ନୈମିଷୀଯା ଊଚୁଃ - ଗତ୍ଵାଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାତେଜାଃ ସମସ୍ତମୁନିସଂଯୁତଃ । କିଂ ଚକାର ତତୋ ରାମଃ ସ ଚ ଶଂଭୁର୍ମହାଯଶାଃ
ନୈମିଷୀୟମାନେ ପଚାରିଲେ— ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲାପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ କଣ କଲେ, ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁ କଣ କଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- କୌସଲ୍ଯା ମାସିକଶ୍ରାଦ୍ଧମପରେଽହନି ରାଘଵଃ । ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଦ୍ଵିଜପ୍ରଵରାନୃଷିକଲ୍ପାନ୍ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଅନ୍ୟ ଦିନ ରାଘବ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ଋଷିସମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶଂଭୁଂ ସମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ନାରଦଂ ରୋମଶଂ ଭୃଗୁମ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥୋ ରାମ ଏକଭକ୍ତଵ୍ରତୀ ତତଃ
ସେ ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ନାରଦ, ରୋମଶ, ଭୃଗୁ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ତାପରେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ରାମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଭୂମୌ ସୁଖାସ୍ତୃତାଯାଂ ଚ ସୁଷ୍ଵାପା ଵ୍ଯାକୁଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ପରେଦ୍ଯୁରଥ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧାନଵିତ୍
ଭୂମିରେ ସୁବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସେ ଶୁଇଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା; ପରଦିନ ସକାଳେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
ଅନ୍ନଂ ଶାକାଦିକଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜନୈରେଵାନ୍ଵକାରଯତ୍ । ନାନାନ୍ନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚୋଷ୍ଯାଦ୍ଯାନି ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଲେ; ଖାଇବା ଓ ଚୁଷିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଵଟକାଦୀଂସ୍ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯାନଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଦକଲ୍ପଯତ୍ । ପାଯସଂ ଷଡ୍ଵିଧଂ ଚୈଵ ପକ୍ଵଶାକଶତଦ୍ଵଯମ୍
ବଟା ଇତ୍ୟାଦି ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଛଅ ପ୍ରକାର ପାୟସ ଏବଂ ଶତ ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ରନ୍ଧା ଶାକ ସେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଅପକ୍ଵମିଶ୍ରକାଣାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମକଲ୍ପଯତ୍ । କାଲଶାକାଦିକଂ ଶାକଂ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅପକ୍ବ ମିଶ୍ରଣ ତିନିଶଯ ଧରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; କାଳ ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ଶାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ମଧ୍ୟ।
ମୂଲାନି ଚୈକକଂଦାନି ଵଲ୍କଲାନି ଚ ରାଘଵଃ । କାରଯିତ୍ଵା ନଦୀଂ ଗତ୍ଵା ସହଭ୍ରାତୃପୁରୋହିତଃ
ମୂଳ ଏବଂ ଏକକନ୍ଦ ଉଦ୍ଭିଦ, ବାର୍କ ଇତ୍ୟାଦି ରଘୁନାଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ପରେ ଭାଇମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସରଯୂସଲିଲେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ସ୍ଵାଗତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵାଗତଂ ତାଂସ୍ତୁ କୃତଦେଵାର୍ଚନୋ ନୃପଃ
ସରୟୂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ । ସେମାନେଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କହି, ଦେବତାଙ୍କର ଆରାଧନା କରିଲେ ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଂକଲ୍ପ୍ଯ କ୍ଷଣଂ ଚୈଵ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ରୋମଶଂ ନାରଦଂ ରାମୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକ କ୍ଷଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଲେ । ରାମ ରୋମଶ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ।
