ଦଂଭନୋ ଧୂମତିମିରଃ କୂଷ୍ମାଂଡାଦ୍ଯା ରଣେ ହତାଃ । ଚଂଡୀ ଭୃଂଗୀ କିରୀଟିଶ୍ଚ ମହାକାଲଶ୍ଚ ଶୃଂଖଲୀ
ଦମ୍ଭନ, ଧୂମତିମିର ଓ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଆଦିମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଚଣ୍ଡୀ, ଭୃଙ୍ଗୀ, କିରୀଟି, ମହାକାଳ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳୀ—
ଚଂଡୀଶୋ ଗୁପ୍ତନେତ୍ରଶ୍ଚ କାଲାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ହତା ରଣେ । ଵିନାଯକସ୍ଯ ସ୍କଂଦସ୍ଯ ଶିରସୀ ଭ୍ରମତା ମଯା
ଚଣ୍ଡୀଶ, ଗୁପ୍ତନେତ୍ର ଓ କାଳ ଆଦିମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ଦ୍ୱାରା ଗଣେଶ ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘୂରୁଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟେ ମହାରଣେ ଦେଵି ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ପୁରୋକ୍ଷିପତ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନଂଦିନୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶିରସୀ ଗୃହ୍ଯ ପୁତ୍ରଯୋଃ
ମହାଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ଦେବୀ, ଏହି କଥା କହି ନନ୍ଦି ଆଗକୁ ପଡ଼ିଲେ; ନନ୍ଦିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ।
ପାର୍ଵତୀ ଵିଲଲାପୋଚ୍ଚୈଃ ପୁତ୍ରପୁତ୍ରେତି ଜଲ୍ପତୀ । ତାରକାରେ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧେ ହତସ୍ତ୍ଵଂ ସିଂଧୁସୂନୁନା
ପାର୍ବତୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ; ତାରକାଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ତୁମେ, ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ହାତରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ?
ତ୍ଵଂ ହି ତ୍ରିଵାସରୋ ଦେଵୈଃ ସେନାପତ୍ଯୋଽଭିଷେଚିତଃ । ତଦା ତ୍ଵଯା କଥଂ ଵୀର ତାରକାଖ୍ଯୋ ନିପାତିତଃ
ତୁମେ ତିନି ଦିନ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାପତି ହେବାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଇଥିଲ; ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ ବୀର, କିପରି ତୁମେ ତାରକାକୁ ପଡ଼ାଇଲେ?
ନୀଲକଂଠେନ କିଂ ତ୍ଯକ୍ତୋ ଯତସ୍ତ୍ଵଂ ପତିତୋ ଭୁଵି । ସ୍ନୁଷାମୁଖଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ମଯା ପୁତ୍ରାଵଭାଗ୍ଯଯା
ନୀଳକଣ୍ଠ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ କି? ତେଣୁ ତୁମେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ? ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ପୁଅମାନଙ୍କ ଓ ବହୁଁର ମୁହଁ ଦେଖିପାରିଲିନି।
ନ ଭୋଗା ଵତ୍ସ ତେ ଭୁକ୍ତା ସଂସାରସ୍ଯାପି ଯେଭଵନ୍ । ତାତ ହେରଂବ ଵିଘ୍ନେଶ ଲଂବୋଦର ଗଜାନନ
ହେ ଶିଶୁ, ତୁମେ ସାଧାରଣ ସଂସାରର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରିଲାନି; ହେ ତାତ, ହେ ବିଘ୍ନବିନାଶକ, ହେ ଲମ୍ବୋଦର, ହେ ଗଜାନନ!
ରଣାଂଗଣେ କେନ ପୁତ୍ର ସିଦ୍ଧୈଃ ପୂଜ୍ଯୋ ନିପାତିତଃ । ଵାହନୋଽସୌ କୁତୋ ଵତ୍ସ ମୂଷକଃ କେନ ହିଂସିତଃ
ହେ ପୁଅ, ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେଇ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ କିଏ ମାରିଦେଲା? ତୁମର ବାହନ ମୂଷିକ କେଉଁଠି? କିଏ ତାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କଲା?
ଏଵଂ ଵିଲପତୀ ଗୌରୀ ଶିଵଂ ପ୍ରାହ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ସାକ୍ଷାଦ୍ରୁଦ୍ରୋଽସି ଦେଵେଶ ହରସ୍ତ୍ଵଂ ମା ଭଯଂ କୁରୁ
ଏଭଳି କନ୍ଦୁଥିବା ଗୌରୀ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ସକ୍ଷାତ୍ ରୁଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ, ହେ ହର, ଭୟ କରନି।'
ଵୃଷଭଃ କ୍ଵ ଗତୋ ଦେଵ ହତୋ ଜାଲଂଧରେଣ ଵୈ । ଶରଜର୍ଜରଦେହସ୍ଯ କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ ତଵ
ହେ ଦେବ, ବୃଷଭ କେଉଁଠିଗଲା? ଜାଲନ୍ଧର ତାକୁ ମାରିଦେଲା; ତୁମ ଶରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇଛି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?
ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଦେଵ୍ଯା ନିଶ୍ଵସ୍ଯୋଵାଚ ଶଂକରଃ । ଦୀର୍ଘଂ ଵିନିହତୌ ପୁତ୍ରୌ ଵୃଥା ଶୋଚସି କିଂ ପ୍ରିଯେ
ତାପରେ, ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶଂକର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ: 'ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବେ ବ୍ୟର୍ଥରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ପ୍ରିୟେ?'
ଅଧୁନା ତେଂଗସଂଗେନ ଦେଵି ମାଂ ତ୍ରାତୁମର୍ହସି । ଶଂକରସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽସମଯୋଚିତମାତୁରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଂବିକା ଦେଵଂ ବଭାଷେ ନୋଚିତଂ ଵଚଃ
ଏବେ, ଦେବୀ, ତୁମର ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; ଶଂକରଙ୍କର ଅସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଅମ୍ବିକା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ଏମିତି କଥା କହିଲେ।
ମହାଵିଷାଦେ ପତିତେ ଭଯେ ଚ କୃତେ ସମାଧୌ ଵମନେ ମହାଜ୍ଵରେ । ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପ୍ରଯାଣେ ଗୁରୁଵୃଦ୍ଧସନ୍ନିଧୌ ରତିଂ ବୁଧାଃ ଶଂକର ଵର୍ଜଯଂତି
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ଭୟରେ, ଧ୍ୟାନରେ, ବାନ୍ତି ହେବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ବିଦାୟ ସମୟରେ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଆନନ୍ଦକୁ ଏଡ଼ିଦେନ୍ତି, ହେ ଶଂକର।
କଥଂ ମାଂ ଦୁଃଖଦୁଃଖାର୍ତାଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ପୀଡିତାମ୍ । ମ୍ଲାନାଂ ବାଷ୍ପପରିମ୍ଲାନାଂ ସଂପ୍ରାର୍ଥଯସି ଚାତୁରାମ୍
କିପରି ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି ଅନୁରୋଧ କରୁଛ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ପୁଅର ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ, ଅଶ୍ରୁରେ ମୁଁ ମ୍ଲାନ ଓ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ?
ଭଵାନ୍ଯା ଇତି ଵାକ୍ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାଯାମହେଶ୍ଵରଃ । ଉଵାଚ ସ୍ଵାର୍ଥମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଗୌର୍ଯାରୂପେଣ ମୋହିତଃ
ଭବାନୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାମାୟା ମହେଶ୍ୱର, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଗୌରୀର ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ପୁରୁଷସ୍ଯାର୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ନ ଯଚ୍ଛଂତି ରତିଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ତଥୈଵ ରୌରଵେ ଘୋରେ ପତିଷ୍ଯଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେ ପୁରୁଷ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ରୌରବ ନରକରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତଳେ ପଡ଼ିବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗଣଶୂନ୍ଯଃ ପୁତ୍ରଶୂନ୍ଯୋ ଧୀଶୂନ୍ଯୋଽହଂ ଵରାନନେ । ସାଂପ୍ରତଂ ଗୃହ୍ଯ ଶୂନ୍ଯୋଽହଂ ସର୍ଵଶୂନ୍ଯୋଽସ୍ମି ଭାମିନି
ମୋ ପାଖରେ ଗଣ ନାହିଁ, ପୁଅ ନାହିଁ, ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ; ଏବେ ସବୁକିଛି ହରାଇ, ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଭାମିନୀ।
ସୁଜୀଵିତଂ ଵିହୀନୋଽହଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିହ ଚାଗତଃ । ସ୍ଵଂ ଗୃହଂ ତୁ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶୁ ତ୍ଯଜାମି ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵକାମ୍
ମୁଁ ଭଲ ଜୀବନ ହରାଇଛି, ତୁମକୁ ପଚାରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜ ଘରକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନଂଦିନ୍ସଂଯାଵସ୍ତୀର୍ଥେ ଭଵ ପୁରଃସରଃ । ତ୍ଵଂ ଯାହି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା କାଂତେ ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଵାଂ ପରିତ୍ଯଜ
ଉଠ, ନନ୍ଦି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ର କର, ଆଗୁଆ ହ; ହେ କାନ୍ତା, ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯାଅ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଇତି ମାଯାମହେଶସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂବିକା ତତଃ । ଦୀର୍ଘଂ ଦଧ୍ଯୋ ମହାଶ୍ଵାସଂ ଶୋକେନ ଚ ଜଡୀକୃତା 6.13.
