ଅତୋ ଗୁରୁଃ ପୁରାଣଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୋତୃଵଂଦ୍ଯୋଽଘନାଶନଃ । ନ ତସ୍ମାଦଧିକଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଗୁରୁରସ୍ତି ଗତିପ୍ରଦଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ଓ ପାପ ନାଶକ, ସେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଗୁରୁ କେହି ନାହିଁ; ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମଂତ୍ରେଷୁ ଗୁରଵୋ ଯେ ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯେ ମତାଃ । ନେଶତେ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ଦାତୁଂ ତସ୍ମାନ୍ନ ବୋଧକାଃ
ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁରୁ ଭାବିଥିବାମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନଦାତା ନୁହଁନ୍ତି।
ପିଶାଚାଃ ପ୍ରାଯଶୋ ରାମ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସନାମିନଃ । ଵେଦମଂତ୍ରସ୍ଯ ଵେତ୍ତାରୋ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ନ ପୁରାଣଵିତ୍
ହେ ରାମ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ନାମରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ।
ପୁରାଣଵିମୁଖୋ ନୈଵ ସର୍ଵଃ ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯତି । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ହି ତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପାପନାଶକରଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଯିଏ ପୁରାଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ ପ୍ରଭୁ।
ତତ୍ପୂଜା ସର୍ଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଦ୍ରୋହୋଽସ୍ଯ ପୀଡନମ୍ । ଯଥା ସମସ୍ତଦାନାନାଂ ଵିଦ୍ଯାଦାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ତାଙ୍କର ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ଧନ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦାନଂ ମହତ୍ଫଲମ୍ । ରାମ ଉଵାଚ-। କିଂ ଵା ପୌରାଣିକେ ଦେଯଂ କିଯତ୍କୀଦୃଶମେଵ ଚ
ପୁରାଣ ପାଠକ ଧନ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ। ରାମ ପଚାରିଲେ: ପୁରାଣ ପାଠକଙ୍କୁ କ’ଣ, କେତେ ଓ କିପରି ଦେବା ଉଚିତ?
ପୁରାଣଂ କୀଦୃଶଂ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ଵର୍ଜ୍ଯଃ କୀଦୃକ୍ପୁରାଣଵିତ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଷଡ୍ରସାନନ୍ନପାନାନି ସ୍ନେହଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ
କେଉଁ ପ୍ରକାର ପୁରାଣ ବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ? ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଛଅ ରସର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଓ ତେଲ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ—
ଗୃହଂ ସୋପସ୍କରଂ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞାଯ ଦାପଯେତ୍ । ପର୍ଯାପ୍ତାନ୍ଯେଵ ସର୍ଵାଣି ଅଧିକାନି ଫଲାଧିକାତ୍
ଘର ସହ ସାମଗ୍ରୀ, ହେ ରାମ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଉ, ଅଧିକ ଦେଲେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ।
ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯମତୋ ଭୂଯଃ ସଚୈଲଂ ଶୋଭିତଂ ମୃଦୁ । ଭୂଷଣାନି ଯଥାର୍ହାଣି ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍
ଏହିପରି, ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ, ସୁନ୍ଦର ଓ କୋମଳ ବସ୍ତ୍ର, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭୂଷଣ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ପ୍ରତିଦିନଂ କେଵଲଂ ଗଂଧମେଵ ଚ । କେଵଲଂ ଚ ତଥା ପୁଷ୍ପଂ ଫଲକାଲେ ଫଲାନ୍ଯପି
ପ୍ରତିଦିନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା କେବଳ ସୁଗନ୍ଧ, କିମ୍ବା କେବଳ ଫୁଲ, ଓ ଫଳ ତାଳମାତ୍ରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ତାଂବୂଲଂ ଚ ତଥା ଦଦ୍ଯାନ୍ନମସ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଭକ୍ତିତଃ । ପୁରାଣସ୍ଯ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାଦିକଂ ତଥା
ତାମ୍ବୁଳ ଦେବା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ପାଠ ଶେଷରେ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଧିକଂ ତୁ ତଥା ଦେଯଂ ଭୂହିରଣ୍ଯାଦିକଂ ନୃପ । ନ ଚ ତୂଷ୍ଣୀମୁପକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହତି କଶ୍ଚନ
ଏହାସହିତ ଭୂମି, ସୁନା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜା; ଏବଂ କେହି ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଶୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।
ସଭାସଦ୍ଭିଃ କୃତା ଚୈଵ ଯା ପୂଜୈକେନ ଵା କୃତା । ଦେଵସ୍ଥାନେ ଯଥାଶକ୍ତି ସର୍ଵୈଃ ପୂଜନମିଷ୍ଯତେ
ସଭାରେ କିମ୍ବା ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା, ଦେବସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥେପି ଚ ଯଥା ରାମ ପୁଣ୍ଯେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପୂଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞାଯ ରାଘଵ
ତିର୍ଥ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଶ୍ରୋତୁସ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯୋକ୍ତଂ ତୁ ଭଵେନ୍ନୃପ । ପୌରାଣିକସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କଥଯାମି ତେ
ହେ ରାଜା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣିକଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ କହିବି।
କୁଲହୀନୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ମହାପାପୀ ତିରସ୍କୃତଃ । ଶୌଚାଚାରଵିହୀନଶ୍ଚ ଵେଦସ୍ମୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ କୁଳ ନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ମହାପାପୀ, ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଆଚରଣ ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଅନ୍ଯଦେଵଃ ପୂତିଵଚୋ ଵ୍ଯଂଗଶ୍ଚାପ୍ଯଧିକାଂଗଵାନ୍ । ପରପୂର୍ଵାପତିଃ ସ୍ତେନଃ ପ୍ରାଣିହଂତା ନିରାକୃତିଃ
ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଅଶୁଭ କଥା କହେ, ଦେହରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଅଧିକ ଅଙ୍ଗ ଥାଏ, ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ରହେ, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ହନ୍ତା ଓ ଅନୁଚିତ ଆକୃତିର।
ଅଥ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ତେ କଥଯାମି ନୃପୋତ୍ତମ । ପୂର୍ଵଜ୍ଞୈରୁଚ୍ଯମାନଂ ଚ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିଭିଃ ପରୈଃ
ଏବେ ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, କେଉଁ ପୁରାଣ ପଠିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ କହିବି।
ଵ୍ଯାସାଦଯୋ ମୁନିଵରା ଯତ୍ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ପୁରାଣସ୍ଥଂ ପଠେଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଯେତ ଵିଚାରଯନ୍
ଯେଉଁ ଗୁରୁଜନ, ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମାନେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍। ପୁରାଣ ଭିତରେ ଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଯା କଯାପି ଵା ରାମ ଭାଷଯାଦେଶଭାଷତଃ । ନ ଦେଶଭାଷା ରଚିତଂ ଗ୍ରଂଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ହେ ରାମ, କେଉଁ ଭାଷା କିମ୍ବା ଦେଶୀ ଭାଷାରେ ଯଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ, ସେଉଁଠି ଶୁଣିଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯା କାପି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁରାଣସ୍ଯ ହିତା ହି ସା । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵଯାଚସ୍ଵ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଯତ୍ପୁରାଣକମ୍
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୁରାଣର ଯେଉଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉ, ସେ ସବୁ ଉପକାରକ। ତେଣୁ ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ଯେଉଁ ପୁରାଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହିଁଛ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ପୌରାଣିକେନୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତଵାନପି ଗୌତମଃ । ସ୍ଵଯଂ ଵସ୍ତ୍ରତ୍ରଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଶିବ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୁରାଣିକଙ୍କ ଉକ୍ତି ଗୌତମ ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ।
କୌର୍ମଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଶ୍ରୁତଵାନିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଦତ୍ତଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଣମଧିକଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ଶୁଭାନି ଚ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ସେ ପ୍ରଥମେ କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; ସେ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଅଥ ଲୈଂଗଂ ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵାମନଂ ତଥା । ପାଦ୍ମଂ ଚ ଗାରୁଡଂ ଚୈଵ ସୌରଂ ବ୍ରାହ୍ମମଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ସେ ଲିଙ୍ଗ, ବୈଷ୍ଣବ, ବାମନ, ପଦ୍ମ, ଗାରୁଡ଼, ସୌର ଓ ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଏଵମଷ୍ଟ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ ପୁରାଣାନି ସ ଗୌତମଃ । ଅଥ ରାମାଯଣଂ ଚୈଵ କୌର୍ମମେଵ ପୁନଶ୍ଚ ସଃ
ଏଭଳି ଗୌତମ ଆଠଟି ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ; ପରେ ସେ ରାମାୟଣ ଓ ପୁନି କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଶିଵନାରାଯଣେତ୍ଯେଵଂ ଜପଂ ଚକ୍ରେ ସଦୈଵ ହି । ଅଵାପ ନିଧନଂ ଚାପି ସ ଗତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
ସେ ସଦା 'ଶିବ-ନାରାୟଣ' ନାମ ଜପ କରୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ସଂପୂଜ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମଥାଗମତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂଜିତଃ ସୋଽଥ ଜଗାମ ଶିଵମଂଦିରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ପଛରେ ଶିବଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵଂଦ୍ଯୋଽସୌ ଗୌତମୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଭାରତଶ୍ରଵଣେ ଚାପି ନିଯମା ଯେ ମଯେରିତାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମ; ଏବଂ ମୁଁ ଯେ ନିୟମ କହିଛି, ଭାରତ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ପୁରା ଵ୍ଯାସେନ ମୁନିନା ତ୍ରିଵର୍ଷାଦ୍ଯତ୍କୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ଶ୍ରଵଣାତ୍ତସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଵ୍ଯାକର୍ତା ଭାରତସ୍ଯ ଯଃ
ପୂର୍ବେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଯେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଭାରତ ଶୁଣି ଯିଏ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ—
ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରଣମେଦ୍ଵିପ୍ରଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋଗିନମୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵଂଦ୍ଯୋସୌ ଭାରତଂ ଵ୍ଯାକରୋତି ଯଃ
ସେ କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ଯିଏ ଭାରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ।