ଅଶ୍ଵତ୍ଥଚଲପତ୍ରାଗ୍ର ଲୀନତୋଯଦ୍ରଵାସ୍ତିକେ । ଜୀଵିତେନ ହି ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ର ଶିରାରେ ଜଳ ଲଗିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ।
ପରଲୋକସହାଯୋ ହି ଧର୍ମୋ ଭାର୍ଯା ନ ବାଂଧଵାଃ । ଭାର୍ଯ୍ଯା ଵା ପିତରୌ ପୁତ୍ରା ଯାଵଦାଯୁର୍ନ ବାଂଧଵାଃ
ପରଲୋକରେ ଧର୍ମ ହିଁ ସାଥି, ଭାର୍ଯ୍ୟା କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତାମାତା, ପୁଅ—ଏମାନେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଯାଏଁ ସାଙ୍ଗ ରହନ୍ତି, ପରେ ନୁହଁନ୍ତି।
ସଂପଦ୍ଵଯଃ ସୁହୃଦିହ ଇହାମୁତ୍ର ହି ତଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଚାନ୍ଯେ କିମାଵଯୋଃ
ଧନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଧର୍ମିକଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଭୀରମାନେ ଧର୍ମର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆମେ ଦୁଇଜଣ କଣ କରିବୁ?
ଇତି ଭାର୍ଯ୍ଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଆକଥଃ କରୁଣାନିଧିଃ । ଅଵିଶଂକିତମେଵାସ୍ମୈ ଦତ୍ତଵାନନ୍ନମୂର୍ଜ୍ଜିତମ୍ । ଅଯଂ ସ ଶଂକରୋ ଦେଵୋ ନାନାକରଣମାଗତଃ
ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦୟାମୟ ଆକଥ ସନ୍ଦେହ ନକରି ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ; କାରଣ, ସେ ନିଜେ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ଶିବ ଥିଲେ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ତସ୍ଯାଂଗଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁଲେ, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ।
ଆଜାନୁପାଦଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପରା ଜଂଘମତଃ ପରମ୍ । ଗୁଲ୍ଫଂ ଚ ତଦଧସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଚାମଯ ଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍
ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ପାଦକୁ ଆଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୋଇଲେ, ପରେ ତଳ ଗୋଡ଼ ଓ ଗୁଲ୍ଫ ଧୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଲେ।
ଅଥାକଥୋଽପି ପତ୍ସଂଧିଂ ଗୃହାଂଗଣମୁପାନଯତ୍ । ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ପାଦସଂଧିଂ ସ ନିଷସାଦାର୍ପିତାସନେ
ତାପରେ ଆକଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘର ଆଙ୍ଗଣକୁ ନେଇଗଲେ, ପାଦ ବାନ୍ଧନ ଖୋଲି, ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନରେ ବସାଇଲେ।
ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯାକଥଃ ସମ୍ଯଗ୍ଭୋଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ କଶ୍ଚିଦୁନ୍ମତ୍ତୋ ଗୃହମାଗତଃ
ଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରି, ଆକଥ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଶନ କଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉନ୍ମାଦୀ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ପାଦସଂଧିମଥାଦାଯ ଗୃହବାହ୍ଯମୁପାନଯତ୍ । ଅଥାଦହଚ୍ଚ ତଦ୍ଗେହଂ ଦଂପତୀ ଚାପ୍ଯତାଡଯତ୍ 5.117.
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଘର ବାହାରକୁ ଟାଣିଲା, ପରେ ଘରକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇଲା ଓ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ମାଡ଼ିଲା।
ଆକଥସ୍ତାଡିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦହ୍ଯମାନଂ ଗୃହଂ ତଦା । ଵିଵେଶ ଦେଵମୀଶାନମାଦାତୁଂ ତୂର୍ଣମେଵ ଵା
ଆକଥ, ମାଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଦହୁଥିବା ଘରକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନେବା ପାଇଁ।
ଅଥାଦାଯ ମହେଶାନଂ ଦଗ୍ଧପୂଜଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ନିର୍ଗତ୍ଯ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଖସଂତାପମେଵ ଚ
ତାପରେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ ପୂଜା ନେଇ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହାରିଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ମନରେ ଖାଲି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଦଗ୍ଧପୂଜାଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଗ୍ଧାଂଗମପ୍ଯୁତ । ଭାର୍ଯାମୁଵାଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯଥାପୂଜା ମହେଶିତୁଃ
ଦଗ୍ଧ ପୂଜାକୁ ଅବହେଳା କରି, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଜଳିଯାଇଛି ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ତଥା ମମ ସମସ୍ତାଂଗଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମଵିଶଂକିତମ୍ । ଵ୍ଯଂଗ ଉଵାଚ- ପଶ୍ଚାଦପି କୃତା ପୂଜା ସଫଲା ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଦେହ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟଙ୍ଗ କହିଲେ— ପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଲେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଯଥାନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଦହନେ ତାଦୃଶଂ ଦୀଯତେ ଜନୈଃ । ପୂଜାଯା ଦହନେ ତଦ୍ଵତ୍ପୂଜାସ୍ଯ କ୍ରିଯତାମିତି
ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳିଗଲେ ଯେପରି ଲୋକେ ସେହିପରି ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜା ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୂଜାକୁ ସେହିପରି କରାଯାଉ।
ଆକଥ ଉଵାଚ- ଚୌର୍ଯେଣାପ୍ଯର୍ଜିତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପୂଜଯା ନ ହିତଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଚାନ୍ଯାଯାର୍ଜ୍ଜିତୈର୍ଵିପ୍ର ଶଂଭୋଃ ପୂଜା ଶୁଭପ୍ରଦା
ଆକଥ କହିଲେ— ଚୋରି କରିଥିବା ଧନରେ ପୂଜା କଲେ କେବେ ଭଲ ହୁଏନା; ଅନ୍ୟାୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାକଥସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଵାଂଗଂ ଦଗ୍ଧୁମୁପାକ୍ରମତ୍ । ଦଗ୍ଧଂ ଲିଂଗଂ ତଦୋନ୍ମତ୍ତୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ କ୍ଷଣାତ୍
ଏହିପରି କହି, ଆକଥ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଦେହ ଜଳାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦଗ୍ଧ ଲିଙ୍ଗକୁ ନେଇ, ସେ ପାଗଳ ହେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଅଥ ଵ୍ଯଂଗୋ ହରୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାରଯାମାସ ଚାକଥମ୍ । କିମର୍ଥଂ ଖିଦ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵରଦୋଽହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ
ତାପରେ ବ୍ୟଙ୍ଗ ହର ହୋଇ ଆକଥଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା; ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ।
ଆକଥୋଽପି ଵିଭୋଃ ପାଦେ ଭକ୍ତିଂ ଵଵ୍ରେ ସୁନିଶ୍ଚଲାମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ରାମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ମୁନିଭିର୍ଵୃତଃ
ଆକଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଚାହିଲେ। ସୂତ କହିଲେ— ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଋଷିମାନେ ଘେରି ଖୁସି ହେଲେ।
ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଯାଣାଜ୍ଞାମଯାଚତ
ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରି, ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ।
ଅଥୋ ଭରଦ୍ଵାଜମୁନିଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ଶଂଭୁଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵଂ ଚ । ନାରାଯଣଂ ଚର୍ଷିଗଣାଂଶ୍ଚ ନତ୍ଵା ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ତେଽପି ଯଯୁଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ
ତାପରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁ, ବସିଷ୍ଠ, ମହାମୁନି ଏବଂ ନାରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଉପରେ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ନୈମିଷୀଯା ଊଚୁଃ - ଗତ୍ଵାଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାତେଜାଃ ସମସ୍ତମୁନିସଂଯୁତଃ । କିଂ ଚକାର ତତୋ ରାମଃ ସ ଚ ଶଂଭୁର୍ମହାଯଶାଃ
ନୈମିଷୀୟମାନେ ପଚାରିଲେ— ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲାପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ କଣ କଲେ, ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁ କଣ କଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ- କୌସଲ୍ଯା ମାସିକଶ୍ରାଦ୍ଧମପରେଽହନି ରାଘଵଃ । ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଦ୍ଵିଜପ୍ରଵରାନୃଷିକଲ୍ପାନ୍ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଅନ୍ୟ ଦିନ ରାଘବ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ଋଷିସମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଶଂଭୁଂ ସମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ନାରଦଂ ରୋମଶଂ ଭୃଗୁମ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥୋ ରାମ ଏକଭକ୍ତଵ୍ରତୀ ତତଃ
ସେ ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ନାରଦ, ରୋମଶ, ଭୃଗୁ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ତାପରେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ରାମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଭୂମୌ ସୁଖାସ୍ତୃତାଯାଂ ଚ ସୁଷ୍ଵାପା ଵ୍ଯାକୁଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ପରେଦ୍ଯୁରଥ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାତଃସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧାନଵିତ୍
ଭୂମିରେ ସୁବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ସେ ଶୁଇଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା; ପରଦିନ ସକାଳେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
ଅନ୍ନଂ ଶାକାଦିକଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜନୈରେଵାନ୍ଵକାରଯତ୍ । ନାନାନ୍ନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚୋଷ୍ଯାଦ୍ଯାନି ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଲେ; ଖାଇବା ଓ ଚୁଷିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଵଟକାଦୀଂସ୍ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯାନଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଦକଲ୍ପଯତ୍ । ପାଯସଂ ଷଡ୍ଵିଧଂ ଚୈଵ ପକ୍ଵଶାକଶତଦ୍ଵଯମ୍
ବଟା ଇତ୍ୟାଦି ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଛଅ ପ୍ରକାର ପାୟସ ଏବଂ ଶତ ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ରନ୍ଧା ଶାକ ସେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଅପକ୍ଵମିଶ୍ରକାଣାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମକଲ୍ପଯତ୍ । କାଲଶାକାଦିକଂ ଶାକଂ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅପକ୍ବ ମିଶ୍ରଣ ତିନିଶଯ ଧରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; କାଳ ଶାକ ଇତ୍ୟାଦି ଶାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ମଧ୍ୟ।
ମୂଲାନି ଚୈକକଂଦାନି ଵଲ୍କଲାନି ଚ ରାଘଵଃ । କାରଯିତ୍ଵା ନଦୀଂ ଗତ୍ଵା ସହଭ୍ରାତୃପୁରୋହିତଃ
ମୂଳ ଏବଂ ଏକକନ୍ଦ ଉଦ୍ଭିଦ, ବାର୍କ ଇତ୍ୟାଦି ରଘୁନାଥ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ପରେ ଭାଇମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ନଦୀକୁ ଗଲେ।
ସରଯୂସଲିଲେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ସ୍ଵାଗତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ୍ଵାଗତଂ ତାଂସ୍ତୁ କୃତଦେଵାର୍ଚନୋ ନୃପଃ
ସରୟୂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ । ସେମାନେଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କହି, ଦେବତାଙ୍କର ଆରାଧନା କରିଲେ ।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସଂକଲ୍ପ୍ଯ କ୍ଷଣଂ ଚୈଵ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ରୋମଶଂ ନାରଦଂ ରାମୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵେ ନ୍ଯମଂତ୍ରଯତ୍
ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକ କ୍ଷଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଲେ । ରାମ ରୋମଶ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ।