ପପାତ ଚ ଵାଲ୍ଯାହ ଚାଶସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧେ ଵା ବାଣଘାତୋଽଥ ଶୋଣିତସର୍ଵାଂଗୋ ବଭୂଵ
ବାଲି ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ତାଙ୍କର ସରା ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା ।
ଅଥ ତାରା ଚାଂଗଦଶ୍ଚ ସମାଗତ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତୌ ବଭୂଵତୁଃ
ତାପରେ ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଏକାଠି ଆସି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ।
ଅଥ ରାଘଵଂ ଵାନରାଃ ସମାଯାତା ଵାଲ୍ଯୁପାଂତେ ନିପେତୂରୁରୁଦୁଶ୍ଚ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ବାଲିଙ୍କ ପାଖରେ ଲୁଡ଼ିପଡ଼ି ବଡ଼ ଶୋକ କଲେ ।
ଅଥ ତାରା ରାମଂ ବଭାଷେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁଶଲାଃ ଶୂରା ଧାର୍ମିକା ରାଘଵାଃ ପୁରା ଚାପି ରାମ କଥଂ ପାପମକାର୍ଷୀଃ
ତାପରେ ତାରା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଘବ, ଆପଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପ୍ରବଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତେବେ ଏମିତି ଅପରାଧ କିପରି କଲେ?"
ନ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ୍ମଂ ଜାନୀଷେ ରାଜଗଣସେଵିତମ୍
ଆପଣ ଯୋଦ୍ଧାର ଧର୍ମ, ଯାହା ରାଜାମାନେ ମାନନ୍ତି, ସେଥିରେ ଅବଗତ ନୁହଁନ୍ତି ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତୋର୍ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯୋ ଵା ମରଣଂ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯୋ ଯଦିତଯୋର୍ହନ୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମହା ସ ନିଗଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ଯୋଦ୍ଧା ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଜୟ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଚତୁରତାରେ ଅନ୍ୟକୁ ମାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
କିଂ ଵୈରେଣ ଵାଲିନମାହନଃ କିଂ ଵାନରମାଂସାଶଯା
କାହିଁକି ଶତ୍ରୁତାବଶତାରେ ବାଲିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ? ବାନର ମାଂସ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ଥିଲା କି?
ଅଭୋଜ୍ଯଂ ଵାନରଂ ମାଂସଂ ଯଦ୍ଯାତ୍ମନୋଽପ୍ରିଯାତ୍ସୁଖାଭାଵାଦପରେଷାମପି ତଥାଭାଵଂ ମନ୍ଯସେ ଅହୋ ଵିମୋହାଦ୍ଯଦିମାମାଦାତୁମିଦଂ କୃତମେକପତ୍ନୀଵ୍ରତଂ ତଵ
ବାନର ମାଂସ ଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ନ ନିଜ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, ନ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛି; ଯଦି ଆପଣ ଭଲି ଭାବୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମ । ଏହି ଲାଗି ଆପଣ ଏକପତ୍ନୀ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କଲେ ।
ଅହୋ ଜ୍ଞାତଂ ସର୍ଵଦେଵ ଭଦ୍ରଂ ଯଦୁକ୍ତୋସି
ହଁ, ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ହେ ଶୁଭେଚ୍ଛୁ ।
ଵକ୍ତି ଚ ରାମଃ ପୃଥିଵୀପତିନା ମଯା ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହଣଂ କାର୍ଯଂ ଶିଷ୍ଟପରିପାଲନଂ ଚ ଵାଲିନା ସୁଗ୍ରୀଵମହିଷୀ ରୁମାପହୃତା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଅତଶ୍ଚ ନ ତାଦୃଗ୍ଵଧେ ଦୋଷଃ
ରାମ କହିଲେ: "ପୃଥିବୀର ରାଜା ଭାବେ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା । ବାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ରୁମାଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହଡ଼ିଥିଲେ; ଏହିକାରଣରୁ ଏମିତି ଜଣେ ଉପରେ ଆଘାତ କରିବାରେ କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ ।"
ତାରୋଵାଚ- ସୁଗ୍ରୀଵୋଽପି ତର୍ହି ଵଧ୍ଯୋ ଦୁଂଦୁଭିନା ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତା ଵାଲିନା ବିଲେପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ଵତ୍ସରଂ ତତ୍ରୋଷିତଂ ତଦଂତରେ ଚ ମାମପହୃତ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ଚ କୃତଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତଂ ପୂର୍ଵମପି ପଶ୍ଚାତ୍ତଂ ହଂତୁ
ତାରା କହିଲେ: "ତେବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ବାଲି ଦୁନ୍ଦୁଭି ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏକ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ନେଇ ରାଜ୍ୟ ଦଖଳ କଲେ । ସେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କର ।"
ରାମ ଉଵାଚ-। କିଯତ୍କାଲାତ୍ପୂର୍ଵମିଦଂ ଚ ଵଦ
ରାମ କହିଲେ: "ଏହା କେତେ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରେ ଘଟିଥିଲା, କହ ।"
ତାରୋଵାଚ- ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରାଦର୍ଵାକଶୀତିତମେ ଵର୍ଷେ ରକ୍ଷୋଯୁଦ୍ଧେ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ରାଜ୍ଯମପହୃତମ୍
ତାରା କହିଲେ: "ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ, ଅସୀତିତମ ବର୍ଷରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ଦଖଳ କରିଥିଲେ ।"
ପୁନଶ୍ଚ ଵର୍ଷାଂତରେ ପ୍ରାପ୍ତେନ ଵାଲିନା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପଲାଯିତଃ
ପରେ ଆଉ ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ବାଲି ଫେରିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ପଳାଇଗଲେ ।
ଅପହୃତା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରାଜ୍ଯଂ ଚାପହୃତମ୍
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହଡ଼ି ନେଇଯିବା ସହିତ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହଡ଼ି ନିଆଯାଇଥିଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଦିନେ ଭଵତଃ ପିତୁର୍ଦଶରଥସ୍ଯାଭିଷେକଃ
ସେହି ଦିନେ ତୁମର ବାପା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା ।
ରାଘଵ ଉଵାଚ- ମଯା ପିତୁରନୁଶାସନାଦ୍ରାଜ୍ଯଗତଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହଣଂ କୃତମ୍ । ଗୁରୁଵଚନସ୍ଯାନୁଲ୍ଲଂଘନୀଯତ୍ଵାତ୍ତଦପହରଣଵେଲାଯାଂ ଯୋ ରାଜାସନାଚରତ୍
ରାଘବ କହିଲେ: "ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାଜ୍ୟ ଦଖଳ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ମୁଁ ଦଣ୍ଡିତ କରିଛି; ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅମାନିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ରାଜ୍ୟ ହଡ଼ିବା ସମୟରେ ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାମ କରିଥିଲେ, ସେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।"
ଅଥଵା ସ୍ଵତଂତ୍ରୌ ମୃଗୌ ମୃଗଯୋର୍ହତଶ୍ଚ ଵାଲୀ ମୃଗାଣାମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଦାରଣାଦ୍ଯ ଜଗୁପ୍ସା ଚ
ନାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଲୀ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ପଶୁ ଭାବରେ ସୀକାର ହେଲେ, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଆପସରେ ଏମିତି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଓ ଘୃଣା ଦେଖାନ୍ତି।
ଯତୋ ମମ ମୃଗଯାଵଦାଥଵା ମୃଗାଣାମ୍ । ଚଲିତସ୍ଥିତବଦ୍ଧାନାଂ ଚଲଦ୍ଭ୍ରାଂତପଲାଯିନାମ୍ । ଅଥାଵସୃଜତାସଂଗମୁଜ୍ଝିତା ମୃଗଯା ତଥା
ସେଠାରୁ, ମୋର ସୀକାର କିମ୍ବା ପଶୁମାନେ ନିଜେ—ଚଳିଥିବା, ଦଢ଼ିଥିବା, ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା, ଭ୍ରମିତ କିମ୍ବା ପଳାଇଯାଉଥିବା—ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ, ସୀକାର ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ମୃଗଯାଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିତୋ ମୃଗଯେଯଂ ମଯା କୃତା । ଦର୍ଶନାଦର୍ଶନାଭ୍ଯାଂ ଚ ଧାଵତାଧାଵତା ତଥା
ସୀକାର ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସୀକାର ମୁଁ କରିଛି—ଦେଖି କିମ୍ବା ନ ଦେଖି, ଧାଉଥିବା କିମ୍ବା ଧାଉନଥିବା ଭାବରେ।
ଅଵରୋହାତ୍ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସାତ୍ଵିକାନାଂ ପ୍ରଭିଦ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ମୃଗଯାଧର୍ମୋ ଵିନା ଆମିଷଭୋଜନମ୍
ଅବରୋହଣ ପରେ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ସୀକାର ଅଧର୍ମ କେବଳ ମାଂସ ଖାଇବା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଅଥ ରାମଵଚନମାକର୍ଣ୍ଯ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରାକଂପଯଞ୍ଛିରାଂସି
ତାପରେ, ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ।
ଵାଲୀ ବଭାଷେ ରାମମଂଜଲିମସ୍ତକେ ନିଧାଯ ନମସ୍ତେ ରାମ ଶୃଣୁ ଵଚନଂ ମମ
ବାଲୀ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ରାମ; ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।'
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିଃ ପୀତଵାସା ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ନାରାଯଣଃ ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଵାନିତି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
'ଅପଣ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଗୁରୁ, ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ—ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିଛି।'
ତ୍ଵାଂ ଯୋଗିନଶ୍ଚିଂତଯଂତି ତ୍ଵାଂ ଯଜଂତି ଚ ଯଜ୍ଵିନଃ । ହଵ୍ଯକଵ୍ଯଭୁଗେ କସ୍ତ୍ଵଂ ପିତୃଦେଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍
'ଯୋଗୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିବେଦନ ଦିଆଯାଏ, ଆପଣ ସେହି ଦେବପିତୃ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଆପଣ କିଏ?'
ମରଣେ ଚିଂତଯାନସ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଵିମୁକ୍ତିରଦୂରତଃ । ସତ୍ଵଂ ମେ ଦର୍ଶନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମ ମେ ପାପସଂକ୍ଷଯଃ
'ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠାରେ ମୋକ୍ଷ ନିକଟରେ ଥାଏ; ରାମ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୋତେ ମିଳିଛି, ମୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।'
ଗୃହାଣ ବାଣଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵ୍ଯଥିତୋ ଭୃଶମସ୍ମ୍ଯହମ୍
'କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ବାଣଟି ଧରନ୍ତୁ; ମୁଁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ଅଛି।'
ଅଥ ରାମସ୍ତଥେତି ବାଣମାଦାଯ ଵାଲିନମୁଵାଚ କିମିଷ୍ଟଂ ଦୀଯତାଂ ଵଦ
ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି,' ବାଣ ନେଇ ବାଲୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? କହ, ମୁଁ ଦେଉଛି।'
କପିରୁଵାଚ- ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ମମ ସଦ୍ଗତିଂ ଦେହି
ବାନର କହିଲେ: 'ଯଦି ଭଗବାନ୍ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି, ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ଦିଅନ୍ତୁ।'
ଯଦି ରାଵଣହୃତାଂ ସୀତାମାନେତୁଂ ସୁଗ୍ରୀଵସହାଯାଯ କୃତମେଵମେଵ ହା ମହଦଂତରଂ ବଲଵୃଦ୍ଧେନ ମହାବଲେନ ଵାଲିନା ସଦ୍ଭାଵେନ ଦିନକରାଵର୍ତିତାଂତରେ ସୀତାମାନେତୁଂ ସମର୍ଥେନ ସ୍ମରଣାଗତରାଵଣଦାନମର୍ଥେନ ଵାନରରାଜେନ ପଂଚାଶତ୍ପରାର୍ଦ୍ଧଵାନରଭଲ୍ଲୂକସେନାଵତା ଆତ୍ମକାର୍ଯେଣ ସିଦ୍ଧ୍ଯତ ଇତି କିଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଲ୍ପଵୀ-ର୍ଯେଣ ସପ୍ତପରାର୍ଦ୍ଧସେନାପତିନା କପିନା କିଂ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି କାର୍ଯଂ ଵଚନଵତଃ
ଯଦି ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଏହି କାମ କରାଯାଇଛି, ତେବେ ହାଁ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ତଫାତ ଅଛି । ବାଲି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ୍ଦିର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବାରେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ, ରାବଣଙ୍କ ଦାନ ସ୍ମରଣ କରି । ପଞ୍ଚାଶି ଖରବ ବାନର ଓ ଭଲ୍ଲୁକ ସେନା ସହିତ ବାନର ରାଜା ଏହି କାମ ସ୍ୱୟଂ କରିପାରିଥାନ୍ତେ । ସୁଗ୍ରୀବ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେପଟେ ସେପଟେ ସାତି ଖରବ ସେନା ସହିତ କ'ଣ କାମ ସଫଳ ହେବ? ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କ'ଣ ଉପକାର ହେବ?