ବାଣଂ ଧନୁଷଶ୍ଚଲିତଂ ତୌ ରାକ୍ଷସୌ ବାଣମାର୍ଗଂ ନିରୀକ୍ଷମାଣୌ ଦାରୁ ବାଣେନ ପଂଚଧା ଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯତାମାଵଯୋଃ ଶିଶଵୋ ରକ୍ଷଣୀଯାସ୍ତ୍ଵଯେତି ତଥେତ୍ଯାହ ରାମଃ ରାକ୍ଷସୌ ଲଂକାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ
ଧନୁରୁ ତୀର ଚାଲିଗଲା, ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ତୀରର ପଥ ଦେଖିଲେ; ତୀରରେ ଦାରୁ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ କାଟିଯିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: 'ଆମ ପିଲାମାନେ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର।' ରାମ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥ ପ୍ରାକାରଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ଵାନରା ଗତ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ଵରଣମାତ୍ରଂ ହି ପାର୍ଷ୍ଣିଭିଃ ପାଦୈର୍ଜାନୁଭିଃ କରୈଃ ପୃଷ୍ଠୈଶ୍ଚ ତଲସମଂ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିତୀଯପ୍ରାକାରଂ ଗତାସ୍ତଦା ଚ ରାଵଣଃ ସମାଗତ୍ଯ ସର୍ଵାନେଵେଷୁଭିର୍ଦ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ତଦନୁଗଚ୍ଛନ୍ରାମମଗାତ୍
ତାପରେ ବାନରମାନେ ପ୍ରାକାରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଘେରାକୁ ପାଦ, ଗୋଡ଼, ହାତ, ପିଠ ଦ୍ୱାରା ସମାନ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେବେଳେ ରାବଣ ଆସି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୀରରେ ତଡ଼ିଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଅଥ ରାମମପି ପଂଚଭିର୍ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ
ତାପରେ ରାବଣ ରାମଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ତୀରରେ ଘାୟଲ କଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ଦଶଭିର୍ବାଣୈ ରାଵଣଂ ସଵ୍ରଣଂ ଚକାର
ତାପରେ ରାମ ଦଶ ତୀରରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଘାୟଲ କଲେ।
ଅନଯୋରତିଦାରୁଣମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ
ଏ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
ରାଵଣୋ ଦଶଭିର୍ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ
ରାବଣ ଦଶ ତୀରରେ ଘାୟଲ କଲେ।
ଅଥ ରାମବାଣୈଶ୍ଚ କ୍ଷତଶରୀରୋ ରାକ୍ଷସଃ ପଲାଯନପରୋଽଭଵତ୍
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
ଵାନରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୋଟିକୋଟିରାକ୍ଷସାନଘ୍ନନ୍
ବାନରମାନେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୋଟି କୋଟି ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିଦେଲେ।
ଅଥପରସ୍ମିନ୍ନହନି ଵିଭୀଷଣୋ ରାଵଣଂ ଵିଚାର୍ଯେଦମୁଵାଚ
ପରବ୍ୟସ୍ତ ଦିନରେ, ବିଭୀଷଣ ଭାବି, ରାବଣଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ତୃତୀଯୋପାଯକାଲୋଽଯଂ ଚତୁର୍ଥଂ ନ ଵିଚାରଯ । ଚତୁର୍ଥୋ ଵିପରୀତୋ ନ ଶସ୍ତଃ ଶସ୍ତାର୍ଥକାରିଣଃ
ଏହା ତୃତୀୟ ଉପାୟର ସମୟ; ଚତୁର୍ଥ ଉପାୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚତୁର୍ଥ ଉପାୟ ବିପରୀତ, ଏହା ଭଲ କାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ପରସ୍ଯ ଚାଽତ୍ମନଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଚାଽତ୍ମନୋଽଧିକାମ୍ । ତଦା ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପରୀତଂ ଵିନାଶକମ୍
ଅନ୍ୟର ଶକ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝି, ଯଦି ନିଜର ଶକ୍ତି ଅଧିକ ବୋଲି ଜାଣ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ତାହା ଉଲ୍ଟା, ତେବେ ତାହା ନାଶକାରୀ ହୁଏ।
ରାମେଣ ବଲିନାନୈଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ତେ ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଚ । ଏକେଷୁଵାଲିହନ୍ତାଽସୌ ଵାଲିର୍ଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵଯା ପୁରା
ବଳଶାଳୀ ରାମ କେବେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିନଥିଲେ; ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ଏକ ତୀରରେ ଯିଏ ବାଲୀଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସେ ବାଲୀ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ମାରୀଚମେକବାଣେନ ଭଵାନପି ପଲାଯିତଃ । ନିହତା ରାକ୍ଷସାଃ ଶୂରା ଇନ୍ଦ୍ର ଜିଚ୍ଚ ସୁତୋ ହତଃ
ମାରୀଚକୁ ଏକ ତୀରରେ ମାରିଦେଲେ ବେଳେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଇଥିଲ; ଶୂର ବିଶାଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରିଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ତୁମ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ହତ ହେଲେ।
ଵରେଣ୍ଯତ୍ରିତଯଂ ଭଗ୍ନଂ ତେନ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ନୈଵ ତେ । ଦାସଭାଵମଥୋ ଵାଽପି ଦତ୍ତ୍ଵା ସୀତାମଥାଽପ୍ନୁହି
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ବଡ଼ ଦାନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିପାରିଲାନି; ଏହିଠାରେ, କିମ୍ବା ଦାସ ହେବାକୁ ମାନ, କିମ୍ବା ସୀତାକୁ ଫେରାଇଦେଇ ଶାନ୍ତି ପା।
ଗୋପୁରସ୍ଥଂ ତଥା ଦାରୁ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରମଥେଷୁଣା । ଚିଚ୍ଛେଦ ପଞ୍ଚଧା ତେନ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ମାରଯିଷ୍ଯତି
ଗୋପୁର ଉପରେ ଥିବା ପାଞ୍ଚମୁଖୀ କାଠର ପୁତଳିକୁ ରାମ ତୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ କରି କାଟିଦେଲେ; ସେଇପରି ସେ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବେ।
ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ବହଵୋ ନଷ୍ଟା ନାଶମେଷ୍ଯଂତି ଚାପରେ । ଏକୋ ନ୍ଯାଯଃ ସୁଖାର୍ଥାଯ ନ ଚ ମୌଢ୍ଯଂ ସହୋଦର
ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ, ଆଉ ଅନେକ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ଏକମାତ୍ର ନ୍ୟାୟ ଅଛି ସୁଖ ପାଇଁ, ମୂର୍ଖତା ନୁହେଁ, ଭାଇ।
ମାନୁଷୀଂ ମୃତ୍ଯୁସଂଯୁକ୍ତାମନିଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ପତିଵ୍ରତାମ୍ । ପତ୍ନୀଂ ବଲଵତଶ୍ଚାପି ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯ
ମଣିଷୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ନଥିବା ଜଣେ ଜଣାର ପତ୍ନୀ, ସେ ଯଦି ବଳଶାଳୀଙ୍କ ହେଉଛନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଫେରାଇଦେ।
ଅନିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯାଃ ସମାଯୋଗେ ଭଵେଦ୍ଦୁଃଖପରଂପରା । ଦୁର୍ଗନ୍ଧମଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନାରୀସଙ୍ଗୋ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଅନିଚ୍ଛାରେ ଯୋଗ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଆସେ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ନାରୀ ସଂଗ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।
ଵିରକ୍ତିରଥ ଚେଜ୍ଜାତା ଦୁଃଖାଯାକାର୍ଯଵର୍ତନମ୍ । ଅନୁରାଗୋଯଦି ଭଵେନ୍ମରଣଂ ନରକଂ ତତଃ
ଯଦି ବିରାକ୍ତି ଆସିଯାଏ, ତେବେ ଅନୁଚିତ କାମ କଲେ ଦୁଃଖ ମିଳେ; ଯଦି ଆସକ୍ତି ରହିଯାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନରକ ଆସେ।
ଆତ୍ମନୋ ମରଣଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାଦ୍ଯ ସମାଗମେ । ତ୍ଯାଗୋ ଵା ମରଣଂ ତାତ ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯାସ୍ତଥା ଭଵେତ୍
ଆଜି ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ କଲେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ; ଏହିପରି ଧର୍ମପତ୍ନୀ ପାଇଁ, ବା ତ୍ୟାଗ କର, ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କର।
