ପୁତ୍ରପ୍ରୀତ୍ଯାସୁରାନ୍ହଂତୁଂ ସଗଣଃ ଶଂକରୋଽପି ଚ । ତତୋ ଘୋରତରଂ ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦଦ୍ଭୁତସୈନ୍ଯଯୋଃ
ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଶିଂକର ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ; ଏହାପରେ ଦୁଇଟି ଅଦ୍ଭୁତ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ହରସିଂଧୁଜଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧେ ଗତପ୍ରାଣେଵ ରୋଦସୀ । ଅଥ ଜାଲଂଧରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବାଣଂ ସଂଧାଯ ଦାରୁଣମ୍
ହରା ଓ ସିନ୍ଧୁଜଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମୃତ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ, ଜାଲନ୍ଧର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧନୁରେ ଧରିଲେ।
ସହସ୍ରଶତସଂଖ୍ଯାକୈଃ ପତ୍ରୈଃ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂଷିତମ୍ । ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରସ୍ତେନ ବାଣେନ ଲଲାଟେତାଡଯଚ୍ଛିଵମ୍
ଶତଶହସ୍ର ପଖିଲା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ବାଣ ଦେଇ, ଦାନବମୁକ୍ତି ଶିରୋମଣି ଶିବଙ୍କ ଲଳାଟରେ ଘାତ କଲେ।
ମମଜ୍ଜାପୁଂଖମର୍ଯାଦଂ ଲଲାଟେ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ । ଭାଲେ ଶଶାଂକଵଚ୍ଛଂଭୋଃ ସ ରରାଜ ମହାପ୍ରଭଃ
ଏହି ବାଣର ଶଳ୍ୟ ଶିଂକରଙ୍କ ଲଳାଟର ସୀମାକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଭୃକୁଟିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଏହା ବଡ଼ ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଥିଲା।
ଯଥାଦିତ୍ଯୋ ହି ଘର୍ମାଂତେ ସଂଧ୍ଯାକାଲେଂବୁଦାଗମେ । ଅଥ ରୁଦ୍ରୋ ମହାବାଣଂ ଜଗ୍ରାହ ଜ୍ଵଲନୋପମମ୍
ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରୁଦ୍ର ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏକ ବଡ଼ ବାଣ ଧରିଲେ।
ଯସ୍ଯ ଵେଗେ ତୁ ପଵନଃ ଫଲେ ଯସ୍ଯାଗ୍ନିଭାସ୍କରୌ । କାଲୋ ଗ୍ରଂଥିଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶରେ ଦେଵୀ ଧରା ସ୍ଥିତା
ଏହି ବାଣର ଗତି ପବନ ପରି, ଶିରା ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି; ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଠିରେ କାଳ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଧରା ଦେବୀ ଏହି ବାଣରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
ହରସ୍ତେନ ଶରେଣାଶୁ ଵିଵ୍ଯାଧ ହୃଦି ସିଂଧୁଜମ୍ । ତେନ ବାଣପ୍ରହାରେଣ ରୁଧିରୌଘପରିପ୍ଲୁତଃ
ହରା ସେଇ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ସିନ୍ଧୁଜଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବେଧିଦେଲେ; ଏହି ବାଣର ଘାତରେ ସେ ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲେ।
ପପାତ ଶରଭିନ୍ନାଂଗୋ ଵଜ୍ରାହତ ଇଵାଚଲଃ । ତଦା ଦୈତ୍ଯାଃ ସମାକ୍ରଂଦନ୍ଜଗର୍ଜୁଃ ପ୍ରମଥାସ୍ତଥା
ବାଣରେ ବେଧିତ ଅଙ୍ଗ ନେଇ ସେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବଜ୍ର ଘାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି; ଏହାପରେ ଦାନବମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ପ୍ରମଥମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣିଁକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ସିଂଧୁଜଂ ମୂର୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁରୁଧୁର୍ଦାନଵାଃ ଶିଵମ୍ । ରକ୍ଷାର୍ଥମୁଦ୍ଯତାଃ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ତଂ ପରିତଃ ସ୍ଥିତାଃ
ସିନ୍ଧୁଜଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଦାନବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ; କିଛି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, କିଛି ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରୋ ମୂର୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵାରିଧିନଂଦନଃ । ତାଵଦ୍ରୁଦ୍ରେଣ ନାରାଚୈର୍ହତା ଜାଲଂଧରୀ ଚମୂଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଲନ୍ଧର, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର, ଅଚେତନ ଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।
