ମଧୁମିଶ୍ରାଂସ୍ତୁ କରକାନ୍ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈସ୍ତତୋ ଦଦେତ୍ । ଦ୍ଵିଜ ତେଽସ୍ତ୍ଵର୍ଘ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵସ୍ତ୍ଵର୍ଘୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ
ଏହା ପରେ, ମଧୁ ମିଶ୍ରିତ କରକ ପାତ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଦେବା; 'ଦ୍ୱିଜ, ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ' ବୋଲି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଆଗକୁ ଯିବା।
ଆଵାହଯିଷ୍ଯେ ତାନ୍ଦେଵାନିତି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦୁତ୍ତରମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୂର୍ଧ୍ନି କୁଶାନ୍କ୍ଷିପେତ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ ‘ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ’ ବୋଲି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କୁଶ ଗ୍ରାସ ରଖିବା।
ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ଶୃଣୁତେମମାଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵିତି ସଂଜପେତ୍ । ସମାଗତୋ ନିଷଣ୍ଣୋଽଥ ସଦର୍ଭଂ ପାତ୍ରମାହରେତ୍
‘ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଆସନ୍ତୁ’ ବୋଲି ଜପ କରିବା; ସେମାନେ ଆସି ବସିଗଲେ, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ସହିତ ପାତ୍ର ଆଣିବା।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚରଣେ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯପାତ୍ରୋଦକଂ ତତଃ । ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ପ୍ରାଗଗ୍ରେଽଥ ପଵିତ୍ରକେ
ପ୍ରଧାନ ଜଳପାତ୍ରକୁ ବାମ ପାଦ ଉପରେ ରଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରର ପୂର୍ବ ଶିରା ଉପରେ ରଖିବା।
ଯା ଦିଵ୍ଯା ଇତି ମଂତ୍ରେଣ ନିକ୍ଷିପେତ୍ପାତ୍ରଵାରିତତ୍ । ଇଦଂ ଭୋ ଅର୍ଘମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହ୍ଯସ୍ତ୍ଵର୍ଘୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ
‘ଯା ଦିବ୍ୟା’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ଆବୃତ ପାତ୍ରରେ ଏହା ରଖି, ‘ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ’ ବୋଲି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ପରେ ଆଗକୁ ଯିବା।
ପାତ୍ରେ ଧୃତ୍ଵାଽର୍ଘତୋଯଂ ଚ ତତ୍ପାତ୍ରଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଅଥ ଦତ୍ତ୍ଵା କରେ ତୋଯଂ ଯଵୈରେତାନଥାର୍ଚଯେତ୍
ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ଥିବା ପାତ୍ରକୁ ଧରି, ସେହି ପାତ୍ରକୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା; ପରେ, ହାତରେ ଜଳ ଦେଇ, ଯବ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ଅର୍ଚତ ପ୍ରାର୍ଚତ ଇତି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ । ପାଦାଦିମୂର୍ଧପର୍ଯନ୍ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଜଲଦସ୍ତତଃ
‘ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, କରିଛନ୍ତି’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ, ପାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରି, ପରେ ଜଳ ଦେବା।
ଗନ୍ଧଦ୍ଵାରେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୋତ୍ତରସ୍ତତଃ । ପିତୄଣାମର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାଦେଵମେଵାପସଵ୍ଯକମ୍
‘ଗନ୍ଧଦ୍ୱାରେ’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ‘ଏହିପରି’ ବୋଲି କହି, ଆଗକୁ ଯିବା; ପରେ, ପିତୃମାନେଙ୍କ ପୂଜା ଏହିପରି କରିବା, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାମ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖିବା।
ଉପଵୀତଂ ଦ୍ଵିଜଂ କୃତ୍ଵା କୁଶାନ୍ଭଗ୍ନାଂସ୍ତିଲାନ୍ଵିତାନ୍ । ଵାମଜାନୁଂ ଭୂମିଗତଂ କୃତ୍ଵା ଦଦ୍ଯାତ୍ତଦାସନମ୍ 5.117.
