ଅଥ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାଗଦାମାଦାଯ ସର୍ଵଂ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ଵାନରାନନେକଶୋ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ରାମୋତ୍ତମାଙ୍ଗଂ ଗଦଯାଽହନ୍
ତାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଗଦା ଧରି, ସମସ୍ତ କାମ ସାରିଦେଲେ, ଅନେକ ବାନରକୁ ଖାଇଗଲେ ଏବଂ ଗଦାରେ ରାମଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ନିଶିତବାଣଶତେନ ତମହନ୍ମମାର କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ
ତାପରେ ରାମ ଶତଶଃ ତୀରରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରି ମାରିଦେଲେ।
ଅଥ ଵିଭୀଷଣେନ ରାଵଣାଦେଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକଂ କାରଯିତ୍ଵା ଶିଵାଲଯଂ ତନ୍ନାମ୍ନା କାରଯିତ୍ଵା ତମେଵ ଲଙ୍କାରାଜ୍ଯେ ଵିଭୀଷଣମଭିଷିଚ୍ଯ ସୀତାମଗ୍ନିପ୍ରଵେଶଶୁଦ୍ଧାମୁମାମହେଶ୍ଵରାଭ୍ଯାଂ ନମଯିତ୍ଵା ପୁରହରେଣ ଦତ୍ତାଖିଲାମୃତବଲାଯୁଷ୍ଯଃ ସୁପୁଷ୍ପକମାରୁହ୍ଯ ଜଲଧିମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପାରାଵାରତଟେ ସେନାଂ ସମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଶିଵପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତତ୍ର କୃତ୍ଵା ମୁନିଭିର୍ଦେଵୈରଭ୍ଯର୍ଚିତୋଽଯୋଧ୍ଯାମଗମତ୍
ତାପରେ ଭିଭୀଷଣ ରାବଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇ, ସେମାନଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ଶିବମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଏହା ପରେ ଭିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କରାଗଲା। ସୀତା ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ପୁରହରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପକରେ ଚଢ଼ି, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେନାକୁ ତଟରେ ରଖି, ଶିବମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନା କଲେ, ମୁନି ଓ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇଲେ।
ଅଥ ଭରତାଦିସମୁପେତୋ ନାଗରୈର୍ଵସିଷ୍ଠେନ ମୁନିଭିଶ୍ଚାଭ୍ଯର୍ଚିତଃସ୍ଵଗୃହମଗମତ୍
ତାପରେ ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହ ନାଗରିକମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ରାମ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଆତ୍ମନାଽଗତାନିନ୍ଦ୍ରା ଦିଦେଵାନାସନାଦିନାଽଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵାନରାନ୍ସଂପୂଜ୍ଯ ମୁକ୍ତଜଟୋଽଭିଷିକ୍ତୋ ରାଜ୍ଯେ ରାଵଣଵଧହର୍ଷିତା ଦେଵା ରାମମୂଚୁଃ
ଘରକୁ ଆସି, ରାମ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ପୂଜିଲେ, ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଜଟା ଖୋଲି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଲେ। ରାବଣ ବଧରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଯାଽତ୍ମରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥାପିତା ଵଯଂ ନଃ ସର୍ଵଦା ପରିପାଲଯ ତ୍ଵମାଦିନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ନିଖିଲଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହାର୍ଥମଵତୀର୍ଣୋ ରାଵଣଂ ସବାନ୍ଧଵଂ ହତ୍ଵା ଲୋକତ୍ରଯରକ୍ଷକୋଽସି ଶ୍ରିଯା ସହ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତାଃ
ତୁମେ ଆମକୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ରଖିଛ, ସଦା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ଆଦି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାରକୁ ମାରି, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଶ୍ରୀସହିତ ସୁଖୀ ହେଉ। ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଅଥାଯୋଧ୍ଯାଵାସିନୋ ରାମଂ ପ୍ରହର୍ଷିତା ଊଚୁଃ
ତାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୂନ୍ସମାଯାତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ଵୈ ଶିଵମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵଂ ରାଜସେ ରାମ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପାଲଯସେ ପ୍ରଜାଃ
ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରି ଫେରିଆସିଛ, ତୁମକୁ ଦେଖି ଆମେ ଶୁଭ ଲାଭ କଲୁ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ରାଜା ହେଲ, ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ।
ତ୍ଵଯା ଯଜ୍ଞାଃ କରିଷ୍ଯଂତେ ତ୍ଵଯା ଧର୍ମୋ ଵିଵର୍ଧତେ । ଇତିପୌରଵଚଃଶ୍ରୁତ୍ଵାରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ
ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ହେବ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ବଢ଼ିବ। ଏଭଳି ପୌରମାନେର କଥା ଶୁଣି ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ...
ଵସ୍ତ୍ରାଦିଭିରଥୋସର୍ଵାନ୍ନାଗରାନ୍ସମପୂଜଯତ୍ । ମୁନୀନୁଵାଚଧର୍ମ୍ମାତ୍ମାପୂଜଯିତ୍ଵାଖିଲୈର୍ଜନୈଃ
ତାପରେ ରାମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାରରେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିତ୍ତପଃସମୃଦ୍ଧଂଵଃକଚ୍ଚିଦ୍ଯଜ୍ଞଃସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତଃ । କଚ୍ଚିତ୍ସ୍ଵଦାରନିରତାଃକଚ୍ଚିଦୀଶୋଭିପୂଜ୍ଯତେ
ତୁମମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଲ ଚାଲିଛି କି? ଯଜ୍ଞ ଠିକ୍ ଭାବେ ହେଉଛି କି? ତୁମେ ନିଜ ଜନନୀମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ କି? ଭଗବାନ୍ କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳୁଛି କି?
କଚ୍ଚିତ୍ସୁପ୍ରଜସୋଭାର୍ଯାଃକଚ୍ଚିତ୍ସର୍ଵଂସୁଖୋତ୍ତରମ୍
ତୁମର ଜନନୀମାନେ ଭଲ ସନ୍ତାନ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ସମସ୍ତ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଚାଲିଛି କି?
ମୁନଯ ଊଚୁଃ - ତ୍ଵଯି ରାଜନି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ । ଗଚ୍ଛାମହେ ପଦମିତଃ କିଂ ଵା ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ନୃପ
ମୁନିମାନେ କହିଲେ — ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ରାଜା ଥିବାରୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଁ ସବୁ ଭଲ ଅଛି। ଆମେ ଏଠାରୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ରାଜା, ତୁମେ କଣ ଭାବୁଛ?
ରାମ ଉଵାଚ- ଯସ୍ଯ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରସୀଦଂତି ତସ୍ଯ ଶଂଭୁଃ ପ୍ରସୀଦତି । ଯସ୍ଯ ପ୍ରସୀଦତୀଶାନସ୍ତସ୍ଯ ଭଦ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ରାମ କହିଲେ — ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେଠାରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେଠାରେ ଶୁଭ ହେବ।
ତତ୍କୃତ୍ଵା ଭୋଜନମିହ ଗଂତୁମର୍ହା ଅନଂତରମ୍ । ଅଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଗଣାଃ କୃତ୍ଵା ଭୋଜନମୁତ୍ତମମ୍
ତେଣୁ ଏଠାରେ ଭୋଜନ କର, ତାପରେ ଯିବାକୁ ପାରିବ। ଏଭଳି କହିଲେ, ମୁନିମାନେ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ କରି,
ଅଭିଵର୍ଧ୍ଯତମାଶୀର୍ଭିର୍ହୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପଦଂ ଯଯୁଃ । ରାମୋଽପି ପରମପ୍ରୀତଃ ସଭାର୍ଯଶ୍ଚ ସହାନୁଜଃ
ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ରହିଲେ।
ଅକଂଟକଂ ସ କୃତଵାନ୍ରାଜ୍ଯଂ ସର୍ଵଜନପ୍ରିଯଃ । ଶୃଣୋତ୍ଯେତଦୁପାଖ୍ଯାନଂ ଯଃ କଶ୍ଚିଦପି ପାତକୀ
ସେ ରାଜା କଣ୍ଟକ ଛଡ଼ା ରାଜ୍ୟ କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଲେ; ଏହି କଥା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ମଣିଷ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ସୁଣିଥାଏ,
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ଦୁର୍ଗତିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଯଶ୍ଚେଦଂ ସ୍ମରତେ ନରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି କଥା ଯିଏ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଠି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ କେବେ ଆସେନାହିଁ।
ଯଶ୍ଚାପି କୀର୍ତଯେତ୍ତସ୍ଯ ଏଵମେତଦୁଦୀରିତମ୍
ଏହି କଥା ଯିଏ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—
ସୂତ ଉଵାଚ- ଭାରଦ୍ଵାଜଗୃହେ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାମଚଂଦ୍ରଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ମୁନୀଂଦ୍ର ଵିଷ୍ଣୁସହିତୋ ଵାନରର୍କ୍ଷସମନ୍ଵିତଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଘରେ ଭୋଜନ କରି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଶାନ୍ତ ମନେ, ବିଷ୍ଣୁ, ମୁନିମାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଏବଂ ବାନର ଓ ଭଲୁକାମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ,
ମେଘଚ୍ଛନ୍ନେ ତଥାକାଶେ ମଂଦଂ ଚରତି ମାରୁତେ । ତଦ୍ଵନାଭ୍ଯଂତରେ କ୍ଵାପି ସୁଦେଵଗୃହମୁତ୍ତମମ୍
ମେଘ ଢାକିଥିବା ଆକାଶ ଓ ମଧୁର ପବନ ବହୁଥିବା ସମୟରେ, ସେଠି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘର ଦେଖିଲେ।
ଅଷ୍ଟାପଦସ୍ତଂଭଯୁତଂ ହେମପଟ୍ଟିକକଲ୍ପିତମ୍ । ମଣିମୌକ୍ତିକସଂଯୁକ୍ତଂ ରାଜତୈଃ କଲଶୈର୍ଯୁତମ୍
ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟପଦ ଥାମ ଥିଲା, ସୁନାର ପଟି ଲାଗିଥିଲା, ମଣି ଓ ମୁକ୍ତା ଲଗା ଥିଲା, ରୌପ୍ୟର କଳଶ ରହିଥିଲା।
ପାଟୀରଚଂଦ୍ରକସ୍ତୂରୀକୁଂକୁମୈଃ ସୁରଭୀକୃତମ୍ । କର୍ଦ୍ଦମୈର୍ଜାଲକଯୁତଂ ଶକଲୋପରି ସଂଵୃତି
ଘରର ଦେଉଳ କପୂର, ଚନ୍ଦନ, କସ୍ତୂରୀ ଓ କୁଙ୍କୁମର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା; ମାଟି ଦେଇ ଝାଲି ଲଗାଯାଇଥିଲା, ଉପରେ ଟାଇଲ ଲଗିଥିଲା।
ଚଂଦ୍ରଜୋତ୍ସ୍ନାଗମଂ ସୂର୍ଯ୍ଯା ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ମଧ୍ଯଭିତ୍ତିକମ୍ । ଗୃହାଂତର୍ଭୂତଲଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଚଂଦ୍ରପୁଷ୍ପରସୋକ୍ଷିତମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ମଧ୍ୟଭିତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା, ଘର ଭିତରର ସମସ୍ତ ଭୂମି ଚନ୍ଦ୍ରପୁଷ୍ପର ରସରେ ଛିଟାଯାଇଥିଲା।
ଦିଗୁଦୀଚୀ ତଥା କୃତ୍ସ୍ନାଭିତ୍ତିକଲ୍ପନଵର୍ଜିତା । ସ୍ତଂଭେସ୍ତଂଭେ ଚିତ୍ରକାରୀ ସ୍ଵପାଦୀ ପରିକଲ୍ପିତମ୍
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କୌଣସି ଭିତ୍ତି ନଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥାମରେ ଚିତ୍ରକାର ନିଜ ପାଦ ଚିତ୍ରିଥିଲେ।
ଶତହସ୍ତାଂଗଣଂ ତସ୍ଯ ସ୍ଫଟିକୋପରିକଲ୍ପିତମ୍ । ଗୃହାଂଗଣାଧିକଚ୍ଛାଯଃ ପାରିଜାତମହୀରୁହଃ
ଘରର ଆଙ୍ଗଣ ଶତହସ୍ତ ଲମ୍ବା ଓ ସ୍ଫଟିକରେ ତିଆରି; ଏଠାରେ ପାରିଜାତ ଗଛ ଘରଠାରୁ ଅଧିକ ଛାୟା ଦେଉଥିଲା।
କୃତ୍ସ୍ନପ୍ରାଵୃତିକଂ ତତ୍ର ନିବିଡଂ କଦଲୀଵନମ୍ । କଦଲୀଵନସଂଯୁକ୍ତଂ କେତକୀଵନସଂଵୃତମ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହରିତ ଏକ ଘନ କଦଳୀବନ ଥିଲା, ଏହି କଦଳୀବନ ଚାରିପାଖରେ କେତକୀ ଫୁଲର ବନ ଘେରି ରହିଥିଲା।
ମଯୂରନାଦବହୁଲଂ ମଂଜୁକୂଜନ୍ମଧୁଵ୍ରତମ୍ । ପାରାଵତଗଣଧ୍ଵାନଂ ନାନୋପଵନଶୋଭିତମ୍
ସେଠି ମୟୂରର ଡାକ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନ, ଓ ପାରାବତ ଝୁଣ୍ଡର ଶବ୍ଦରେ ଭରି ଥିଲା, ବହୁତ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାସାଦଶତସଂବାଧଂ ମତ୍ତକୋକିଲନାଦିତମ୍ । ଶାଖାଲଂବିମହାରତ୍ନଶୋଭିତାନେକପାଦପମ୍
ସେଠି ଶତଶତ ପ୍ରାସାଦ ଘେରି ରହିଥିଲା, ମଦମସ୍ତ କୋକିଳର ଡାକ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଶାଖାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣି ଲଗା ଅନେକ ଗଛ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
କିନ୍ନରୀଵନିତାଗୀତନାଦପୂରିତଦିଙ୍ମୁଖମ୍ । ଅନେକାରାମସୁଭଗଂ ଗୌତମୀତଟମୁତ୍ତମମ୍
କିନ୍ନରୀ ମହିଳାମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ସେଠି ଦିଗବଳି ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୌତମୀ ତଟ ଦ୍ୱାରା ମନୋହର ହୋଇଥିଲା।