ଚିରାଜ୍ଜାଲଂଧରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଛାଂ ସୈନ୍ଯଂ ହତଂ ନୃପ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଯାନ୍ଵିତଃ ସେନାଂ ଵିକୀର୍ଣାଂ ଚ ତଥା ରଣେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଜାଲନ୍ଧର ଅଚେତନା ଛାଡ଼ି ଆସିଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନଶ୍ଟ ଓ ଚିତ୍ରାଢ଼ି ଦେଖି, ଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତତଃ କାଵ୍ଯଂ ସ ସସ୍ମାର ମନସା ପରମଂ ଗୁରୁମ୍ । ସ୍ମୃତସ୍ତେନ ତ୍ଵରନ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କଵିର୍ଜାଲଂଧରଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ ସେ ମନରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ କବିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ସହିତ, ମହାର୍ଷି କବି ତୁରନ୍ତ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି କୃତ୍ଵା ଜଗାଦାଥ ଭାର୍ଗଵଃ ସିଂଧୁନଂଦନମ୍ । କିଂ କରୋମି ମହାରାଜ ତଵ କାର୍ଯଂ ମହାବଲ
ଶୁଭକାମନା ଦେଇ, ଭାର୍ଗବ ତାପରେ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାବଳଶାଳୀ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କର କିଛି ଇଚ୍ଛା ଅଛି କି? ମୁଁ କଣ କରିବି?"
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତି କାଵ୍ଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭାର୍ଗଵଂ ବହୁ ମାନଯନ୍ । ନତ୍ଵା ଗୁରୁମୁଵାଚାଥ ରାଜା ଜାଲଂଧରସ୍ତଥା
ନାରଦ କହିଲେ— କାବ୍ୟଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଜା ଜାଲନ୍ଧର ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ- ଜୀଵଯୈତାନ୍ମୃତାଞ୍ଛୁକ୍ର ଦୈତ୍ଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମଂତତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସିଂଧୁଜେନାଜୌ ସୈନ୍ଯଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ରାଜା କହିଲେ— "ଶୁକ୍ର, ସମସ୍ତ ମୃତ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କର।" ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୁକ୍ର ସେ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ।
ପଂଚଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରମାଣତଃ । ଦୈତ୍ଯାଂଗରଥସଂକୀର୍ଣମୁପର୍ଯୁପରି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ପଚିଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଏଁ ଭୂମି ଦୈତ୍ୟ, ରଥ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏକ ଉପରେ ଏକ ରହିଥିଲେ।
ଉଚ୍ଛ୍ରଯେ ପଂଚନଵତିଯୋଜନାନାଂ ମହୀଂ ଚିତାମ୍ । ଯୋଧଵାହନଦେହାଦ୍ଯୈରିଵ ପୂର୍ଣାଂ ଧରାଂ ତତଃ
ପଚାନବେ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଏଁ ଏହି ମହା ମାଇଦାନରେ ଯୋଦ୍ଧା, ଯାନବାହନ ଓ ପଶୁମାନେର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଶବବାହାନ ପରି ଭରିଯାଇଥିଲା।
ମଂତ୍ରୋଦକେନ ଚାଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ଦୈତ୍ଯାନୁତ୍ଥାପଯତ୍କଵିଃ । ଯାଵଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ଜଟାଜୂଟଂ ବବଂଧ ଭୁଜଗୈର୍ଦୃଢମ୍
ମନ୍ତ୍ରଜଳ ଛିଟି ଦେଇ, କବି ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଯଟାକୁ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧୁଥିଲେ।
ତାଵତ୍କାଵ୍ଯେନ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ମଂତ୍ରେଣୋତ୍ଥାପିତଂ ନୃପ । ଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ଯଥା କେସରିଣୋ ଗଜେଂଦ୍ରାଃ ଶୂକରାନ୍ଯଥା
ସେଇ ସମୟରେ, କାବ୍ୟଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ସେ ସେନା ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହେଲା, ଯେପରି ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ବାଘ, ମହାରାଜା ଦ୍ୱାରା ହାତୀ, କିମ୍ବା ନିଜ ଦଳରେ ଶୁଅ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ଆଗତାନ୍ଦାନଵାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଶଂକରଃ । କିମେତଦିହ ସଂଜାତଂ ମୃତାନ୍ସୃଜତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଦାନବମାନେ ପୁଣି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶଙ୍କର ଭାବିଲେ— "ଏଠାରେ କ'ଣ ଘଟିଲା? କିଏ ମୃତମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛି?"
ଦଦର୍ଶ ଚିଂତଯନ୍କାଵ୍ଯ ଇତି ତସ୍ମିନ୍ରଣେ ଭଵଃ । ଜୀଵଯଂତଂ ରଣେ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଧାଵଂତଂ ଵେଗଵତ୍ତରମ୍
ଏପରି ଭାବୁଥିବାବେଳେ, ଭବ ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ବେଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାଦେଵଃ ଶୁକ୍ରଂ ହଂତୁଂ ମନୋ ଦଧେ । ତ୍ରିଶୂଲିନମନୁଜ୍ଞାଯ ରହଶ୍ଚୋଵାଚ ତଂ କଵିଃ
ତାପରେ, ରାଗରେ ମହାଦେବ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ କବି ଏହା ବୁଝି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷିତ କରି, ଗୁପ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ କଥଂ ହଂସି ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ମଯି ହତେ ତଵ ରୁଦ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
"ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ— ଆପଣ କିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ? ରୁଦ୍ର, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ମାରିଦେବେ, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ।"
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଵେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶୂଲଂ ତତ୍ଯାଜ ଶଂକରଃ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ତତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତଂ ଯଲ୍ଲଗ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶିରଃ
କବିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶଙ୍କର ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳକୁ ପକେଇଦେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ହି ହଂତଵ୍ଯୋ ହରନ୍ପ୍ରାଣାନପି ପ୍ରିଯାନ୍ । ଅଯଂ ତୁ ଜୀଵଯନ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ନିଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
"ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଉଥିବେ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକୁ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ସେଉଁଠି ଯେପରି ହେଉ, ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି।"
ତସ୍ମାଦେନଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯାଶୁ ସ୍ତ୍ରୀଯୋନୌ ଦୈତ୍ଯଜୀଵନମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତଵତଃ ଶଂଭୋସ୍ତୃତୀଯନଯନାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍
"ସେଉଁଥିରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଜୀବନ ସହିତ ଏକ ଜଣେ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ଦେଇଦେବି।" ଏପରି ଶମ୍ଭୁ କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁରୁ ତୁରନ୍ତ—
କୃତ୍ଯା ଵିଵାସା ଚାତ୍ଯୁଗ୍ରା ମୁକ୍ତକେଶୀ ମହୋଦରା । ସ୍ଥୂଲଲଂବସ୍ତନୀ ଯୋନୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଲୋଚନଭୀଷଣା
ଏକ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଖୋଲା କେଶ, ବଡ଼ ପେଟ, ମୋଟା ଓ ଲଟକୁଥିବା ସ୍ତନ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଭ, ତିକ୍ତ ଦାଢ଼ି ଓ ଭୟଜନକ ଚକ୍ଷୁ।
ଆଜ୍ଞାପଯେତି ସ ତଯା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତାମବ୍ରଵୀଚ୍ଛିଵଃ । କୃତ୍ଯେ ତ୍ଵଂ ଦାନଵାଚାର୍ଯଂ ସ୍ଵଯୋନୌ କ୍ଷିପ ଦୁର୍ମତିମ୍
"ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ!" ସେ କହିଲେ, ଶିବ ତାକୁ କହିଲେ, "ହେ କୃତ୍ୟା, ଦୈତ୍ୟମାନେଂକର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନା ଭାର୍ଗବକୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ନିକ୍ଷେପ କର।"
ଯାଵଜ୍ଜାଲଂଧରଂ ହନ୍ମି ତାଵଦେନଂ ଭଗେ ଵହ । ହତେ ଜାଲଂଧରେ ଦୈତ୍ଯେ ପଶ୍ଚାନ୍ନିସ୍ତୀର୍ଯ ମୋଚଯ
"ମୁଁ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କୁ ମାରିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଧରି ରଖ; ଯେତେବେଳେ ଦୈତ୍ୟ ଜାଲନ୍ଧର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।"
ହରେଣୋକ୍ତେତି ସା କୃତ୍ଯା ଭାର୍ଗଵଂ ସମଧାଵତ । ପପାତ ଭୂମୌ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କଵିର୍ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ହରଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ କୃତ୍ୟା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଧାଇଗଲେ; ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, କବି ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।