ଶଂଭୁଂ ଭୃଗୁଂ କୌଶିକଂ ଚ ମାତୃସ୍ଥାନେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍ । ଗୋମଯେନ ତତଃ କୃତ୍ଵା ମଂଡଲଂ ପୂଜ୍ଯ ଚାର୍ହତଃ
ଶମ୍ଭୁ, ଭୃଗୁ ଓ କୌଶିକଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ଥାନରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଯଥାଯଥ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ ।
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ସୀତାଦତ୍ତୋଦକେନ ଚ । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତାନ୍ଵିପ୍ରାନ୍ଗୃହଂ ଗଂତୁମଥୋଦ୍ଯତଃ
ସୀତା ଦିଆ ଜଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ । ସେମାନେକୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଅଭ୍ଯାଗତଃ ସମାଯାତଃ ସ୍ଥଵିରୋ ଵିକୃତାକୃତିଃ । କୃଶଃ ସଂପ୍ରଚଲଦ୍ଗାତ୍ରୋ ଵେପିତାଂଘ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
ଏକ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ଖୁବ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଗଡ଼ି ଗଡ଼ି କମ୍ପି ଥିଲା, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କମ୍ପନ ଥିଲା ।
ଲଂବମାନତ୍ଵଗୁତ୍କର୍ଷଚ୍ଛ୍ଵାସକାସାଦିପୀଡିତଃ । ଦୂଷିକାକ୍ଲିନ୍ନଗଂଡଶ୍ଚ ଲାଲାସଂପୃକ୍ତକୂର୍ଚକଃ
ସେ ଦେହ ଲୁହାଇ ଥିଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗାଲ ଶ୍ଲେଷ୍ମାରେ ଭିଜି ଥିଲା, ମୁଁହ ଲାଲାରେ ଲପେଟି ଥିଲା ।
ଉଵାଚ ରାମଂ ରାଜାନମହମେକୋ ଦ୍ଵିଜଃ ସ୍ଥିତଃ । ମମାପି ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ କୃଶସ୍ଯ ଚ
ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏକା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାରେ ଦଉଡ଼ି ଆସିଛି । ମୋତେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ ।'
ରାମୋଽପି ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯାସ୍ଯ ତ୍ଵମହମଭ୍ଯର୍ଚଯେ ଦ୍ଵିଜମ୍
ରାମ ସେଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଦେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି ।'
ଅଭ୍ଯାଗତୋଽପି ଵଚନମାହ ରାମମଥାକୁଲମ୍ । ତ୍ଵଯା ପ୍ରକ୍ଷାଲିତେ ପାଦେ ମମ ଭୋଜନମିଷ୍ଯତେ
ନବାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ମୋ ପାଦ ଧୋଇଲେ, ମୋର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ।'
ମତ୍ତୋଽଧିକା ଦ୍ଵିଜାଃ କିଂ ତେ ଯେନ ମାମଵମନ୍ଯସେ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଧର୍ମଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହର୍ଷିଗଣସେଵିତମ୍
'ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କି ମୋଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଯେଉଁପରି ତୁମେ ମୋତେ ଅବମାନ କରୁଛ? ତୁମେ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିନାହ ।'
ମମାଵମାନତଃ ସର୍ଵଵିପ୍ରାଣାମଵମାନନମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିହନ୍ଯତେ ଚାପି ନରକଂ ଚ ଗମିଷ୍ଯସି
'ମୋତେ ଅବମାନ କରି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରୁଛ । ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନଷ୍ଟ ହେବ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବ ।'
ଅଥ ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ଵିପ୍ରପାଦୌ ପ୍ରାକ୍ଷାଲଯତ୍ତଦା । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଗୃହଂ ପ୍ରାଵେଶଯତ୍ତତଃ
ତାପରେ ରାମ ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ।
ଆଚାନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ରାମୋ ଵିଷ୍ଟରଂ ଦତ୍ତଵାନଥ । ଆସୀନେଷୁ ଚ ଵିପ୍ରେଷୁ ପ୍ରାଣଵାଯୁଂ ନିରୁଧ୍ଯ ଚ
ରାମ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ । ସେମାନେ ବସିବା ପରେ, ରାମ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ।
ସ୍ଵକର୍ମକରଣାନୁଜ୍ଞାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵାଽଥ ସତିଲଂ ଜଲମ୍ । ଅପହତେତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ଦ୍ଵାରଦେଶେ ଵିଚିକ୍ଷିପେତ୍
ନିଜ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ତିଳ ମିଶ୍ରିତ ଜଳକୁ 'ଦୂର ହେଉ' ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଦ୍ୱାରରେ ଛିଟିଲେ ।
ଉଦୀରତାମିତି ତଥା ପିତୃପାତ୍ରସ୍ଥଲେ କ୍ଷିପେତ୍ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାକ୍ଷତଜଲଂ ଦେଵପାତ୍ରସ୍ଥଲେ କ୍ଷିପେତ୍ । ପାକଜାତଂ ତଥାଽଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯମ ନ୍ତ୍ରମେତଦୁଦୀରଯେତ୍
'ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତୃପାତ୍ରରେ ଜଳ ଛିଟିଲେ । ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅକ୍ଷତ ଜଳ ଦେବପାତ୍ରରେ ଛିଟିଲେ । ପକା ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଛିଟି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠିଲେ ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଂ ଗଯାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ଵସ୍ଵାଦୀଂଶ୍ଚ ପିତୄନ୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେତ୍
ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦେବତା ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଵସୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଵିଶ୍ଵେଦେଵାର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଵୈର୍ଵା ତଣ୍ଡୁଲୈରଥ । ମୂଲାଗ୍ରଯୋଜିତୌ ଦର୍ଭୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ସାକ୍ଷତାଵଥ
ବିଶ୍ୱଦେବମାନେଙ୍କୁ ଯବ ଅଥବା ଚାଉଳରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ମୂଳ ଓ ଶିର ଯୋଡି ଦୁଇ ଦର୍ଭା ନେଇ, ସେମାନେକୁ ପ୍ରକଟ କରିବା ଉଚିତ ।
ଭୂସ୍ପୃଷ୍ଟଦକ୍ଷଜାନୁସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜହସ୍ତେ ଜଲାର୍ପଣମ୍ । ପୁରୂରଵାର୍ଦ୍ରଵାଣାଂ ଵୈ ଦେଵାନାମିଦମାସନମ୍
ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଡାହାଣ ପା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଣିରେ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ । ଏହା ପୁରୁରବା ଓ ଦ୍ରବଣ ଦେବମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ।
ଇତି ଦତ୍ତ୍ଵାଽସନଂ ତେଷାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦଃ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍କ୍ଷଣମ୍
ଏହିପରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ସେମାନେ ଦୟାକରି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଅପେକ୍ଷା କରିବେ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଘଂ କୃତ୍ଵା ତତଃ ପଶ୍ଚାଦୁତ୍ତରାଗ୍ରକୁଶେଷ୍ଵଥ । ନ୍ଯୁବ୍ଜଂ ପାତ୍ରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା କୁଶଗ୍ରନ୍ଥିମଥୋପରି
ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗର କୁଶ ଗ୍ରାସର ଶିରା ଉପରେ ଏକ ପାତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଟା କରି ରଖିବା ଏବଂ ତାହା ଉପରେ କୁଶ ଗ୍ରାସର ଗଠି ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତାନଂ ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଜଲୈରଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯରୌକ୍ମକୈଃ । ପଵିତ୍ରାନ୍ତର୍ହିତେ ପାତ୍ରେ ଶଂ ନୋ ଦେଵ୍ଯା ଜଲଂ କ୍ଷିପେତ୍
ଏହା ପରେ, ପାତ୍ରକୁ ସିଧା କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଛିଟିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଥିବା ପାତ୍ରରେ 'ଶଂ ନୋ ଦେବ୍ୟା' ବୋଲି ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶ୍ଵଦେଵ୍ଯାଽଖିଲଂ କର୍ମ ଯାଵତ୍ତଦ୍ଵିଧିଚୋଦିତମ୍ । ଯଵୋଽସି ଧାନ୍ଯରାଜୋ ଵା ଇତି ପାତ୍ରେ କ୍ଷିପେଦ୍ଯଵାନ୍
ବିଶ୍ୱଦେବ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡିକ କରିବା ଉଚିତ; ପାତ୍ରରେ 'ଯବ' ବୋଲି କହି, ଯବ, ଚାଉଳ କିମ୍ବା ଧାନର ରାଜା ରଖିବା ଉଚିତ।