ଶଂଭୁଂ ଭୃଗୁଂ କୌଶିକଂ ଚ ମାତୃସ୍ଥାନେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍ । ଗୋମଯେନ ତତଃ କୃତ୍ଵା ମଂଡଲଂ ପୂଜ୍ଯ ଚାର୍ହତଃ
ଶମ୍ଭୁ, ଭୃଗୁ ଓ କୌଶିକଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ଥାନରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଯଥାଯଥ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ ।
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ସୀତାଦତ୍ତୋଦକେନ ଚ । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତାନ୍ଵିପ୍ରାନ୍ଗୃହଂ ଗଂତୁମଥୋଦ୍ଯତଃ
ସୀତା ଦିଆ ଜଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ । ସେମାନେକୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଅଭ୍ଯାଗତଃ ସମାଯାତଃ ସ୍ଥଵିରୋ ଵିକୃତାକୃତିଃ । କୃଶଃ ସଂପ୍ରଚଲଦ୍ଗାତ୍ରୋ ଵେପିତାଂଘ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
ଏକ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ଖୁବ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଗଡ଼ି ଗଡ଼ି କମ୍ପି ଥିଲା, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କମ୍ପନ ଥିଲା ।
ଲଂବମାନତ୍ଵଗୁତ୍କର୍ଷଚ୍ଛ୍ଵାସକାସାଦିପୀଡିତଃ । ଦୂଷିକାକ୍ଲିନ୍ନଗଂଡଶ୍ଚ ଲାଲାସଂପୃକ୍ତକୂର୍ଚକଃ
ସେ ଦେହ ଲୁହାଇ ଥିଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗାଲ ଶ୍ଲେଷ୍ମାରେ ଭିଜି ଥିଲା, ମୁଁହ ଲାଲାରେ ଲପେଟି ଥିଲା ।
ଉଵାଚ ରାମଂ ରାଜାନମହମେକୋ ଦ୍ଵିଜଃ ସ୍ଥିତଃ । ମମାପି ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ କୃଶସ୍ଯ ଚ
ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏକା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାରେ ଦଉଡ଼ି ଆସିଛି । ମୋତେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ ।'
ରାମୋଽପି ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯାସ୍ଯ ତ୍ଵମହମଭ୍ଯର୍ଚଯେ ଦ୍ଵିଜମ୍
ରାମ ସେଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଦେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି ।'
ଅଭ୍ଯାଗତୋଽପି ଵଚନମାହ ରାମମଥାକୁଲମ୍ । ତ୍ଵଯା ପ୍ରକ୍ଷାଲିତେ ପାଦେ ମମ ଭୋଜନମିଷ୍ଯତେ
ନବାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ମୋ ପାଦ ଧୋଇଲେ, ମୋର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ।'
ମତ୍ତୋଽଧିକା ଦ୍ଵିଜାଃ କିଂ ତେ ଯେନ ମାମଵମନ୍ଯସେ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଧର୍ମଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହର୍ଷିଗଣସେଵିତମ୍
'ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କି ମୋଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଯେଉଁପରି ତୁମେ ମୋତେ ଅବମାନ କରୁଛ? ତୁମେ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିନାହ ।'
ମମାଵମାନତଃ ସର୍ଵଵିପ୍ରାଣାମଵମାନନମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିହନ୍ଯତେ ଚାପି ନରକଂ ଚ ଗମିଷ୍ଯସି
'ମୋତେ ଅବମାନ କରି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରୁଛ । ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନଷ୍ଟ ହେବ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବ ।'
ଅଥ ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ଵିପ୍ରପାଦୌ ପ୍ରାକ୍ଷାଲଯତ୍ତଦା । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଗୃହଂ ପ୍ରାଵେଶଯତ୍ତତଃ
ତାପରେ ରାମ ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ।
ଆଚାନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ରାମୋ ଵିଷ୍ଟରଂ ଦତ୍ତଵାନଥ । ଆସୀନେଷୁ ଚ ଵିପ୍ରେଷୁ ପ୍ରାଣଵାଯୁଂ ନିରୁଧ୍ଯ ଚ
ରାମ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ । ସେମାନେ ବସିବା ପରେ, ରାମ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ।
ସ୍ଵକର୍ମକରଣାନୁଜ୍ଞାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵାଽଥ ସତିଲଂ ଜଲମ୍ । ଅପହତେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦ୍ଵାରଦେଶେ ଵିଚିକ୍ଷିପେତ୍
ନିଜ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ତିଳ ମିଶ୍ରିତ ଜଳକୁ 'ଦୂର ହେଉ' ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଦ୍ୱାରରେ ଛିଟିଲେ ।
ଉଦୀରତାମିତି ତଥା ପିତୃପାତ୍ରସ୍ଥଲେ କ୍ଷିପେତ୍ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାକ୍ଷତଜଲଂ ଦେଵପାତ୍ରସ୍ଥଲେ କ୍ଷିପେତ୍ । ପାକଜାତଂ ତଥାଽଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯମ ନ୍ତ୍ରମେତଦୁଦୀରଯେତ୍
'ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତୃପାତ୍ରରେ ଜଳ ଛିଟିଲେ । ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅକ୍ଷତ ଜଳ ଦେବପାତ୍ରରେ ଛିଟିଲେ । ପକା ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଛିଟି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠିଲେ ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଂ ଗଯାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଵସ୍ଵାଦୀଂଶ୍ଚ ପିତୄନ୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେତ୍
ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦେବତା ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଵସୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଵିଶ୍ଵେଦେଵାର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଵୈର୍ଵା ତଣ୍ଡୁଲୈରଥ । ମୂଲାଗ୍ରଯୋଜିତୌ ଦର୍ଭୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ସାକ୍ଷତାଵଥ
ବିଶ୍ୱଦେବମାନେଙ୍କୁ ଯବ ଅଥବା ଚାଉଳରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ମୂଳ ଓ ଶିର ଯୋଡି ଦୁଇ ଦର୍ଭା ନେଇ, ସେମାନେକୁ ପ୍ରକଟ କରିବା ଉଚିତ ।
ଭୂସ୍ପୃଷ୍ଟଦକ୍ଷଜାନୁସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜହସ୍ତେ ଜଲାର୍ପଣମ୍ । ପୁରୂରଵାର୍ଦ୍ରଵାଣାଂ ଵୈ ଦେଵାନାମିଦମାସନମ୍
ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଡାହାଣ ପା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଣିରେ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ । ଏହା ପୁରୁରବା ଓ ଦ୍ରବଣ ଦେବମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ।
ଇତି ଦତ୍ତ୍ଵାଽସନଂ ତେଷାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦଃ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍କ୍ଷଣମ୍
ଏହିପରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ସେମାନେ ଦୟାକରି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଅପେକ୍ଷା କରିବେ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଘଂ କୃତ୍ଵା ତତଃ ପଶ୍ଚାଦୁତ୍ତରାଗ୍ରକୁଶେଷ୍ଵଥ । ନ୍ଯୁବ୍ଜଂ ପାତ୍ରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା କୁଶଗ୍ରନ୍ଥିମଥୋପରି
ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗର କୁଶ ଗ୍ରାସର ଶିରା ଉପରେ ଏକ ପାତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଟା କରି ରଖିବା ଏବଂ ତାହା ଉପରେ କୁଶ ଗ୍ରାସର ଗଠି ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତାନଂ ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଜଲୈରଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯରୌକ୍ମକୈଃ । ପଵିତ୍ରାନ୍ତର୍ହିତେ ପାତ୍ରେ ଶଂ ନୋ ଦେଵ୍ଯା ଜଲଂ କ୍ଷିପେତ୍
ଏହା ପରେ, ପାତ୍ରକୁ ସିଧା କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଛିଟିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଥିବା ପାତ୍ରରେ 'ଶଂ ନୋ ଦେବ୍ୟା' ବୋଲି ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵ୍ଯାଽଖିଲଂ କର୍ମ ଯାଵତ୍ତଦ୍ଵିଧିଚୋଦିତମ୍ । ଯଵୋଽସି ଧାନ୍ଯରାଜୋ ଵା ଇତି ପାତ୍ରେ କ୍ଷିପେଦ୍ଯଵାନ୍
ବିଶ୍ୱଦେବ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡିକ କରିବା ଉଚିତ; ପାତ୍ରରେ 'ଯବ' ବୋଲି କହି, ଯବ, ଚାଉଳ କିମ୍ବା ଧାନର ରାଜା ରଖିବା ଉଚିତ।
ମଧୁମିଶ୍ରାଂସ୍ତୁ କରକାନ୍ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପୈସ୍ତତୋ ଦଦେତ୍ । ଦ୍ଵିଜ ତେଽସ୍ତ୍ଵର୍ଘ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵସ୍ତ୍ଵର୍ଘୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ
ଏହା ପରେ, ମଧୁ ମିଶ୍ରିତ କରକ ପାତ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଦେବା; 'ଦ୍ୱିଜ, ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ' ବୋଲି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଆଗକୁ ଯିବା।
ଆଵାହଯିଷ୍ଯେ ତାନ୍ଦେଵାନିତି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦୁତ୍ତରମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୂର୍ଧ୍ନି କୁଶାନ୍କ୍ଷିପେତ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ ‘ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ’ ବୋଲି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କୁଶ ଗ୍ରାସ ରଖିବା।
ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଃ ଶୃଣୁତେମମାଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵିତି ସଂଜପେତ୍ । ସମାଗତୋ ନିଷଣ୍ଣୋଽଥ ସଦର୍ଭଂ ପାତ୍ରମାହରେତ୍
‘ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଆସନ୍ତୁ’ ବୋଲି ଜପ କରିବା; ସେମାନେ ଆସି ବସିଗଲେ, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ସହିତ ପାତ୍ର ଆଣିବା।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚରଣେ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯପାତ୍ରୋଦକଂ ତତଃ । ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ପ୍ରାଗଗ୍ରେଽଥ ପଵିତ୍ରକେ
ପ୍ରଧାନ ଜଳପାତ୍ରକୁ ବାମ ପାଦ ଉପରେ ରଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରର ପୂର୍ବ ଶିରା ଉପରେ ରଖିବା।
ଯା ଦିଵ୍ଯା ଇତି ମଂତ୍ରେଣ ନିକ୍ଷିପେତ୍ପାତ୍ରଵାରିତତ୍ । ଇଦଂ ଭୋ ଅର୍ଘମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ହ୍ଯସ୍ତ୍ଵର୍ଘୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ
‘ଯା ଦିବ୍ୟା’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ଆବୃତ ପାତ୍ରରେ ଏହା ରଖି, ‘ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଅର୍ଘ୍ୟ’ ବୋଲି କହି, ଅର୍ଘ୍ୟ ପରେ ଆଗକୁ ଯିବା।
ପାତ୍ରେ ଧୃତ୍ଵାଽର୍ଘତୋଯଂ ଚ ତତ୍ପାତ୍ରଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଅଥ ଦତ୍ତ୍ଵା କରେ ତୋଯଂ ଯଵୈରେତାନଥାର୍ଚଯେତ୍
ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ଥିବା ପାତ୍ରକୁ ଧରି, ସେହି ପାତ୍ରକୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା; ପରେ, ହାତରେ ଜଳ ଦେଇ, ଯବ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ଅର୍ଚତ ପ୍ରାର୍ଚତ ଇତି ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୋତ୍ତରତସ୍ତତଃ । ପାଦାଦିମୂର୍ଧପର୍ଯନ୍ତମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଜଲଦସ୍ତତଃ
‘ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, କରିଛନ୍ତି’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଉତ୍ତର ମିଳିଲେ, ପାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରି, ପରେ ଜଳ ଦେବା।
ଗନ୍ଧଦ୍ଵାରେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୋତ୍ତରସ୍ତତଃ । ପିତୄଣାମର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାଦେଵମେଵାପସଵ୍ଯକମ୍
‘ଗନ୍ଧଦ୍ୱାରେ’ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ‘ଏହିପରି’ ବୋଲି କହି, ଆଗକୁ ଯିବା; ପରେ, ପିତୃମାନେଙ୍କ ପୂଜା ଏହିପରି କରିବା, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାମ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖିବା।
ଉପଵୀତଂ ଦ୍ଵିଜଂ କୃତ୍ଵା କୁଶାନ୍ଭଗ୍ନାଂସ୍ତିଲାନ୍ଵିତାନ୍ । ଵାମଜାନୁଂ ଭୂମିଗତଂ କୃତ୍ଵା ଦଦ୍ଯାତ୍ତଦାସନମ୍ 5.117.
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ଭଙ୍ଗା କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ, ବାମ ଘୁଁଡି ଭୂମିରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆସନ ଦେବା।
ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା କ୍ଷଣପ୍ରଶ୍ନମଥୋ ଵଦେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ନ୍ଯୁବ୍ଜଂ ପାତ୍ରତ୍ରଯଂ ନ୍ଯସେତ୍
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଖଣ୍ଡ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦର୍ଭା ଶିରା ଉପରେ ତିନିଟି ପାତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଟା କରି ରଖିବା।