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ଭଙ୍ଗା କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ, ବାମ ଘୁଁଡି ଭୂମିରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆସନ ଦେବା।
ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା କ୍ଷଣପ୍ରଶ୍ନମଥୋ ଵଦେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ନ୍ଯୁବ୍ଜଂ ପାତ୍ରତ୍ରଯଂ ନ୍ଯସେତ୍
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଖଣ୍ଡ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦର୍ଭା ଶିରା ଉପରେ ତିନିଟି ପାତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଟା କରି ରଖିବା।
ତ୍ରିକୁଶଗ୍ରନ୍ଥିସଂଯୁକ୍ତମୁତ୍ତାନମଥ କଲ୍ପଯେତ୍ । ତତଃ ସଂପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାତ୍ରେଷୁ ସପଵିତ୍ରତିଲେଷୁ ଚ
ତିନିଟି କୁଶ ଗ୍ରାସର ଗଠି ସହିତ ସିଧା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା; ପରେ, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାତ୍ର ଓ ତିଳକୁ ଜଳ ଛିଟିବା।
ଶଂ ନୋ ଦେଵ୍ଯା ଜଲଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତିଲୋଽସୀତି ତିଲାନ୍କ୍ଷିପେତ୍ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପମଥୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଧାର୍ଘ ଇତି ପୃଚ୍ଛତି
‘ଶଂ ନୋ ଦେବ୍ୟା’ ବୋଲି ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଢାଳି, ‘ତିଳ ଅଛି’ ବୋଲି ତିଳ ରଖିବା; ପରେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଦେଇ, ‘ଏହା ପିତୃମାନେଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ କି?’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା।
ଦତ୍ତୋତ୍ତରୋଽସ୍ତ୍ଵର୍ଘ ଇତି ପିତୄନାଵାହଯେତ୍ତତଃ । ତିଲପୁଷ୍ପକୁଶୈସ୍ତିଷ୍ଠନ୍କଲ୍ପିତାର୍ଘଂ କରେ ଦଧତ୍
‘ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା; ତିଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଗ୍ରାସ ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ହାତରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଧରିବା।
ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ଵେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତ୍ରିରର୍ଘୋଦକମର୍ପଯେତ୍ । ଅର୍ଚନଂ ତୁ ତଦା ତେଷାମପସଵ୍ଯଂ ତୁ ପୂଵର୍ଵତ୍
‘ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ୱ’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ତିନିଥର ଅର୍ପଣ କରିବା; ପରେ, ପୂର୍ବର ପରି, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାମ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖି, ସେମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଭାଜନଂ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଦେଵାନାଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ରାଜତଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥାସଂଭଵମେଵ ଵା
ପାତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ପରିସ୍କାର କରି, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାର ପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ତାହା ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦଭାଵେ ତୁ କାଂସ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନନ୍ଯାଶିତମୁତ୍ତମମ୍ । ପାତ୍ରାଣି ତଦଭାଵେ ସ୍ଯୁଃ ପାଲାଶାନି ନ ମଧ୍ଯମମ୍
ଯଦି ସୁନା କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦି ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ କାଂସର ପାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯଦି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ମିଳିନାହିଁ ହେଲେ, ପାଳାଶ ଗଛର କଠିନ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ଯଦିଓ ଏହା ମଧ୍ୟମ ଗୁଣର।
ରମ୍ଭାଣି ଚୂତପତ୍ରାଣି ଜମ୍ବୂପୁଂନାଗକାନି ଚ । ପରାକାନ୍ଯଥ ଚାମ୍ପାନି ମଧୂକକୁଟଜାନ୍ଯପି
କଦଳୀ, ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ଚାମ୍ପା, ମଧୁକ, କୁଟଜ ଗଛର ପତ୍ର କିମ୍ବା ଚାମ ବ୍ୟବହାର କରି ପାତ୍ର ତିଆରି କରାଯାଇପାରେ।
ମାତୁଲୁଙ୍ଗସ୍ଯ ପତ୍ରାଣି ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଦେଯାନି ଵୈ ନୃଭିଃ । ଦର୍ଵ୍ଯାମନ୍ନମଥାଽଦାଯ କରାଭ୍ଯାମାଜ୍ଯମେଵ ଚ
ମାତୁଲୁଙ୍ଗ ଗଛର ପତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଦର୍ବୀରେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ହାତରେ ଘିଅ ନେଇ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରଵେଷଣଂ ତତଃ ପୃଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରାଚୀନାଵୀତଵାନ୍ଦ୍ଵିଜମ୍ । କରିଷ୍ଯେଽଗ୍ନୌକରଣମିତି କୁରୁଷ୍ଵେତି ତଦୁତ୍ତରମ୍
