୁମ୍ । ସ୍ମୃତସ୍ତେନ ତ୍ଵରନ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କଵିର୍ଜାଲଂଧରଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ ସେ ମନରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ କବିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ସହିତ, ମହାର୍ଷି କବି ତୁରନ୍ତ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି କୃତ୍ଵା ଜଗାଦାଥ ଭାର୍ଗଵଃ ସିଂଧୁନଂଦନମ୍ । କିଂ କରୋମି ମହାରାଜ ତଵ କାର୍ଯଂ ମହାବଲ
ଶୁଭକାମନା ଦେଇ, ଭାର୍ଗବ ତାପରେ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାବଳଶାଳୀ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କର କିଛି ଇଚ୍ଛା ଅଛି କି? ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତି କାଵ୍ଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାର୍ଗଵଂ ବହୁ ମାନଯନ୍ । ନତ୍ଵା ଗୁରୁମୁଵାଚାଥ ରାଜା ଜାଲଂଧରସ୍ତଥା
ନାରଦ କହିଲେ— କାବ୍ୟଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଜା ଜାଲନ୍ଧର ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ- ଜୀଵଯୈତାନ୍ମୃତାଞ୍ଛୁକ୍ର ଦୈତ୍ଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମଂତତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସିଂଧୁଜେନାଜୌ ସୈନ୍ଯଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ରାଜା କହିଲେ— "ଶୁକ୍ର, ସମସ୍ତ ମୃତ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କର।" ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୁକ୍ର ସେ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ।
ପଂଚଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରମାଣତଃ । ଦୈତ୍ଯାଂଗରଥସଂକୀର୍ଣମୁପର୍ଯୁପରି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ପଚିଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଏଁ ଭୂମି ଦୈତ୍ୟ, ରଥ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏକ ଉପରେ ଏକ ରହିଥିଲେ।
ଉଚ୍ଛ୍ରଯେ ପଂଚନଵତିଯୋଜନାନାଂ ମହୀଂ ଚିତାମ୍ । ଯୋଧଵାହନଦେହାଦ୍ଯୈରିଵ ପୂର୍ଣାଂ ଧରାଂ ତତଃ
ପଚାନବେ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଏଁ ଏହି ମହା ମାଇଦାନରେ ଯୋଦ୍ଧା, ଯାନବାହନ ଓ ପଶୁମାନେର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଶବବାହାନ ପରି ଭରିଯାଇଥିଲା।
ମଂତ୍ରୋଦକେନ ଚାଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ଦୈତ୍ଯାନୁତ୍ଥାପଯତ୍କଵିଃ । ଯାଵଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ଜଟାଜୂଟଂ ବବଂଧ ଭୁଜଗୈର୍ଦୃଢମ୍
ମନ୍ତ୍ରଜଳ ଛିଟି ଦେଇ, କବି ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଯଟାକୁ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧୁଥିଲେ।
ତାଵତ୍କାଵ୍ଯେନ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ମଂତ୍ରେଣୋତ୍ଥାପିତଂ ନୃପ । ଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ଯଥା କେସରିଣୋ ଗଜେଂଦ୍ରାଃ ଶୂକରାନ୍ଯଥା
ସେଇ ସମୟରେ, କାବ୍ୟଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ସେ ସେନା ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହେଲା, ଯେପରି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ବାଘ, ମହାରାଜା ଦ୍ୱାରା ହାତୀ, କିମ୍ବା ନିଜ ଦଳରେ ଶୁଅ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ଆଗତାନ୍ଦାନଵାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଶଂକରଃ । କିମେତଦିହ ସଂଜାତଂ ମୃତାନ୍ସୃଜତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଦାନବମାନେ ପୁଣି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶଙ୍କର ଭାବିଲେ— "ଏଠାରେ କ'ଣ ଘଟିଲା? କିଏ ମୃତମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛି?"
