ତ୍ରିକୁଶଗ୍ରନ୍ଥିସଂଯୁକ୍ତମୁତ୍ତାନମଥ କଲ୍ପଯେତ୍ । ତତଃ ସଂପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାତ୍ରେଷୁ ସପଵିତ୍ରତିଲେଷୁ ଚ
ତିନିଟି କୁଶ ଗ୍ରାସର ଗଠି ସହିତ ସିଧା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା; ପରେ, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାତ୍ର ଓ ତିଳକୁ ଜଳ ଛିଟିବା।
ଶଂ ନୋ ଦେଵ୍ଯା ଜଲଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତିଲୋଽସୀତି ତିଲାନ୍କ୍ଷିପେତ୍ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପମଥୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଧାର୍ଘ ଇତି ପୃଚ୍ଛତି
‘ଶଂ ନୋ ଦେବ୍ୟା’ ବୋଲି ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଢାଳି, ‘ତିଳ ଅଛି’ ବୋଲି ତିଳ ରଖିବା; ପରେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଦେଇ, ‘ଏହା ପିତୃମାନେଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ କି?’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା।
ଦତ୍ତୋତ୍ତରୋଽସ୍ତ୍ଵର୍ଘ ଇତି ପିତୄନାଵାହଯେତ୍ତତଃ । ତିଲପୁଷ୍ପକୁଶୈସ୍ତିଷ୍ଠନ୍କଲ୍ପିତାର୍ଘଂ କରେ ଦଧତ୍
‘ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା; ତିଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଗ୍ରାସ ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ହାତରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଧରିବା।
ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ଵେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିରର୍ଘୋଦକମର୍ପଯେତ୍ । ଅର୍ଚନଂ ତୁ ତଦା ତେଷାମପସଵ୍ଯଂ ତୁ ପୂଵର୍ଵତ୍
‘ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ୱ’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ତିନିଥର ଅର୍ପଣ କରିବା; ପରେ, ପୂର୍ବର ପରି, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାମ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖି, ସେମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଭାଜନଂ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଦେଵାନାଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ରାଜତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥାସଂଭଵମେଵ ଵା
ପାତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ପରିସ୍କାର କରି, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାର ପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ତାହା ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦଭାଵେ ତୁ କାଂସ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନନ୍ଯାଶିତମୁତ୍ତମମ୍ । ପାତ୍ରାଣି ତଦଭାଵେ ସ୍ଯୁଃ ପାଲାଶାନି ନ ମଧ୍ଯମମ୍
ଯଦି ସୁନା କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦି ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ କାଂସର ପାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯଦି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ମିଳିନାହିଁ ହେଲେ, ପାଳାଶ ଗଛର କଠିନ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯଦିଓ ଏହା ମଧ୍ୟମ ଗୁଣର।
ରମ୍ଭାଣି ଚୂତପତ୍ରାଣି ଜମ୍ବୂପୁଂନାଗକାନି ଚ । ପରାକାନ୍ଯଥ ଚାମ୍ପାନି ମଧୂକକୁଟଜାନ୍ଯପି
କଦଳୀ, ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ଚାମ୍ପା, ମଧୁକ, କୁଟଜ ଗଛର ପତ୍ର କିମ୍ବା ଚାମ ବ୍ୟବହାର କରି ପାତ୍ର ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ।
ମାତୁଲୁଙ୍ଗସ୍ଯ ପତ୍ରାଣି ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଦେଯାନି ଵୈ ନୃଭିଃ । ଦର୍ଵ୍ଯାମନ୍ନମଥାଽଦାଯ କରାଭ୍ଯାମାଜ୍ଯମେଵ ଚ
ମାତୁଲୁଙ୍ଗ ଗଛର ପତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଦର୍ବୀରେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ହାତରେ ଘିଅ ନେଇ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରଵେଷଣଂ ତତଃ ପୃଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରାଚୀନାଵୀତଵାନ୍ଦ୍ଵିଜମ୍ । କରିଷ୍ଯେଽଗ୍ନୌକରଣମିତି କୁରୁଷ୍ଵେତି ତଦୁତ୍ତରମ୍
ଏହା ପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଜନ୍ୟୁ ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି', ଏହାର ଉତ୍ତର ହେବ— 'କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।'
ପରିଵିଷ୍ଯୋପଵୀତୀ ସ୍ଯାଦଭିଘାର୍ଯ ସମାହରେତ୍ । ହୁନେତ୍ସୋମାଯ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତୀରଯନ୍
ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି, ଉପବୀତୀ ହୋଇ, ଅଭିଘାର କରି, ଉପହାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ସୋମା, ପିତୃମତେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଅଗ୍ନିରେ ଅହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଯମାଯାଙ୍ଗିରସେ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତି । ଦ୍ଵିତୀଯାମାହୁତିଂ ହୁତ୍ଵା ଚାଭିଘାର୍ଯାକ୍ଷତଂ ତତଃ
ଯମ, ଅଙ୍ଗିରା, ପିତୃମତେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହୁତି ଦେବା ପରେ, ଅଭିଘାର କରି ଅକ୍ଷତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅଗ୍ନଯେ କଵ୍ଯଵାହନାଯ ସ୍ଵଧା ନମସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ହୁତ୍ଵାଽପସଵ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ପରିଵିଷ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵ୍ରଜେତ୍
ଅଗ୍ନି, କବ୍ୟବାହନ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଅହୁତି ଦେବା ପରେ, ଜନ୍ୟୁ ବାମ କନ୍ଧରେ ରଖି ritual କରି, ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ମେକ୍ଷଣେନ ତତୋଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପାତଯେତ୍ପିତୃପାତ୍ରକେ । ପିଣ୍ଡପାତ୍ରମତଃ ଶେଷଂ ଦର୍ଵୀପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ତତଃ
ପିତୃପାତ୍ରରେ ମେକ୍ଷଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରେ, ଶେଷ ଖାଦ୍ୟ ପିଣ୍ଡପାତ୍ରରେ ରଖି, ଦର୍ବୀକୁ ପରିସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ମେକ୍ଷଣସ୍ଯାଗ୍ନିନିକ୍ଷେପଂ ତତଃ ପାତ୍ରାଣ୍ଯୁପସ୍ତରେତ୍ । ପାତ୍ରଦକ୍ଷିଣଭାଗେ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦନ୍ନମନନ୍ତରମ୍
ମେକ୍ଷଣର ଅଗ୍ନି ରଖି, ପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ସଜାଇବା ପରେ, ପାତ୍ରର ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଖାଦ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଭୋଜ୍ଯଶାକାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ସ ଦତ୍ତଵାନ୍ । ଅଥାତିଥିର୍ମହାଵୃଦ୍ଧୋ ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ତତସ୍ତତଃ
ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଶାକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରେ, ଅତିଥି, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ, ସବୁ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିଥାଏ।
ଉଵାଚ ରାଘଵଂ ଶାନ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରମେଵ ନମସ୍କୁରୁ । ବୁଭୁକ୍ଷା ଵର୍ତତେଽସ୍ମାକଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଵା ତଵାଽଜ୍ଞଯା
ସେ ଶାନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ନମସ୍କାର କର। ଆମେ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି।'
ରାମୋ ବଭାଷେ ଵଚନଂ ଵିଲମ୍ବଯ କ୍ଷଣଂ ମୁନେ । ଦେଵତାଃ ପିତରୋ ମଙ୍କ୍ଷୁ ନମସ୍ଯନ୍ତେଽଧୁନା ମଯା
ରାମ କହିଲେ, 'ମୁନି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଏବେ ମୁଁ ପୂଜା କରୁଛି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପ୍ରାଦାଦନ୍ନଂ ପାତ୍ରଗତଂ ତଦା । ପ୍ରାକ୍ସୌମ୍ଯାଗ୍ରାନ୍କୁଶାନ୍ଦୈଵେ ପ୍ରତୀଚୀଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରକାନ୍
ଏହିପରି କହି, ରାଘବ ତାହା ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା କୁଶ ଦେଲେ, ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା କୁଶ ଦେଲେ।
ପିତ୍ର୍ଯେ ପଵିତ୍ରେ ଯେ ଦର୍ଭା ଯଵାନଥ ତିଲାନପି । ଅନ୍ନପ୍ରଦାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପୃଥିଵୀ ଇତି ମନ୍ତ୍ରତଃ
ପିତୃୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଦର୍ଭା, ଯବ ଓ ତିଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। 'ପୃଥିବୀ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଇଦଂ ଵିଷ୍ଣୁରିତି ସ୍ପୃଷ୍ଟମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଦେଵେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଥମଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯେ ଦେଵା ଇତି ଵୈ ପଠନ୍
ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦ୍ୱିଜ 'ଏହା ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି ପଢିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ଏହା ଦେବତା' ବୋଲି ଦେବା ଉଚିତ୍।
ପିତୄଣାଂ ଚ ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଦ୍ଯାଦତିଥଯେ ତତଃ । ଦେଵତାଭ୍ଯ ଇତି ମୁଖାନୁଚ୍ଚାର୍ଯାଽପୋଶନଂ ଦଦେତ୍
ତାପରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ତାପରେ ଅତିଥିକୁ। 'ଦେବତାଙ୍କୁ' ବୋଲି ମୁଖ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ତ୍ରିର୍ଜପିତ୍ଵା ତୁ ଗାଯତ୍ରୀମୁପଵୀତୀ ପୁରୋମୁଖଃ । ପ୍ରାଚୀନାଵୀତଵାନ୍ବ୍ରୂଯାନ୍ମଧୁତ୍ରଯମତଃ ପରମ୍
ଉପବୀତୀ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁଖ କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ପଢି, ପରେ ବାମ କନ୍ଧରେ ଜନ୍ୟୁ ରଖି 'ମଧୁତ୍ରୟ' ମନ୍ତ୍ର ପଢିବା ଉଚିତ୍।
ଭୁଞ୍ଜଧ୍ଵମିତି ତାନୁକ୍ତ୍ଵା ଭୁଞ୍ଜାନେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଷୁ । ରକ୍ଷୋଘ୍ନମନ୍ତ୍ରପଠନଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାଦି ଦାପଯନ୍
ସେମାନଙ୍କୁ 'ଖାଆ' ବୋଲି କହି, ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମମାନେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସେ ରକ୍ଷାକରିବା ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଇଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵିପ୍ରୋ ଯୋଽତିଥିସ୍ତଦିଦଂ ତଥା । କୃତଵାନ୍ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ତଦ୍ଵଦାମି ସମାସତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ଆସିଲେ ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା କଲେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ପାତ୍ରସ୍ଥିତମଶେଷଂ ଚ ଗ୍ରାସେନୈକେନ ଚାଗ୍ରସତ୍ । ପ୍ରାଣାହୁତୀନାଂ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ଦୀଯତାମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ପାତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଁହରେ ଖାଇଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋ ପ୍ରାଣାହୁତି ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭୋଜନ ଦିଅ।'
ଏତାଵଦ୍ଦାତୁମଶକ୍ତଃ କଥଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିଯୋଦ୍ଯତଃ । ମମୈକସ୍ଯ ପ୍ରଦାନେ ତ୍ଵମଶକ୍ତୋ ରାମ କିଂ ଵୃଥା
ଏତେ ଦେବାକୁ ଯଦି ଅସମର୍ଥ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ମୋ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଦେବାରେ ଯଦି ଅସମର୍ଥ, ହେ ରାମ, ତେବେ ଏହି ସବୁ କାହିଁକି ଅକାରଣ?
ବହୂନାଂ ଭୋଜନଂ ଦାତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୋ ରାମ କିଂ ଵୃଥା । ସହସା କୃତକର୍ମାଣି ନ ସମାପ୍ତିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ
ଅନେକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାର କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ, ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ସମର୍ଥ ନୁହଁ? ଯେଉଁ କାମ ହଠାତ୍ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା କୃତମଶେଷାଣାଂ ନାଲଂ ପ୍ରାଣାହୁତିର୍ମମ । କଥଂ ମେ ଦୀଯତେ ଭୁକ୍ତିଃ କଥମେଷାଂ ତଥା ଵଦ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଦେଲ, ସେଟି ମୋ ପ୍ରାଣାହୁତି ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହଁ। ତେବେ ମୋର ଭୋଜନ କିପରି ହେବ, ଏବଂ ଏହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କିପରି? ଏହା କହ।
ରାମସ୍ତମବ୍ରଵୀଦ୍ଵୀରୋ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ହି ଯଥାସୁଖମ୍ । ଇତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯାସ୍ଯ କର୍ମ ତତ୍ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ତାହାପରେ ବୀର ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଜନ କର।' ଏହିପରି କହି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଅଥ ଶଂଭୁଂ ସମାହୂଯ ପ୍ରାହ ତ୍ଵଂ ପରିଵେଷଯ । ତ୍ଵଂ ପିତା ପାର୍ଵତୀ ମାତା ଶିଵା ଦେଵୀତି ମେ ମତିଃ
ତାପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଭୋଜନ ପରିବେଷଣ କର। ତୁମେ ମୋର ପିତା, ପାର୍ବତୀ ମୋର ମାଆ, ଶିବା ଦେବୀ ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।'