ଆଯୁଷୋଽନ୍ତେ ଵ୍ରଜେନ୍ମୋକ୍ଷଂ ଯୋଗିନାମପି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ଯମାଜ୍ଞଯା ତତୋ ଦୂତୈଃ ସଦାରୋଽସୌ ମହୀପତିଃ
ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ, ଯାହା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭିବାକୁ ଅତି କଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଜନାଣୀ,
ଅସିପତ୍ରଵନେ ଘୋରେ ସ୍ଥାପିତୋଽତ୍ଯଂତଦୁଃଖଦେ । ଅସିତୁଲ୍ଯାନି ପତ୍ରାଣି ଯତସ୍ତେଷାଂ ଚ ଶାଖିନାମ୍
ଯମଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଏହି ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ତଳୱାର ପତ୍ରର ଜଙ୍ଗଲରେ ରଖିଦେଲେ। ଏହି ଗଛର ପତ୍ରଗୁଡିକ ତଳୱାର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ।
ଅସିପତ୍ରଵନଂ ପ୍ରାହୁରତସ୍ତଦ୍ଵୈ ମନୀଷିଣଃ । ସ୍ଥିତ୍ଵାସିପତ୍ରଵିପିନେ ଯୁଗକୋଟିଶତାନି ଚ
ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'ତଳୱାର ପତ୍ରର ଜଙ୍ଗଲ' ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏହି ଦମ୍ପତି ଯୁଗ କୋଟି ଶତ ଦିନ ରହିଥାନ୍ତି।
ସଦାରୋ ନରକଂ ଭେଜେ ଵ୍ଯାଘ୍ରଭକ୍ଷ୍ଯାହ୍ଵଯଂ ତତଃ । ନିରଯଂ ତଂ ପ୍ରଵିଶତି ସର୍ଵୋପଦ୍ରଵସଂଯୁତମ୍
ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଜନାଣୀ 'ବାଘର ଖାଦ୍ୟ' ନାମକ ନରକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସେ ନରକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ରହିଛି।
ଭଵେଚ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରେଣ ଵ୍ଯାଘ୍ରଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯୁଗକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତ୍ର ସ ଭୂପତିଃ
ସେ ରାଜା ବାଘର ଖାଦ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯୁଗ କୋଟି ହଜାର ଦିନ ସେଠାରେ ରହିବା ପରେ,
ସଦାରୋଽଜନି ପାପାଂତେ ଭେକଯୋନିଂ ଗତଃ କ୍ଷିତୌ । ଜାତିସ୍ମରୌ ତତସ୍ତୌ ତୁ ଭେକୀଭେକୌ ସୁଦୁଃଖିତୌ
ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଜନାଣୀ ପାପର ଶେଷରେ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବେଙ୍ଗର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଇ ବେଙ୍ଗ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ତୀରେ ତସ୍ଥତୁରେକସ୍ମିନ୍ସତତଂ କୀଟଭୋଜିନୌ । ଅଥୈକଦା ତେନ ପଥା ପୁଣ୍ଯାହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମାନଵାଃ
ସେମାନେ ସଦା ଏକ ତୀରରେ ଏକାଠି ରହି, କୀଟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେପଥରେ କିଛି ପୁଣ୍ୟବାନ ମନୁଷ୍ୟ ଆସିଲେ।
ଗଚ୍ଛଂତି ଜାହ୍ନଵୀତୀରଂ ତାଂସ୍ତୌ ଦଦୃଶତୁର୍ଦ୍ଵିଜ । ଭେକ ଉଵାଚ- ଵର୍ଷାଭ୍ଵି ମୋହାଦ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ପାପଂ କର୍ମ କୃତଂ ମଯା
ସେମାନେ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱିଜ, ଦୁଇ ବେଙ୍ଗ ସେମାନେକୁ ଦେଖିଲେ। ବେଙ୍ଗ କହିଲା— 'ବର୍ଷା ଋତୁର ମୋହରେ ଯେତେ ପାପ କରିଥିଲି—'
ଅଦ୍ଯାପି କର୍ମଣା ତେନ ଦୁଃଖମାଵାଂ ନ ମୁଂଚତି । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଗଂଗାଯାଂ ମୁକ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାପିନୋଽପି ଚ ୧୦୦ 7.9.
'ଏଯାଁ ତାହାର କର୍ମ ଫଳରେ ଆମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାରେ ଶରୀର ଛାଡିଲେ, ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।'
ତଥାପ୍ଯେଵଂ ଵିଧଂ ଦୁଃଖମନୁଭୂଯାଵହେ କଥମ୍ । ଗଂଗାଯାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସଂପ୍ରତ୍ଯେତତ୍କଲେଵରମ୍
'ତଥାପି ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବା ପରେ ଆମେ କିପରି ରହିଛୁ? ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଶରୀରକୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ।'
କା ଯୁକ୍ତିର୍ବ୍ରୂହି ତାଂ କାଂତେ ତିତୀର୍ଷୁର୍ଦୁଃଖସାଗରମ୍ । ଵର୍ଷାଭ୍ଵୀ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରାହେତି ଵିନଯାନ୍ଵିତା
'କିପରି ଉପାୟ ଅଛି, ସେ କହ, ପ୍ରିୟା, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।' ବେଙ୍ଗର ଜନାଣୀ ବିନୟ ସହିତ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵର୍ଷାଭ୍ଵ୍ଯୁଵାଚ- ଦୁଃଖଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ସୋଢୁଂ ସ୍ଵାମିନ୍ନେତଦ୍ ଦ୍ରୁତଂ କୁରୁ । ତତସ୍ତୌ ଦଂପତୀ ଵିପ୍ର ସ୍ମୃତ୍ଵା ଗଂଗାଂ ଶୁଭପ୍ରଦାମ୍
ବେଙ୍ଗର ଜନାଣୀ କହିଲେ— 'ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱାମୀ, ଦୟାକରି ଏହି କାମ ଶୀଘ୍ର କର।' ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ ଦାୟିନୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସହସା ଚକ୍ରତୁର୍ଯାତ୍ରାଂ ମରଣାଯୋପହର୍ଷିତୌ । ଅଥୈତୌ ପଥି ଗଚ୍ଛଂତୌ ଚିରକାଲଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତୌ
ହଠାତ୍, ଦୁଇଜଣେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ ସେମାନେ ଭୋକା ହେଇଗଲେ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ପାପକୃତ୍କ୍ଷ୍ଵେଡଃ କାଲସର୍ପୋ ଭଯଂକରଃ । କାଲସର୍ପ୍ପ ଉଵାଚ- ଦର୍ଦୁରୌ ପାପିନୌ ଯେଥାଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲୌ ଯୁଵାଂ ତତଃ
ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, ଶସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଓ ଭୟଙ୍କର କାଳସର୍ପ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଗଲା; କାଳସର୍ପ କହିଲା— 'ଦୁଇଜଣେ ପାପୀ ଦାଦୁର, ତୁମେ ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ।'
ଅଥ ନୂନଂ ଭକ୍ଷିତଵ୍ଯୌ କ୍ଷୁଧିତେନ ମଯା ଯୁଵାମ୍ । ତତସ୍ତାଵତିସଂତ୍ରସ୍ତୌ ଦଂପତୀ ଦୁଃଖଭାଗିନୌ
‘ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ଭୋକା ହେବାରୁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେବା ଦରକାର।’ ଏହା ଶୁଣି, ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣେ ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡିଲେ।
ଇତ୍ଯୂଚତୁର୍ଵଚୋ ଭକ୍ତ୍ଯା କାଲସର୍ପଂ ପୁରୋଗତମ୍ । ନାସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ ସର୍ପ ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯାଵଯୋର୍ହୃଦି
ସେମାନେ କାଳସର୍ପଙ୍କ ପାଖରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ— 'ସର୍ପ, ଆମ ହୃଦୟରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଥୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଅହମାସଂ ପୁରା ରାଜା ସତ୍ଯଧର୍ମାହ୍ଵଯଃ କ୍ଷିତୌ । ଇଯଂ ଚ ଵିଜଯା ନାମ ମହିଷୀ ସଂସ୍ଥିତା ମମ
‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀରେ ସତ୍ୟଧର୍ମ ନାମକ ରାଜା ଥିଲି; ଏହି ମୋ ରାଣୀ, ନାମ ଭିଜୟା, ସେ ସଦା ମୋ ସହିତ ରହିଥିଲେ।’
ମଯା ଦୁରାତ୍ମନା ମୋହାନ୍ନିତଃ ଶରଣଂ ଗତଃ ?। ତେନୈଵ କର୍ମଣା ଭୁକ୍ତଂ ଚିରଂ ଦୁଃଖଂ ଯମାଲଯେ
‘ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଭ୍ରମରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି; ଏହି କର୍ମର ଫଳରେ ମୁଁ ଯମର ଘରେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛି।’
ଭୋକ୍ତୁଂ ସ୍ଵକର୍ମଣଃ ଶେଷଂ ଭେକଯୋନୌ ସ୍ତ୍ରିଯା ସହ । ସୋଽହଂ ଯାତୋଽସ୍ମି ପାପେନ କୃତଂ କର୍ମ ନ ମୁଂଚତି
‘ମୋର କର୍ମର ଶେଷ ଭୋଗିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ମୋ ଜନାନୀ ସହିତ ଦାଦୁର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ପାପରେ ଆସିଛି, କର୍ମ କରିଥିଲେ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।’
ସତ୍ଯମାଵାଂ ଜିଗମିଷୂ ପରମଂ ଧାମ ପନ୍ନଗ । ଵ୍ରଜାଵୋ ଜାହ୍ନଵୀତୀରଂ ଶରୀରତ୍ଯାଗହେତଵେ
‘ସତ୍ୟ, ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ସର୍ପ; ଆମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଯାଇ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।’
ତ୍ଯଜାଵିଵେକତାଂ ସର୍ପ ନରକକ୍ଲେଶଦାଯିନୀମ୍ । ଆଵାଂ ସଂଖାଦ୍ଯ ଭଵତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଖଂ କିଯତ୍
‘ସର୍ପ, ତୁମେ ଅବିବେକ ଛାଡ଼, ଯାହା ନରକର କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ; ଆମକୁ ଖାଇଲେ ତୁମେ କେତେ ଖୁସି ପାଇବା?’
ଆଵଯୋର୍ହୃଦଯେ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଵାପି ହୃଦଯେ ହରିଃ । ଅତଏଵ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଶତ୍ରୁତା କା ଭୁଜଂଗମ
‘ଆମ ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତୁମ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ହରି ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି, ସର୍ପ, ତୁମେ ଆମ ସହିତ କେଉଁ ଶତ୍ରୁତା ରଖିପାରିବ?’
ପ୍ରାଣିହିଂସା ନ କର୍ତଵ୍ଯା କଦାପି ଚ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । କ୍ରିଯତେଽପି ଚ ତଦ୍ଧିଂସାଂ ଵିଦଧାତି ସ୍ଵଯଂ ଵିଧିଃ
‘ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏପରି ହିଂସା ହୁଏ, ତାହା ନିଜେ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।’
ଆଯୁଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଦାରାଶ୍ଚ ସଂପଦଶ୍ଚ ଯଶାଂସି ଚ । ହିଂସାଂ ଦତ୍ଵା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ହରେଦ୍ଦୁଷ୍ଟୋ ଵିଧିଃ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଆୟୁ, ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଧନ ଓ ମାନ—ଏସବୁ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।’
କିଂ ଜପୈଃ କିଂ ତପୋଭିର୍ଵା କିଂ ଦାନୈଃ କିମୁ ଚାଧ୍ଵରୈଃ । ହିଂସେତି ଵର୍ଣଦ୍ଵିତଯଂ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ହୃଦଯେ ସଦା
‘ଯାହାର ହୃଦୟରେ ସଦା “ହିଂସା” ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ସେ ପାଇଁ ଜପ, ତପ, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କ’ଣ ଲାଭ?’
ଯଃ ପ୍ରାଣିହିଂସକୋ ମର୍ତ୍ଯଃ ସ ଏଵ ହରିହିଂସକଃ । ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରସ୍ଥୋ ଭଗଵାନ୍କମଲାପତିଃ
‘ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାଣୀହିଂସା କରେ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରେ; କାରଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।’
ଆତ୍ମାନଂ ବହୁଧା ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ସଂସାରକୌତୁକାଗାରେ କ୍ରୀଡେଚ୍ଛିଶୁରିଵ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଭଗବାନ ନିଜକୁ ବହୁ ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସଂସାରର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳ କରନ୍ତି।’
ଶରୀରିଣଃ ଶରୀରଂ ହି ନିଲଯଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପରମାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରତୋ ହିଂସାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
‘ପ୍ରାଣୀର ଦେହ ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ; ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ, ତେଣୁ ହିଂସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।’
ପରପ୍ରାଣଵିନାଶେନ ଚାତ୍ମତୁଷ୍ଟିର୍ଵିଧୀଯତେ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ନାଶ କରି, ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତା ଲାଭ ହୁଏ।
କ୍ଷଣଂ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିରନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯଃ । ଚରିତ୍ରମେତଲ୍ଲୋକାନାମତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଵ କ୍ଷିତୌ
ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ନାଶରେ ନିଜ ପ୍ରସନ୍ନତା କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ ରହିପାରେ; ଏପରି ଆଚରଣ ପୃଥିବୀର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।