ଦଦର୍ଶ ଚିଂତଯନ୍କାଵ୍ଯ ଇତି ତସ୍ମିନ୍ରଣେ ଭଵଃ । ଜୀଵଯଂତଂ ରଣେ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଧାଵଂତଂ ଵେଗଵତ୍ତରମ୍
ଏପରି ଭାବୁଥିବାବେଳେ, ଭବ ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ବେଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାଦେଵଃ ଶୁକ୍ରଂ ହଂତୁଂ ମନୋ ଦଧେ । ତ୍ରିଶୂଲିନମନୁଜ୍ଞାଯ ରହଶ୍ଚୋଵାଚ ତଂ କଵିଃ
ତାପରେ, ରାଗରେ ମହାଦେବ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ କବି ଏହା ବୁଝି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷିତ କରି, ଗୁପ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ କଥଂ ହଂସି ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ମଯି ହତେ ତଵ ରୁଦ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
"ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ— ଆପଣ କିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ? ରୁଦ୍ର, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ମାରିଦେବେ, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ।"
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଵେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶୂଲଂ ତତ୍ଯାଜ ଶଂକରଃ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ତତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତଂ ଯଲ୍ଲଗ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶିରଃ
କବିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶଙ୍କର ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳକୁ ପକେଇଦେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ହି ହଂତଵ୍ଯୋ ହରନ୍ପ୍ରାଣାନପି ପ୍ରିଯାନ୍ । ଅଯଂ ତୁ ଜୀଵଯନ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ନିଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
"ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଥିବେ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ସେଉଁଠି ଯେପରି ହେଉ, ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି।"
ତସ୍ମାଦେନଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯାଶୁ ସ୍ତ୍ରୀଯୋନୌ ଦୈତ୍ଯଜୀଵନମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତଵତଃ ଶଂଭୋସ୍ତୃତୀଯନଯନାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍
"ସେଉଁଥିରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଜୀବନ ସହିତ ଏକ ଜଣେ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ଦେଇଦେବି।" ଏପରି ଶମ୍ଭୁ କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁରୁ ତୁରନ୍ତ—
କୃତ୍ଯା ଵିଵାସା ଚାତ୍ଯୁଗ୍ରା ମୁକ୍ତକେଶୀ ମହୋଦରା । ସ୍ଥୂଲଲଂବସ୍ତନୀ ଯୋନୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଲୋଚନଭୀଷଣା
ଏକ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଖୋଲା କେଶ, ବଡ଼ ପେଟ, ମୋଟା ଓ ଲଟକୁଥିବା ସ୍ତନ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଭ, ତିକ୍ତ ଦାଢ଼ି ଓ ଭୟଜନକ ଚକ୍ଷୁ।
ଆଜ୍ଞାପଯେତି ସ ତଯା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତାମବ୍ରଵୀଚ୍ଛିଵଃ । କୃତ୍ଯେ ତ୍ଵଂ ଦାନଵାଚାର୍ଯଂ ସ୍ଵଯୋନୌ କ୍ଷିପ ଦୁର୍ମତିମ୍
"ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ!" ସେ କହିଲେ, ଶିବ ତାକୁ କହିଲେ, "ହେ କୃତ୍ୟା, ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନା ଭାର୍ଗବକୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ନିକ୍ଷେପ କର।"
ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରଂ ହନ୍ମି ତାଵଦେନଂ ଭଗେ ଵହ । ହତେ ଜାଲଂଧରେ ଦୈତ୍ଯେ ପଶ୍ଚାନ୍ନିସ୍ତୀର୍ଯ ମୋଚଯ
"ମୁଁ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କୁ ମାରିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଧରି ରଖ; ଯେତେବେଳେ ଦୈତ୍ୟ ଜାଲନ୍ଧର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।"