ଏପରି ମହାମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅମ୍ବିକା ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ପରମେ କ୍ଷୋଭେ କିଂଚିନ୍ନୋଵାଚ ସା କ୍ଷଣମ୍ । ଯଯା ସଂମୋହିତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍ । ସୈଵ ସଂମୋହିତା ତେନ ନ ଜାନେ ଦୁଃଖମାତ୍ମନଃ
ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ, ସେ କିଛି ମାତ୍ର କ୍ଷଣକ ଦିଅଁ ଗପ କହିଲେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହେଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜ ଦୁଃଖ କଣ ତାହା ଜାଣିପାରିଲିନି।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଇତି ମାଯାମହେଶେନ ମୋହିତା ଗିରିଜା ଯଦା । ଅତଃ କିଂ ସମଭୂଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ତନ୍ମମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ଏପରି ଭାବେ ଯେତେବେଳେ ଗିରିଜା ମହାମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହେଲେ, ତାପରେ କଣ ଘଟିଲା, ହେ ବ୍ରହ୍ମା? ଏହି କଥା ମୋତେ କହିବାକୁ ଉଚିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ତୁ ଶଯାନସ୍ଯ ଚୁକ୍ଷୋଭ ହୃଦଯଂ ହରେଃ । ଅକସ୍ମାଦେଵ ରାଜେଂଦ୍ର ନଯନେଽଶ୍ରୁପରିପ୍ଲୁତେ
ନାରଦ କହିଲେ— ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ହରିଙ୍କ ହୃଦୟ ହଠାତ୍ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକୁ ଲୁହରେ ପୂରିଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତନ୍ମହଦୁତ୍ପାତଲକ୍ଷଣଂ ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ । ଉତ୍ଥାଯ ଶେଷପର୍ଯଂକାନ୍ମାଂ ଚ ଵାଯୁଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ
ସେ ଭଗବାନ୍ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ଶେଷ ନାଗଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି, ମୋତେ ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କିଂ କାର୍ଯମିତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତନ୍ନାଗାରିମଥାସ୍ମରତ୍ । ସ ଚାଗ୍ରେ ସ୍ମୃତିମାତ୍ରେଣ ତସ୍ଥୌ ବଦ୍ଧାଂଜଲିଃ ପ୍ରଭୋ
କଣ କରିବା ଉଚିତ ଭାବି, ଗୋବିନ୍ଦ ସେଇ ସର୍ପଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଏବଂ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ସେ ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ହେଲେ।
ଵିନତାନଂଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରତଃ ପ୍ରାହ କେଶଵଃ । ସୁପର୍ଣ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ବିନତାନନ୍ଦନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, କେଶବ କହିଲେ— 'ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଛି।'
ହତୋ ଜାଲଂଧରୋ ଵୀରୋ ହରୋ ଵା ତେନ ମୋହିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଶୀଘ୍ରମାଗତ୍ଯ କଥଯସ୍ଵ ମମାଖିଲମ୍
'ଯଦି ବୀର ଜାଲନ୍ଧର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, କିମ୍ବା ହରା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଫେରି ଆସି, ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହିଦିଅ।'
ଜାଲଂଧରେଶଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି । କୋଽନ୍ଯୋ ମହାହଵେ ତସ୍ମିନ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯାତି ଶରୀରଵାନ୍
'ଜାଲନ୍ଧର ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ କେବଳ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧ ଜାଣି, ଅନ୍ୟ କିଏ ଦେହ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯିବ? '
କଦାଚିଦ୍ଦୁର୍ଗମଂ ତତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଂ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଅଥ ତ୍ଵଂ ବାଣସଂଚାରଂ ଗତ୍ଵାପି ହିତଵିଗ୍ରହଃ
'କେବେ କେବେ ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ବହୁତ କଠିନ ହୁଏ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା ହୁଏ; ତଥାପି ତୁମେ ବାଣ ମାନ୍ଚରେ ପହଞ୍ଚି, ମିତ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛ।'
ସଂଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାର୍ଵତୀଵୃତ୍ତିଂ ଶୀଘ୍ରମାଯାତୁମର୍ହସି । ଦୈତ୍ଯମାଯାନିରାସାର୍ଥଂ ଵିଚିଂତ୍ଯ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ଵରନ୍
'ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଫେରିଅ; ଭଗବାନ୍ ଦାନବମାୟା ଦୂର କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ତୁମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।'