ଏହା ପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଜନ୍ୟୁ ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି', ଏହାର ଉତ୍ତର ହେବ— 'କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।'
ପରିଵିଷ୍ଯୋପଵୀତୀ ସ୍ଯାଦଭିଘାର୍ଯ ସମାହରେତ୍ । ହୁନେତ୍ସୋମାଯ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତୀରଯନ୍
ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି, ଉପବୀତୀ ହୋଇ, ଅଭିଘାର କରି, ଉପହାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ସୋମା, ପିତୃମତେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଅଗ୍ନିରେ ଅହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଯମାଯାଙ୍ଗିରସେ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତି । ଦ୍ଵିତୀଯାମାହୁତିଂ ହୁତ୍ଵା ଚାଭିଘାର୍ଯାକ୍ଷତଂ ତତଃ
ଯମ, ଅଙ୍ଗିରା, ପିତୃମତେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହୁତି ଦେବା ପରେ, ଅଭିଘାର କରି ଅକ୍ଷତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅଗ୍ନଯେ କଵ୍ଯଵାହନାଯ ସ୍ଵଧା ନମସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ହୁତ୍ଵାଽପସଵ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ପରିଵିଷ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵ୍ରଜେତ୍
ଅଗ୍ନି, କବ୍ୟବାହନ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା, ନମ:' ବୋଲି ଅହୁତି ଦେବା ପରେ, ଜନ୍ୟୁ ବାମ କନ୍ଧରେ ରଖି ritual କରି, ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍।
ମେକ୍ଷଣେନ ତତୋଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପାତଯେତ୍ପିତୃପାତ୍ରକେ । ପିଣ୍ଡପାତ୍ରମତଃ ଶେଷଂ ଦର୍ଵୀପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ତତଃ
ପିତୃପାତ୍ରରେ ମେକ୍ଷଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରେ, ଶେଷ ଖାଦ୍ୟ ପିଣ୍ଡପାତ୍ରରେ ରଖି, ଦର୍ବୀକୁ ପରିସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ମେକ୍ଷଣସ୍ଯାଗ୍ନିନିକ୍ଷେପଂ ତତଃ ପାତ୍ରାଣ୍ଯୁପସ୍ତରେତ୍ । ପାତ୍ରଦକ୍ଷିଣଭାଗେ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦନ୍ନମନନ୍ତରମ୍
ମେକ୍ଷଣର ଅଗ୍ନି ରଖି, ପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ସଜାଇବା ପରେ, ପାତ୍ରର ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଖାଦ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଭୋଜ୍ଯଶାକାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ସ ଦତ୍ତଵାନ୍ । ଅଥାତିଥିର୍ମହାଵୃଦ୍ଧୋ ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ତତସ୍ତତଃ
ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଶାକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରେ, ଅତିଥି, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ, ସବୁ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିଥାଏ।
ଉଵାଚ ରାଘଵଂ ଶାନ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରମେଵ ନମସ୍କୁରୁ । ବୁଭୁକ୍ଷା ଵର୍ତତେଽସ୍ମାକଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଵା ତଵାଽଜ୍ଞଯା
ସେ ଶାନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ନମସ୍କାର କର। ଆମେ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି।'
ରାମୋ ବଭାଷେ ଵଚନଂ ଵିଲମ୍ବଯ କ୍ଷଣଂ ମୁନେ । ଦେଵତାଃ ପିତରୋ ମଙ୍କ୍ଷୁ ନମସ୍ଯନ୍ତେଽଧୁନା ମଯା
ରାମ କହିଲେ, 'ମୁନି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଏବେ ମୁଁ ପୂଜା କରୁଛି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପ୍ରାଦାଦନ୍ନଂ ପାତ୍ରଗତଂ ତଦା । ପ୍ରାକ୍ସୌମ୍ଯାଗ୍ରାନ୍କୁଶାନ୍ଦୈଵେ ପ୍ରତୀଚୀଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରକାନ୍
ଏହିପରି କହି, ରାଘବ ତାହା ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା କୁଶ ଦେଲେ, ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା କୁଶ ଦେଲେ।
ପିତ୍ର୍ଯେ ପଵିତ୍ରେ ଯେ ଦର୍ଭା ଯଵାନଥ ତିଲାନପି । ଅନ୍ନପ୍ରଦାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପୃଥିଵୀ ଇତି ମନ୍ତ୍ରତଃ
ପିତୃୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଦର୍ଭା, ଯବ ଓ ତିଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। 'ପୃଥିବୀ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଇଦଂ ଵିଷ୍ଣୁରିତି ସ୍ପୃଷ୍ଟମଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଦେଵେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଥମଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯେ ଦେଵା ଇତି ଵୈ ପଠନ୍
ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦ୍ୱିଜ 'ଏହା ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି ପଢିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ଏହା ଦେବତା' ବୋଲି ଦେବା ଉଚିତ୍।