ତାଂବୂଲଂ ଚ ତଥା ଦଦ୍ଯାନ୍ନମସ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଭକ୍ତିତଃ । ପୁରାଣସ୍ଯ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାଦିକଂ ତଥା
ତାମ୍ବୁଳ ଦେବା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ପାଠ ଶେଷରେ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଧିକଂ ତୁ ତଥା ଦେଯଂ ଭୂହିରଣ୍ଯାଦିକଂ ନୃପ । ନ ଚ ତୂଷ୍ଣୀମୁପକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହତି କଶ୍ଚନ
ଏହାସହିତ ଭୂମି, ସୁନା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜା; ଏବଂ କେହି ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଶୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।
ସଭାସଦ୍ଭିଃ କୃତା ଚୈଵ ଯା ପୂଜୈକେନ ଵା କୃତା । ଦେଵସ୍ଥାନେ ଯଥାଶକ୍ତି ସର୍ଵୈଃ ପୂଜନମିଷ୍ଯତେ
ସଭାରେ କିମ୍ବା ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା, ଦେବସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥେପି ଚ ଯଥା ରାମ ପୁଣ୍ଯେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପୂଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞାଯ ରାଘଵ
ତିର୍ଥ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଶ୍ରୋତୁସ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯୋକ୍ତଂ ତୁ ଭଵେନ୍ନୃପ । ପୌରାଣିକସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କଥଯାମି ତେ
ହେ ରାଜା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣିକଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ କହିବି।
କୁଲହୀନୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ମହାପାପୀ ତିରସ୍କୃତଃ । ଶୌଚାଚାରଵିହୀନଶ୍ଚ ଵେଦସ୍ମୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ କୁଳ ନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ମହାପାପୀ, ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଆଚରଣ ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଅନ୍ଯଦେଵଃ ପୂତିଵଚୋ ଵ୍ଯଂଗଶ୍ଚାପ୍ଯଧିକାଂଗଵାନ୍ । ପରପୂର୍ଵାପତିଃ ସ୍ତେନଃ ପ୍ରାଣିହଂତା ନିରାକୃତିଃ
ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଅଶୁଭ କଥା କହେ, ଦେହରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଅଧିକ ଅଙ୍ଗ ଥାଏ, ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ରହେ, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ହନ୍ତା ଓ ଅନୁଚିତ ଆକୃତିର।
ଅଥ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ତେ କଥଯାମି ନୃପୋତ୍ତମ । ପୂର୍ଵଜ୍ଞୈରୁଚ୍ଯମାନଂ ଚ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିଭିଃ ପରୈଃ
ଏବେ ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, କେଉଁ ପୁରାଣ ପଠିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ କହିବି।
ଵ୍ଯାସାଦଯୋ ମୁନିଵରା ଯତ୍ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ପୁରାଣସ୍ଥଂ ପଠେଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଯେତ ଵିଚାରଯନ୍
ଯେଉଁ ଗୁରୁଜନ, ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମାନେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍। ପୁରାଣ ଭିତରେ ଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଯା କଯାପି ଵା ରାମ ଭାଷଯାଦେଶଭାଷତଃ । ନ ଦେଶଭାଷା ରଚିତଂ ଗ୍ରଂଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ହେ ରାମ, କେଉଁ ଭାଷା କିମ୍ବା ଦେଶୀ ଭାଷାରେ ଯଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ, ସେଉଁଠି ଶୁଣିଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯା କାପି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁରାଣସ୍ଯ ହିତା ହି ସା । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵଯାଚସ୍ଵ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଯତ୍ପୁରାଣକମ୍
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୁରାଣର ଯେଉଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉ, ସେ ସବୁ ଉପକାରକ। ତେଣୁ ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ଯେଉଁ ପୁରାଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହିଁଛ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ପୌରାଣିକେନୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତଵାନପି ଗୌତମଃ । ସ୍ଵଯଂ ଵସ୍ତ୍ରତ୍ରଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଶିବ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୁରାଣିକଙ୍କ ଉକ୍ତି ଗୌତମ ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ।
କୌର୍ମଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଶ୍ରୁତଵାନିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଦତ୍ତଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଣମଧିକଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ଶୁଭାନି ଚ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ସେ ପ୍ରଥମେ କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; ସେ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଅଥ ଲୈଂଗଂ ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵାମନଂ ତଥା । ପାଦ୍ମଂ ଚ ଗାରୁଡଂ ଚୈଵ ସୌରଂ ବ୍ରାହ୍ମମଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ସେ ଲିଙ୍ଗ, ବୈଷ୍ଣବ, ବାମନ, ପଦ୍ମ, ଗାରୁଡ଼, ସୌର ଓ ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଏଵମଷ୍ଟ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ ପୁରାଣାନି ସ ଗୌତମଃ । ଅଥ ରାମାଯଣଂ ଚୈଵ କୌର୍ମମେଵ ପୁନଶ୍ଚ ସଃ
ଏଭଳି ଗୌତମ ଆଠଟି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; ପରେ ସେ ରାମାୟଣ ଓ ପୁନି କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଶିଵନାରାଯଣେତ୍ଯେଵଂ ଜପଂ ଚକ୍ରେ ସଦୈଵ ହି । ଅଵାପ ନିଧନଂ ଚାପି ସ ଗତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
ସେ ସଦା 'ଶିବ-ନାରାୟଣ' ନାମ ଜପ କରୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ସଂପୂଜ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମଥାଗମତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂଜିତଃ ସୋଽଥ ଜଗାମ ଶିଵମଂଦିରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ପଛରେ ଶିବଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵଂଦ୍ଯୋଽସୌ ଗୌତମୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଭାରତଶ୍ରଵଣେ ଚାପି ନିଯମା ଯେ ମଯେରିତାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମ; ଏବଂ ମୁଁ ଯେ ନିୟମ କହିଛି, ଭାରତ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ପୁରା ଵ୍ଯାସେନ ମୁନିନା ତ୍ରିଵର୍ଷାଦ୍ଯତ୍କୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ଶ୍ରଵଣାତ୍ତସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଵ୍ଯାକର୍ତା ଭାରତସ୍ଯ ଯଃ
ପୂର୍ବେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଯେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଭାରତ ଶୁଣି ଯିଏ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ—
ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରଣମେଦ୍ଵିପ୍ରଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋଗିନମୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵଂଦ୍ଯୋସୌ ଭାରତଂ ଵ୍ଯାକରୋତି ଯଃ
ସେ କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ଯିଏ ଭାରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ।
ଯୋ ମହାଭାରତଂ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯତି ପଠେଚ୍ଚ ଵା । ସ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଧିକୋ ଵିପ୍ରସ୍ତାରଯେଚ୍ଚୈଵ ମାନଵାନ୍
ଯିଏ ସଦା ମହାଭାରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ଵ୍ଯାକରୋତି ଚ ପର୍ଵୈକଂ ସର୍ଵାଣି କତିଚିତ୍ତୁ ଵା । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ହଵ୍ଯେ କଵ୍ଯେ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯଦିଓ ସେ ଏକ ପର୍ବ କିମ୍ବା କିଛି ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ହବି କବିତାରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ହୁଏ।
ତମେଵ ପ୍ରଣମେଦ୍ଵିପ୍ରଂ ତମେଵାର୍ହଂ ଚ ପୂଜଯେତ୍ । ତମେଵ ଭୋଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍
ଏହି ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ, ସେଠିକି ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଦିନେଦିନେ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ପୂଜାଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନସମଯେ ଦ୍ଵିଜଃ । ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯୋଽଥ ଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ପୂଜଯେଦ୍ଵିଧିମାର୍ଗତଃ
ତାଙ୍କ ପୂଜାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆଦିପର୍ଵସମାପ୍ତୌ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରତ୍ରଯଂ ଦଦେତ୍ । ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ଯଥାଶକ୍ତି ସଭାପର୍ଵଣି ଵାସସୀ
ଆଦି ପର୍ବ ଶେଷରେ ତିନିଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ସୁନା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ସଭା ପର୍ବରେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
ଆନୁଶାସନିକାରଣ୍ଯସ୍ଵର୍ଗାରୋହେଷୁ ପର୍ଵସୁ । ଆଦିପର୍ଵଣି ପୂଜା ଯା ସା ପୂଜା ନୃପପୁଂଗଵ
ଅନୁଶାସନ, ଆରଣ୍ୟକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପର୍ବରେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଦି ପର୍ବରେ ଯେପରି ପୂଜା ହୁଏ, ସେଇପରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ଣାଶ୍ଵମେଧଵୈରାଟଶଲ୍ଯଦ୍ରୋଣେଷୁ ପର୍ଵସୁ । ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରତ୍ରଯଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିଷ୍କଦ୍ଵଯମଥାପି ଵା
କର୍ଣ୍ଣ, ଅଶ୍ୱମେଧ, ବିରାଟ, ଶଲ୍ୟ ଓ ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବରେ, ତିନିଟି ଶୁଦ୍ଧ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ନିଷ୍କ ଦେବା ଉଚିତ।
କ୍ଷୁଦ୍ରପର୍ଵସ୍ଵଥାନ୍ଯେଷୁ ନିଷ୍କାଵଥ ସମାନଯେତ୍ । ହରିଵଂଶେ ସନିଷ୍କଂ ତୁ ଵସ୍ତ୍ରତ୍ରିତଯମେଵ ତୁ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ପର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି, ଏକ ନିଷ୍କ ଦେବା ଉଚିତ; ହରିବଂଶରେ ଏକ ନିଷ୍କ ସହିତ ତିନିଟି ବସ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।
ଭାରତସ୍ଯାଖିଲସ୍ଯୈଵ ସମାପ୍ତୌ କ୍ଷେତ୍ରଦୋ ଭଵେତ୍ । ରାମାଯଣସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣେ କାଂଡେକାଂଡେ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ମହାଭାରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠ ଶେଷରେ ଭୂମି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ରାମାୟଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଣ୍ଡ ଶେଷରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷେତ୍ରଂ ପର୍ଯାପ୍ତମଥଵା ସୁଵର୍ଣମପି ଦାପଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁର୍ଗୁରୁଵାକ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵକଲ୍ମଷନାଶନଃ
ଯଦି ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନ ଥାଏ, ତେବେ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ; ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାର ଗୁରୁଙ୍କର ଉପଦେଶ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।