ଏଵମାଦି ତଥାଽନ୍ଯଚ୍ଚ କଶ୍ମଲଂ ସଂଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନ୍ଯଦାଖ୍ଯାମି ତେ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ହିତମ୍
ଏପରି ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦୁର୍ଗତି ଆସିପାରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମୀ।
ଗତ୍ଵା ରାମାନ୍ତିକଂ ନତ୍ଵା ସ୍ତୁତ୍ଵା ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । କ୍ଷମ ରାମ ମହାଵୀର ଶରଣାଗତଵତ୍ସଲ
ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ସ୍ତୁତି କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ଏହିପରି କୁହ: 'ମହାବୀର ରାମ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ମୁଁ ଅପରାଧ କରିଛି, କ୍ଷମା କର।'
ତାମସା ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ଵଯମେତେ ସୁପାପିନଃ । ସୀତାପହାରଜଂ ଦୋଷଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାନଵେହି ନଃ
'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅନ୍ଧକାରମୟ ଓ ପାପୀ ରାକ୍ଷସ; ସୀତା ଅପହରଣର ଦୋଷକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମକୁ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର।'
ତ୍ଵଦଧୀନା ଵଯଂ ରାମ ରକ୍ଷ ଵା ମାରଯେଚ୍ଛଯା । ଇତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ପୁରସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵଯମ୍
'ରାମ, ଆମେ ତୁମ ଅଧୀନ; ଚାହିଲେ ରକ୍ଷା କର, କିମ୍ବା ମାର; ଏପରି କହି, ଆମେ ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଆ ହେବୁ।'
ସ୍ଥିରାଯୁଷୋ ଭଵିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଥିରରାଜ୍ଯା ଦଶାନନ । ଅଥାଽହଂ ରାଵଣୋ ଵାକ୍ଯମହୋ ନୋ ରାକ୍ଷସୋ ଭଵାନ୍
ଦଶମୁଖ, ଏପରି କଲେ ଆମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସ୍ଥିର ରାଜ୍ୟ ପାଇବୁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ରାବଣ କହୁଛି: ତୁମେ ରାକ୍ଷସ ନୁହଁ।
ନ ଶୂରୋ ରାଜଧର୍ମଂ ଚ ନ ଚ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପରନାରୀପରଦ୍ର ଵ୍ଯପରରାଜ୍ଯନିଷେଵଯା
ତୁମେ ଶୂର ନୁହଁ, ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଜାଣନାହ; ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ, ଅନ୍ୟର ଧନ, ଅନ୍ୟର ରାଜ୍ୟ ଦଳିବା ଦ୍ୱାରା।
ଶୂରାଣାମୁତ୍ତମୋ ଧର୍ମୋ ନ ଷଣ୍ଢାନାଂ ଭଵାଦୃଶାମ୍ । ଶତ୍ରୁପକ୍ଷଂ ସମାଲିଗ୍ଯ ନିର୍ଗଚ୍ଛେଚ୍ଛା ହି ଚେନ୍ନୃପ
ଶୂରମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମ ତୁମ ପରି ଅଶକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହଁ; ରାଜା, ଚାହିଲେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଚାଲିଯାଅ।
ଅଥ ବିଭୀଷଣୋ ମନ୍ଦିରଂ ଗତ୍ଵା ରାମାନ୍ତିକଂ ଗତ୍ଵା ତଂ ଶରଣମଭଜତ୍
ତାପରେ ବିଭୀଷଣ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।
ଅଥ ରାଵଣଃ ପୁରାନ୍ନିର୍ଗତ୍ଯ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଵାନରୈ ରାକ୍ଷସା ଅପି ଯୁଯୁଧିରେ
ତାପରେ ରାବଣ ନଗରରୁ ବାହାରିଆସି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବାନରମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଅଥ ରାଵଣଂ ମହାବଲଂ ହନ୍ତୁମଶକ୍ତୋରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଖମଵଲୋକ୍ଯ ତଦୁକ୍ତଚିହ୍ନପଦଂ ବାଣେନ ନିର୍ଭିଦ୍ଯାମାରଯତ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେବା ପରେ, ରାମ ଭିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ଏକ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ କରି ମାରିଦେଲେ।