ହରେଣୋକ୍ତେତି ସା କୃତ୍ଯା ଭାର୍ଗଵଂ ସମଧାଵତ । ପପାତ ଭୂମୌ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କଵିର୍ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ହରଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ କୃତ୍ୟା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଧାଇଗଲେ; ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, କବି ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ଧୁନ୍ଵାନା ନଗ୍ନମାଲିଂଗ୍ଯ ଭାର୍ଗଵମ୍ । ଯୋନୌ ଦଧାର ସା କୃତ୍ଯା ହସଂତୀ ଜଯନଂଦନ
ସେ ଜଣେ ଦୁଷ୍ଟା, ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ହସି ହସି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ଧରିଲେ, ହେ ବିଜୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।
ଭଗେ କ୍ଷିପ୍ତଂ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରୋଽସୁରଃ । ସଂଦଧେ ମାର୍ଗଣାଂସ୍ତାଵତ୍ସା କୃତ୍ଯାଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତା
ଗୁରୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋନିରେ ପକେଇ ଦେଖି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଲନ୍ଧର ଦେଖୁଥିଲେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟା ତିନି ଧନୁଷ୍ ବାଣ ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶ୍ରୀନାରଦ ଉଵାଚ- ଅଥ ଜାଲଂଧରଃ ପ୍ରାହ ରକ୍ଷାତ୍ମାନମିତଃ ଶିଵମ୍ । ଶିଵାଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯାଶୁ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମଧୁସୂଦନଃ
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ଜାଲନ୍ଧର ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରି ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶିବ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ମଧୁସୂଦନ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଛାଡିଦେବି।'
ପଶ୍ଚାଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣମାକୃଷ୍ଯ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ସାଗରେ । ଧୃତେଷୁ ଯୁଷ୍ମାସୁ ଯଦା ତଦା ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହ୍ଯହମ୍
'ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧରି ଏ ଉପରେ ସାଗରକୁ ଛାଡିଦେବି। ତୁମମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାରିଗଲେ, ତେବେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼ ହେବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୈନ୍ଯସଂଭାରଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଂଭାସୁରାଦିଷୁ । ଭଟୈର୍ଗୁପ୍ତଂ ନିଶୁଂଭାଦ୍ଯୈଶ୍ଚତୁରଂଗମନଂତକମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ନିଜ ସେନା ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ।
ଶୁଂଭୋ ନିଶୁଂଭଃ ଫେଂକାରୋ ଫେରୁଂଡୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କେତୁର୍ବିଡାଲଜଂଘଶ୍ଚ ରାହୁର୍ଦୁର୍ଵାରଣୋ ଯମଃ
ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ଫେଂକାର, ଫେରୁଣ୍ଡ, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, କେତୁ, ବିଡାଳଜଂଘ, ରାହୁ, ଦୁର୍ବାରଣ ଓ ଯମ—
କାଲାସୁରୋଽଥ ଲଵଣୋ ଭୂମିରେତୋଂଧକାସୁରଃ । ରକ୍ତଵୀର୍ଯାଦଯଶ୍ଚଂଡୀ ଚାମୁଂଡୀ ଦୈତ୍ଯପୁଂଗଵାଃ
କାଳାସୁର, ଲବଣ, ଭୂମିରେତସ, ଅନ୍ଧକାସୁର, ରକ୍ତବୀର୍ୟ, ଚଣ୍ଡୀ, ଚାମୁଣ୍ଡୀ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ—
ସର୍ଵାନେଵୋଦ୍ଯତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଖ୍ଯେ ଦାନଵପୁଂଗଵାନ୍ । ରୁରୁଧୁଃ ସମରେ ରାଜନ୍ଵୀରଭଦ୍ରାଦଯୋ ଗଣାଃ
ଏମିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜନ୍, ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଧୋରଂ ତୁମୁଲଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ । ପତଂତି ପ୍ରଥମା ଯତ୍ର ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚାପି କ୍ଷତାତୁରାଃ
ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଭୀଷଣ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଆଘାତ ପାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଥ ଶୁଂଭାଦିଭିର୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରୈର୍ମହାମୃଧେ । ହତାଃ ପେତୁର୍ଗଣାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପଲାଯାଂଚକ୍ରିରେ ନୃପ
ତାପରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ କିଛି ଗଣମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ରାଜନ୍।