ଲିଂଗଂ ନିଧାଯାଥ ନିରୀକ୍ଷମାଣୋ ଦଦର୍ଶ ଚାଜ୍ଞାତକୃଶାକୃତିଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଦିଗଂବରଂ ପାଦଵିହୀନମେତଂ କାଣଂ କୁଣିଂ କର୍ଣଵିହୀନକଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ଲିଙ୍ଗ ରଖି ତାହାକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଜଣେ ଅଜଣା, ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ନଗ୍ନ, ପାଦ ନଥିବା, ଲଙ୍ଗଡ଼, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ, କାନ ନଥିବା ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ।
ସାମୋଦ୍ଗିରଂ ତଂ ବହୁଶାସ୍ତ୍ରପାରଗଂ ଗୃହଂ ସମାଯାଂତମଥୋ ଦଦର୍ଶ
ସେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆନନ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା, ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଥାକଥୋ ଭାର୍ଯାଂ ସୁଶୋଭନାମିଦମୁଵାଚ
ତାପରେ ଆକଥ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଯଂ ହି ଵିକୃତଵେଷୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସମାଯାତି
ଏହି ବିଚିତ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ଅର୍ଦ୍ଧଂ ଦେଯମେତସ୍ମୈ ଭୋଜନଂ ରକ୍ଷାର୍ଦ୍ଧମନ୍ନଂ ଚାସ୍ମିନ୍ନପି ଦିନେ ଗତେ ଷଷ୍ଠେହ୍ନି ଭୋଜନାଭାଵାତ୍ତଵ ଜୀଵିତଂ ନ ତିଷ୍ଠତୀତି ମମ ପ୍ରତୀଯତେ କିଂ ତୁ ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ଵଦ
ଏହି ଖାଦ୍ୟର ଅର୍ଧାଂଶ ତାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଅର୍ଧାଂଶ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନଟି ଯଦି ଚାଲିଯାଏ, ଷଷ୍ଠ ଦିନରେ ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ ତୁମ ଜୀବନ ରହିବ ନାହିଁ—ମୋତେ ଏଭଳି ଲାଗୁଛି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କଣ ଭାବୁଛ, କହ।
ସା ଶୋଭନୋଵାଚ- ଆଯୁର୍ଲଲାଟେ ଲିଖିତଂ ନାଂତରା ନଶ୍ଯତି
ଶୋଭନା କହିଲେ— 'ଆୟୁଷ୍ୟ ଲଳାଟରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଏହା ହରାଯାଏ ନାହିଁ।'
ଆକଥ ଆହ। ଯଥା ବଦ୍ଧାଯୁଷୋଽପି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵୀରଭଦ୍ରେଣଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଶିର ଅଜସ୍ରାତ୍ମନଃ କିମୁତ ନୁ ଯାଣାଂ ପାପାତ୍ମନାମିତି ତଦେନଂ ପରିହୃତ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଭୁଜ୍ଯତେ ଯଦି ତ୍ଵେତସ୍ମୈ ମଯାନ୍ନଂ ଦୀଯତେ । ତଵେଚ୍ଛାନୁସାରତୋ ମମ କର୍ତଵ୍ଯମ୍
ଆକଥ କହିଲେ— 'ଯାହାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା, ସେ ଡକ୍ଷଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବିରଭଦ୍ର ଯଜ୍ଞରେ କାଟିଦେଲେ; ତେବେ ପାପୀମାନେ କଣ ହେବେ? ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏଡ଼ି ଖାଅ, ତେବେ ବଞ୍ଚିପାରିବ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କରିବି।'
ଭାର୍ଯ୍ଯା ପ୍ରାହ କଥମହଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵଯ୍ଯଭୁକ୍ତେ ମଯା କିଂ ପୂର୍ଵଂ ଭୁକ୍ତମିଦମପରଂ ଶୃଣୁ
ଭାର୍ଯ୍ୟା କହିଲେ— 'ତୁମେ ଖାଇନଥିବାବେଳେ ମୁଁ କିପରି ଖାଇବି? ମୁଁ କେବେ ପୂର୍ବେ ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଛି? ଆଉ ଶୁଣ।'
ଅନ୍ନଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ତସ୍ମାଦନ୍ନପ୍ରଦୋ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣଦଃ ସ ନିଗଦ୍ଯତେ
ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ। ତେଣୁ ଯିଏ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛି, ସେ ପ୍ରାଣ ଦେଉଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନ୍ନାଦ୍ଭୂତାନି ଜାଯଂତେ ଵର୍ଦ୍ଧଂତେ ତାନି ଵୈ ଯତଃ । ତସ୍ମାଦନ୍ନାଧିକଂ କିଂଚିନ୍ନାସ୍ଯ ଦାନଂ ମହାଫଲମ୍
ଖାଦ୍ୟରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମନେଉଛନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଦାନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥଚଲପତ୍ରାଗ୍ର ଲୀନତୋଯଦ୍ରଵାସ୍ତିକେ । ଜୀଵିତେନ ହି ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ର ଶିରାରେ ଜଳ ଲଗିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ।
ପରଲୋକସହାଯୋ ହି ଧର୍ମୋ ଭାର୍ଯା ନ ବାଂଧଵାଃ । ଭାର୍ଯ୍ଯା ଵା ପିତରୌ ପୁତ୍ରା ଯାଵଦାଯୁର୍ନ ବାଂଧଵାଃ
ପରଲୋକରେ ଧର୍ମ ହିଁ ସାଥି, ଭାର୍ଯ୍ୟା କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତାମାତା, ପୁଅ—ଏମାନେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଯାଏଁ ସାଙ୍ଗ ରହନ୍ତି, ପରେ ନୁହଁନ୍ତି।
ସଂପଦ୍ଵଯଃ ସୁହୃଦିହ ଇହାମୁତ୍ର ହି ତଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଚାନ୍ଯେ କିମାଵଯୋଃ
ଧନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଧର୍ମିକଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଭୀରମାନେ ଧର୍ମର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆମେ ଦୁଇଜଣ କଣ କରିବୁ?
ଇତି ଭାର୍ଯ୍ଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଆକଥଃ କରୁଣାନିଧିଃ । ଅଵିଶଂକିତମେଵାସ୍ମୈ ଦତ୍ତଵାନନ୍ନମୂର୍ଜ୍ଜିତମ୍ । ଅଯଂ ସ ଶଂକରୋ ଦେଵୋ ନାନାକରଣମାଗତଃ
ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦୟାମୟ ଆକଥ ସନ୍ଦେହ ନକରି ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ; କାରଣ, ସେ ନିଜେ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ଶିବ ଥିଲେ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ତସ୍ଯାଂଗଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁଲେ, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ।
ଆଜାନୁପାଦଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପରା ଜଂଘମତଃ ପରମ୍ । ଗୁଲ୍ଫଂ ଚ ତଦଧସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯାଚାମଯ ଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍
ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ପାଦକୁ ଆଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୋଇଲେ, ପରେ ତଳ ଗୋଡ଼ ଓ ଗୁଲ୍ଫ ଧୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଲେ।
ଅଥାକଥୋଽପି ପତ୍ସଂଧିଂ ଗୃହାଂଗଣମୁପାନଯତ୍ । ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ପାଦସଂଧିଂ ସ ନିଷସାଦାର୍ପିତାସନେ
ତାପରେ ଆକଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘର ଆଙ୍ଗଣକୁ ନେଇଗଲେ, ପାଦ ବାନ୍ଧନ ଖୋଲି, ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନରେ ବସାଇଲେ।
ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯାକଥଃ ସମ୍ଯଗ୍ଭୋଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ କଶ୍ଚିଦୁନ୍ମତ୍ତୋ ଗୃହମାଗତଃ
ଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରି, ଆକଥ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଶନ କଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉନ୍ମାଦୀ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ପାଦସଂଧିମଥାଦାଯ ଗୃହବାହ୍ଯମୁପାନଯତ୍ । ଅଥାଦହଚ୍ଚ ତଦ୍ଗେହଂ ଦଂପତୀ ଚାପ୍ଯତାଡଯତ୍ 5.117.
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଘର ବାହାରକୁ ଟାଣିଲା, ପରେ ଘରକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇଲା ଓ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ମାଡ଼ିଲା।
ଆକଥସ୍ତାଡିତୋ ଵିପ୍ରୋ ଦହ୍ଯମାନଂ ଗୃହଂ ତଦା । ଵିଵେଶ ଦେଵମୀଶାନମାଦାତୁଂ ତୂର୍ଣମେଵ ଵା
ଆକଥ, ମାଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଦହୁଥିବା ଘରକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନେବା ପାଇଁ।
ଅଥାଦାଯ ମହେଶାନଂ ଦଗ୍ଧପୂଜଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ନିର୍ଗତ୍ଯ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଖସଂତାପମେଵ ଚ
ତାପରେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ ପୂଜା ନେଇ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହାରିଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ମନରେ ଖାଲି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଦଗ୍ଧପୂଜାଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଗ୍ଧାଂଗମପ୍ଯୁତ । ଭାର୍ଯାମୁଵାଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯଥାପୂଜା ମହେଶିତୁଃ
ଦଗ୍ଧ ପୂଜାକୁ ଅବହେଳା କରି, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଜଳିଯାଇଛି ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ତଥା ମମ ସମସ୍ତାଂଗଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମଵିଶଂକିତମ୍ । ଵ୍ଯଂଗ ଉଵାଚ- ପଶ୍ଚାଦପି କୃତା ପୂଜା ସଫଲା ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଦେହ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟଙ୍ଗ କହିଲେ— ପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଲେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଯଥାନ୍ଯଦ୍ରଵ୍ଯଦହନେ ତାଦୃଶଂ ଦୀଯତେ ଜନୈଃ । ପୂଜାଯା ଦହନେ ତଦ୍ଵତ୍ପୂଜାସ୍ଯ କ୍ରିଯତାମିତି
ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳିଗଲେ ଯେପରି ଲୋକେ ସେହିପରି ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୂଜା ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୂଜାକୁ ସେହିପରି କରାଯାଉ।
ଆକଥ ଉଵାଚ- ଚୌର୍ଯେଣାପ୍ଯର୍ଜିତୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପୂଜଯା ନ ହିତଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଚାନ୍ଯାଯାର୍ଜ୍ଜିତୈର୍ଵିପ୍ର ଶଂଭୋଃ ପୂଜା ଶୁଭପ୍ରଦା
ଆକଥ କହିଲେ— ଚୋରି କରିଥିବା ଧନରେ ପୂଜା କଲେ କେବେ ଭଲ ହୁଏନା; ଅନ୍ୟାୟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାକଥସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଵାଂଗଂ ଦଗ୍ଧୁମୁପାକ୍ରମତ୍ । ଦଗ୍ଧଂ ଲିଂଗଂ ତଦୋନ୍ମତ୍ତୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ କ୍ଷଣାତ୍
ଏହିପରି କହି, ଆକଥ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଦେହ ଜଳାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦଗ୍ଧ ଲିଙ୍ଗକୁ ନେଇ, ସେ ପାଗଳ ହେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଅଥ ଵ୍ଯଂଗୋ ହରୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାରଯାମାସ ଚାକଥମ୍ । କିମର୍ଥଂ ଖିଦ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵରଦୋଽହଂ ଵରଂ ଵୃଣୁ
ତାପରେ ବ୍ୟଙ୍ଗ ହର ହୋଇ ଆକଥଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା; ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ।
ଆକଥୋଽପି ଵିଭୋଃ ପାଦେ ଭକ୍ତିଂ ଵଵ୍ରେ ସୁନିଶ୍ଚଲାମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ରାମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ମୁନିଭିର୍ଵୃତଃ
ଆକଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଚାହିଲେ। ସୂତ କହିଲେ— ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଋଷିମାନେ ଘେରି ଖୁସି ହେଲେ।
ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରଯାଣାଜ୍ଞାମଯାଚତ
ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରି, ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ।
ଅଥୋ ଭରଦ୍ଵାଜମୁନିଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ଶଂଭୁଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵଂ ଚ । ନାରାଯଣଂ ଚର୍ଷିଗଣାଂଶ୍ଚ ନତ୍ଵା ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ତେଽପି ଯଯୁଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ
ତାପରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁ, ବସିଷ୍ଠ, ମହାମୁନି ଏବଂ ନାରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଉପରେ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲେ।