କା ଯୁକ୍ତିର୍ବ୍ରୂହି ତାଂ କାଂତେ ତିତୀର୍ଷୁର୍ଦୁଃଖସାଗରମ୍ । ଵର୍ଷାଭ୍ଵୀ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହେତି ଵିନଯାନ୍ଵିତା
'କିପରି ଉପାୟ ଅଛି, ସେ କହ, ପ୍ରିୟା, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।' ବେଙ୍ଗର ଜନାଣୀ ବିନୟ ସହିତ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵର୍ଷାଭ୍ଵ୍ଯୁଵାଚ- ଦୁଃଖଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ସୋଢୁଂ ସ୍ଵାମିନ୍ନେତଦ୍ ଦ୍ରୁତଂ କୁରୁ । ତତସ୍ତୌ ଦଂପତୀ ଵିପ୍ର ସ୍ମୃତ୍ଵା ଗଂଗାଂ ଶୁଭପ୍ରଦାମ୍
ବେଙ୍ଗର ଜନାଣୀ କହିଲେ— 'ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱାମୀ, ଦୟାକରି ଏହି କାମ ଶୀଘ୍ର କର।' ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ ଦାୟିନୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସହସା ଚକ୍ରତୁର୍ଯାତ୍ରାଂ ମରଣାଯୋପହର୍ଷିତୌ । ଅଥୈତୌ ପଥି ଗଚ୍ଛଂତୌ ଚିରକାଲଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ
ହଠାତ୍, ଦୁଇଜଣେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ ସେମାନେ ଭୋକା ହେଇଗଲେ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ପାପକୃତ୍କ୍ଷ୍ଵେଡଃ କାଲସର୍ପୋ ଭଯଂକରଃ । କାଲସର୍ପ୍ପ ଉଵାଚ- ଦର୍ଦୁରୌ ପାପିନୌ ଯେଥାଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲୌ ଯୁଵାଂ ତତଃ
ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, ଶସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଓ ଭୟଙ୍କର କାଳସର୍ପ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଗଲା; କାଳସର୍ପ କହିଲା— 'ଦୁଇଜଣେ ପାପୀ ଦାଦୁର, ତୁମେ ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ।'
ଅଥ ନୂନଂ ଭକ୍ଷିତଵ୍ଯୌ କ୍ଷୁଧିତେନ ମଯା ଯୁଵାମ୍ । ତତସ୍ତାଵତିସଂତ୍ରସ୍ତୌ ଦଂପତୀ ଦୁଃଖଭାଗିନୌ
‘ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ଭୋକା ହେବାରୁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେବା ଦରକାର।’ ଏହା ଶୁଣି, ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣେ ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡିଲେ।
ଇତ୍ଯୂଚତୁର୍ଵଚୋ ଭକ୍ତ୍ଯା କାଲସର୍ପଂ ପୁରୋଗତମ୍ । ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ ସର୍ପ ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯାଵଯୋର୍ହୃଦି
ସେମାନେ କାଳସର୍ପଙ୍କ ପାଖରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ— 'ସର୍ପ, ଆମ ହୃଦୟରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଥୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଅହମାସଂ ପୁରା ରାଜା ସତ୍ଯଧର୍ମାହ୍ଵଯଃ କ୍ଷିତୌ । ଇଯଂ ଚ ଵିଜଯା ନାମ ମହିଷୀ ସଂସ୍ଥିତା ମମ
‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀରେ ସତ୍ୟଧର୍ମ ନାମକ ରାଜା ଥିଲି; ଏହି ମୋ ରାଣୀ, ନାମ ଭିଜୟା, ସେ ସଦା ମୋ ସହିତ ରହିଥିଲେ।’
ମଯା ଦୁରାତ୍ମନା ମୋହାନ୍ନିତଃ ଶରଣଂ ଗତଃ ?। ତେନୈଵ କର୍ମଣା ଭୁକ୍ତଂ ଚିରଂ ଦୁଃଖଂ ଯମାଲଯେ
‘ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଭ୍ରମରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି; ଏହି କର୍ମର ଫଳରେ ମୁଁ ଯମର ଘରେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛି।’
ଭୋକ୍ତୁଂ ସ୍ଵକର୍ମଣଃ ଶେଷଂ ଭେକଯୋନୌ ସ୍ତ୍ରିଯା ସହ । ସୋଽହଂ ଯାତୋଽସ୍ମି ପାପେନ କୃତଂ କର୍ମ ନ ମୁଂଚତି
‘ମୋର କର୍ମର ଶେଷ ଭୋଗିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ମୋ ଜନାନୀ ସହିତ ଦାଦୁର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ପାପରେ ଆସିଛି, କର୍ମ କରିଥିଲେ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।’
ସତ୍ଯମାଵାଂ ଜିଗମିଷୂ ପରମଂ ଧାମ ପନ୍ନଗ । ଵ୍ରଜାଵୋ ଜାହ୍ନଵୀତୀରଂ ଶରୀରତ୍ଯାଗହେତଵେ
‘ସତ୍ୟ, ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ସର୍ପ; ଆମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଯାଇ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।’
ତ୍ଯଜାଵିଵେକତାଂ ସର୍ପ ନରକକ୍ଲେଶଦାଯିନୀମ୍ । ଆଵାଂ ସଂଖାଦ୍ଯ ଭଵତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଖଂ କିଯତ୍
‘ସର୍ପ, ତୁମେ ଅବିବେକ ଛାଡ଼, ଯାହା ନରକର କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ; ଆମକୁ ଖାଇଲେ ତୁମେ କେତେ ଖୁସି ପାଇବା?’
ଆଵଯୋର୍ହୃଦଯେ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଵାପି ହୃଦଯେ ହରିଃ । ଅତଏଵ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଶତ୍ରୁତା କା ଭୁଜଂଗମ
‘ଆମ ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତୁମ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ହରି ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି, ସର୍ପ, ତୁମେ ଆମ ସହିତ କେଉଁ ଶତ୍ରୁତା ରଖିପାରିବ?’
ପ୍ରାଣିହିଂସା ନ କର୍ତଵ୍ଯା କଦାପି ଚ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । କ୍ରିଯତେଽପି ଚ ତଦ୍ଧିଂସାଂ ଵିଦଧାତି ସ୍ଵଯଂ ଵିଧିଃ
‘ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏପରି ହିଂସା ହୁଏ, ତାହା ନିଜେ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।’
ଆଯୁଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଦାରାଶ୍ଚ ସଂପଦଶ୍ଚ ଯଶାଂସି ଚ । ହିଂସାଂ ଦତ୍ଵା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ହରେଦ୍ଦୁଷ୍ଟୋ ଵିଧିଃ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଆୟୁ, ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଧନ ଓ ମାନ—ଏସବୁ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।’
କିଂ ଜପୈଃ କିଂ ତପୋଭିର୍ଵା କିଂ ଦାନୈଃ କିମୁ ଚାଧ୍ଵରୈଃ । ହିଂସେତି ଵର୍ଣଦ୍ଵିତଯଂ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ହୃଦଯେ ସଦା
‘ଯାହାର ହୃଦୟରେ ସଦା “ହିଂସା” ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ସେ ପାଇଁ ଜପ, ତପ, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କ’ଣ ଲାଭ?’
ଯଃ ପ୍ରାଣିହିଂସକୋ ମର୍ତ୍ଯଃ ସ ଏଵ ହରିହିଂସକଃ । ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରସ୍ଥୋ ଭଗଵାନ୍କମଲାପତିଃ
‘ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀହିଂସା କରେ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରେ; କାରଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।’
ଆତ୍ମାନଂ ବହୁଧା ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ସଂସାରକୌତୁକାଗାରେ କ୍ରୀଡେଚ୍ଛିଶୁରିଵ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଭଗବାନ ନିଜକୁ ବହୁ ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସଂସାରର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳ କରନ୍ତି।’
ଶରୀରିଣଃ ଶରୀରଂ ହି ନିଲଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପରମାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରତୋ ହିଂସାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
‘ପ୍ରାଣୀର ଦେହ ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ; ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ, ତେଣୁ ହିଂସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।’
ପରପ୍ରାଣଵିନାଶେନ ଚାତ୍ମତୁଷ୍ଟିର୍ଵିଧୀଯତେ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ନାଶ କରି, ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତା ଲାଭ ହୁଏ।
କ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିରନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯଃ । ଚରିତ୍ରମେତଲ୍ଲୋକାନାମତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଵ କ୍ଷିତୌ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ନାଶରେ ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତା କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ ରହିପାରେ; ଏପରି ଆଚରଣ ପୃଥିବୀର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଆତ୍ମତୃପ୍ତିଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ପରଂ ହତ୍ଵାତିଯତ୍ନତଃ । ଧୀମାନ୍ନାତ୍ମପରିଜ୍ଞାନଂ କଦାଚିତ୍କୁରୁତେ ନହି
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କେବେ ଆତ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ଅହଂ ଵିଷ୍ଣୁରସୌଵିଷ୍ଣୁରିତି ଚେତସି ଭାଵଯେତ୍ । ପରଦୁଃଖେନ ଯୋ ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ଯଶ୍ଚ ପରଶ୍ରିଯା
ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ—‘ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ବି ବିଷ୍ଣୁ’; ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଓ ଅନ୍ୟର ଶ୍ରୀରେ ଖୁସି ହୁଏ—
ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାକ୍ଷାଦେଵ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଧିଗସ୍ତୁ ତତ୍ସୁଖଂ ନୄଣାଂ ମୋହଵଂଚିତଚେତସାମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ସେ ନିଜେ ହରି ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ଭୁଲାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା।
ପରହିଂସାଵିଧାନେନ ସୁଖଂ ଯତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଂଗମ । ସୁଖାନି ଵାପି ଦୁଃଖାନି ଦୀଯଂତେ ଯାନି ଜଂତଵେ
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହାନି କରି ଯେ ସୁଖ ମିଳେ, ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଯେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଏ—
ଅଚିରେଣୈଵ ତାନି ସ୍ମ ଲଭଂତେ ଭୁଵି ମାନଵାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଧିଂସାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭୁଜଂଗମ ସୁଖୀ ଭଵ
ମାନବମାନେ ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶୀଘ୍ର ପାଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ, ହିଂସାକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଓ ସୁଖୀ ହେଇଯାଅ।
ତ୍ଵଯି ପ୍ରସନ୍ନେ ଗଚ୍ଛାଵଃ ପାରଂ ଦୁଃଖମହୋଦଧେଃ । ସର୍ପ ଉଵାଚ- ଯଦା ସ୍ଯାତ୍ପରହିଂସାଯାଂ ନୂନଂ ମେ ନାତିପାତକମ୍
ତୁମେ ଖୁସି ହେଲେ, ଆମେ ଦୁଃଖର ବଡ଼ ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା; ସର୍ପ କହିଲେ—ଯଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ପାପ ନୁହେଁ—
ତଦା କଥମହୋ ସୃଷ୍ଟୈ ଵେଧସା ଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷକୌ । ପରହିଂସା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ସତ୍ଯମେତତ୍ତ୍ଵଯୋଦିତମ୍
ତେବେ, କିପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭକ୍ଷକ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ।
କିଂତୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ହିଂସା ସଂଭାଵ୍ଯତେ ନହି । ନାରାଯଣୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ସତ୍ଯମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ
କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ଷ୍ୟବସ୍ତୁରେ ହିଂସା ଅବଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷକସଂଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵଯମେଵ ସସର୍ଜ ହ । ସୃଜତି ସ୍ଵଯମାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ରକ୍ଷତି ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ନିଜେ ଭକ୍ଷକ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ଏକସାଥି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵଯମେଵାତ୍ତି ସୃଷ୍ଟିରେଵଂଵିଧା ହରେଃ । ଶକ୍ତୋଽହଂ କିଂ ଯୁଵାଂ ହଂତୁଂ କାଲରୂପୀ ସ୍ଵଯଂ ଵିଧିଃ
ନିଜେ ନିଜକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ହରିଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଏଭଳି। ମୁଁ ସମର୍ଥ—ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ କି କରିପାରିବି? ନିଜେ ନିଜର ରୂପରେ କାଳ ହେଇ ବିଧି ଅଛି।