ଅଥାଦାଯ ମହେଶାନଂ ଦଗ୍ଧପୂଜଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ନିର୍ଗତ୍ଯ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଖସଂତାପମେଵ ଚ
ତାପରେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ ପୂଜା ନେଇ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହାରିଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ମନରେ ଖାଲି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଦଗ୍ଧପୂଜାଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଗ୍ଧାଂଗମପ୍ଯୁତ । ଭାର୍ଯାମୁଵାଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯଥାପୂଜା ମହେଶିତୁଃ
ଦଗ୍ଧ ପୂଜାକୁ ଅବହେଳା କରି, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଜଳିଯାଇଛି ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ତଥା ମମ ସମସ୍ତାଂଗଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମଵିଶଂକିତମ୍ । ଵ୍ଯଂଗ ଉଵାଚ- ପଶ୍ଚାଦପି କୃତା ପୂଜା ସଫଲା ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଦେହ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟଙ୍ଗ କହିଲେ— ପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଲେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଯଥାନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଦହନେ ତାଦୃଶଂ ଦୀଯତେ ଜନୈଃ । ପୂଜାଯା ଦହନେ ତଦ୍ଵତ୍ପୂଜାସ୍ଯ କ୍ରିଯତାମିତି
ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳିଗଲେ ଯେପରି ଲୋକେ ସେହିପରି ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜା ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୂଜାକୁ ସେହିପରି କରାଯାଉ।
ଆକଥ ଉଵାଚ- ଚୌର୍ଯେଣାପ୍ଯର୍ଜିତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପୂଜଯା ନ ହିତଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଚାନ୍ଯାଯାର୍ଜ୍ଜିତୈର୍ଵିପ୍ର ଶଂଭୋଃ ପୂଜା ଶୁଭପ୍ରଦା
ଆକଥ କହିଲେ— ଚୋରି କରିଥିବା ଧନରେ ପୂଜା କଲେ କେବେ ଭଲ ହୁଏନା; ଅନ୍ୟାୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାକଥସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଵାଂଗଂ ଦଗ୍ଧୁମୁପାକ୍ରମତ୍ । ଦଗ୍ଧଂ ଲିଂଗଂ ତଦୋନ୍ମତ୍ତୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ କ୍ଷଣାତ୍
ଏହିପରି କହି, ଆକଥ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଦେହ ଜଳାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦଗ୍ଧ ଲିଙ୍ଗକୁ ନେଇ, ସେ ପାଗଳ ହେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଅଥ ଵ୍ଯଂଗୋ ହରୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାରଯାମାସ ଚାକଥମ୍ । କିମର୍ଥଂ ଖିଦ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵରଦୋଽହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ
ତାପରେ ବ୍ୟଙ୍ଗ ହର ହୋଇ ଆକଥଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା; ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ।
ଆକଥୋଽପି ଵିଭୋଃ ପାଦେ ଭକ୍ତିଂ ଵଵ୍ରେ ସୁନିଶ୍ଚଲାମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ରାମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ମୁନିଭିର୍ଵୃତଃ
ଆକଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଚାହିଲେ। ସୂତ କହିଲେ— ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଋଷିମାନେ ଘେରି ଖୁସି ହେଲେ।
ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଯାଣାଜ୍ଞାମଯାଚତ
ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରି, ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ।
ଅଥୋ ଭରଦ୍ଵାଜମୁନିଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ଶଂଭୁଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵଂ ଚ । ନାରାଯଣଂ ଚର୍ଷିଗଣାଂଶ୍ଚ ନତ୍ଵା ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ତେଽପି ଯଯୁଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ
ତାପରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁ, ବସିଷ୍ଠ, ମହାମୁନି ଏବଂ ନାରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଉପରେ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ନୈମିଷୀଯା ଊଚୁଃ - ଗତ୍ଵାଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାତେଜାଃ ସମସ୍ତମୁନିସଂଯୁତଃ । କିଂ ଚକାର ତତୋ ରାମଃ ସ ଚ ଶଂଭୁର୍ମହାଯଶାଃ
ନୈମିଷୀୟମାନେ ପଚାରିଲେ— ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲାପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ କଣ କଲେ, ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁ କଣ କଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- କୌସଲ୍ଯା ମାସିକଶ୍ରାଦ୍ଧମପରେଽହନି ରାଘଵଃ । ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଦ୍ଵିଜପ୍ରଵରାନୃଷିକଲ୍ପାନ୍ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଅନ୍ୟ ଦିନ ରାଘବ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ଋଷିସମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶଂଭୁଂ ସମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ନାରଦଂ ରୋମଶଂ ଭୃଗୁମ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥୋ ରାମ ଏକଭକ୍ତଵ୍ରତୀ ତତଃ
ସେ ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ନାରଦ, ରୋମଶ, ଭୃଗୁ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ତାପରେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ରାମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଭୂମୌ ସୁଖାସ୍ତୃତାଯାଂ ଚ ସୁଷ୍ଵାପା ଵ୍ଯାକୁଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ପରେଦ୍ଯୁରଥ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧାନଵିତ୍
ଭୂମିରେ ସୁବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସେ ଶୁଇଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା; ପରଦିନ ସକାଳେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
ଅନ୍ନଂ ଶାକାଦିକଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜନୈରେଵାନ୍ଵକାରଯତ୍ । ନାନାନ୍ନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚୋଷ୍ଯାଦ୍ଯାନି ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଲେ; ଖାଇବା ଓ ଚୁଷିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଵଟକାଦୀଂସ୍ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯାନଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଦକଲ୍ପଯତ୍ । ପାଯସଂ ଷଡ୍ଵିଧଂ ଚୈଵ ପକ୍ଵଶାକଶତଦ୍ଵଯମ୍
ବଟା ଇତ୍ୟାଦି ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଛଅ ପ୍ରକାର ପାୟସ ଏବଂ ଶତ ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ରନ୍ଧା ଶାକ ସେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଅପକ୍ଵମିଶ୍ରକାଣାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମକଲ୍ପଯତ୍ । କାଲଶାକାଦିକଂ ଶାକଂ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅପକ୍ବ ମିଶ୍ରଣ ତିନିଶଯ ଧରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; କାଳ ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ଶାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ମଧ୍ୟ।
ମୂଲାନି ଚୈକକଂଦାନି ଵଲ୍କଲାନି ଚ ରାଘଵଃ । କାରଯିତ୍ଵା ନଦୀଂ ଗତ୍ଵା ସହଭ୍ରାତୃପୁରୋହିତଃ
ମୂଳ ଏବଂ ଏକକନ୍ଦ ଉଦ୍ଭିଦ, ବାର୍କ ଇତ୍ୟାଦି ରଘୁନାଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ପରେ ଭାଇମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସରଯୂସଲିଲେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ସ୍ଵାଗତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵାଗତଂ ତାଂସ୍ତୁ କୃତଦେଵାର୍ଚନୋ ନୃପଃ
ସରୟୂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ । ସେମାନେଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କହି, ଦେବତାଙ୍କର ଆରାଧନା କରିଲେ ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଂକଲ୍ପ୍ଯ କ୍ଷଣଂ ଚୈଵ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ରୋମଶଂ ନାରଦଂ ରାମୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକ କ୍ଷଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଲେ । ରାମ ରୋମଶ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ।
ଶଂଭୁଂ ଭୃଗୁଂ କୌଶିକଂ ଚ ମାତୃସ୍ଥାନେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍ । ଗୋମଯେନ ତତଃ କୃତ୍ଵା ମଂଡଲଂ ପୂଜ୍ଯ ଚାର୍ହତଃ
ଶମ୍ଭୁ, ଭୃଗୁ ଓ କୌଶିକଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ଥାନରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଯଥାଯଥ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ ।
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚକ୍ରେ ସୀତାଦତ୍ତୋଦକେନ ଚ । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତାନ୍ଵିପ୍ରାନ୍ଗୃହଂ ଗଂତୁମଥୋଦ୍ଯତଃ
ସୀତା ଦିଆ ଜଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ । ସେମାନେକୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଅଭ୍ଯାଗତଃ ସମାଯାତଃ ସ୍ଥଵିରୋ ଵିକୃତାକୃତିଃ । କୃଶଃ ସଂପ୍ରଚଲଦ୍ଗାତ୍ରୋ ଵେପିତାଂଘ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
ଏକ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ଖୁବ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଗଡ଼ି ଗଡ଼ି କମ୍ପି ଥିଲା, ପାଦ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କମ୍ପନ ଥିଲା ।
ଲଂବମାନତ୍ଵଗୁତ୍କର୍ଷଚ୍ଛ୍ଵାସକାସାଦିପୀଡିତଃ । ଦୂଷିକାକ୍ଲିନ୍ନଗଂଡଶ୍ଚ ଲାଲାସଂପୃକ୍ତକୂର୍ଚକଃ
ସେ ଦେହ ଲୁହାଇ ଥିଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗାଲ ଶ୍ଲେଷ୍ମାରେ ଭିଜି ଥିଲା, ମୁଁହ ଲାଲାରେ ଲପେଟି ଥିଲା ।
ଉଵାଚ ରାମଂ ରାଜାନମହମେକୋ ଦ୍ଵିଜଃ ସ୍ଥିତଃ । ମମାପି ଭୋଜନଂ ଦେଯଂ ସ୍ଥଵିରସ୍ଯ କୃଶସ୍ଯ ଚ
ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏକା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାରେ ଦଉଡ଼ି ଆସିଛି । ମୋତେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ ।'
ରାମୋଽପି ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲଯାସ୍ଯ ତ୍ଵମହମଭ୍ଯର୍ଚଯେ ଦ୍ଵିଜମ୍
ରାମ ସେଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଦେ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି ।'
ଅଭ୍ଯାଗତୋଽପି ଵଚନମାହ ରାମମଥାକୁଲମ୍ । ତ୍ଵଯା ପ୍ରକ୍ଷାଲିତେ ପାଦେ ମମ ଭୋଜନମିଷ୍ଯତେ
ନବାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ମୋ ପାଦ ଧୋଇଲେ, ମୋର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ।'
ମତ୍ତୋଽଧିକା ଦ୍ଵିଜାଃ କିଂ ତେ ଯେନ ମାମଵମନ୍ଯସେ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଧର୍ମଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହର୍ଷିଗଣସେଵିତମ୍
'ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କି ମୋଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଯେଉଁପରି ତୁମେ ମୋତେ ଅବମାନ କରୁଛ? ତୁମେ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିନାହ ।'
ମମାଵମାନତଃ ସର୍ଵଵିପ୍ରାଣାମଵମାନନମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିହନ୍ଯତେ ଚାପି ନରକଂ ଚ ଗମିଷ୍ଯସି
'ମୋତେ ଅବମାନ କରି, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରୁଛ । ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନଷ୍ଟ ହେବ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବ ।'
ଅଥ ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ଵିପ୍ରପାଦୌ ପ୍ରାକ୍ଷାଲଯତ୍ତଦା । ଆଚାମଯିତ୍ଵା ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଗୃହଂ ପ୍ରାଵେଶଯତ୍ତତଃ
ତାପରେ ରାମ ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଚାମନ କରାଇ, ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ।