ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିର୍ଯଦା ଜାତା ତଦା ପୌରାଣିକଂ ଗୁରୁମ୍ । ତାଂବୂଲାଦିପ୍ରଦାଯାଥ ପରେଦ୍ଯୁଃ ଶୃଣୁଯାଦପି
ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲେ, ପୁରାଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ପୁଣି ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍।
ପୁରାଣମେଵଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଦୈନଂଦିନମିତି ଶ୍ରୁତିଃ । ଵ୍ରତରୂପେଣ ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନରଃ
ଏଭଳି ପୁରାଣ ଦିନେଦିନେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ; ଯେଉଁ ମଣିଷ ପୁରାଣକୁ ବ୍ରତ ଭାବେ ଶୁଣେ,
ଯଦୈଵଂ ତତ୍ପୁରାଣଂ ତୁ ତତ୍ର ଯାତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୋତୁକାମେନ ଶ୍ଲୋକଶ୍ଚୈକୋପି ଚେଚ୍ଛ୍ରୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ; ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ,
ତଦ୍ଦିନେ ତୁ କୃତଂ ପାପଂ ନାଶଯେତ୍ତୁ ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ଦିନ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ଯସ୍ତୁ ସ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାକୃତପାପବଂଧାତ୍ । ସୁରାପୀତିଃ ସ୍ଵର୍ଣହରଶ୍ଚ ରାମ ଗୁର୍ଵଂଗନାଗଶ୍ଚ ଵିମୁକ୍ତିମେତି
ଏଭଳି ଯିଏ ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ସୁନା ଚୋରି କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଜନାନୀ ସମ୍ପର୍କର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାମ, ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପାପାନି ଚାନ୍ଯାନି କୃତାନି ପୁଂଭିଃ ସର୍ଵାଣି ନଶ୍ଯଂତି ପୁରାକୃତାନି । ଇହାପି ଯାନ୍ଯବ୍ଦଶତାର୍ଜିତାନି ଶ୍ରୋତୁର୍ଵିନଶ୍ଯଂତି ତଥା ଚ ଵକ୍ତୁଃ
ମଣିଷମାନେ କରିଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସଂଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୋତା ଓ ପାଠକ ଦୁହିଁଙ୍କର ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
କଲୌ ସମସ୍ତଵିପ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଗୁଣାପି ତତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଫଲଦା ଦାନକର୍ମଵତ୍
କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ଏହିଠାରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ପରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ପୁରାଣାନାମଭିପ୍ରାଯଂ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦ ନ ଚାପରଃ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ଵିଶେଷେଣ ଵ୍ଯାସାଦପି ଵିଧେରପି
ପୁରାଣର ଅର୍ଥ କେବଳ ବ୍ୟାସ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଜାଣେ, ବ୍ୟାସ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପୋ ଵାପି ନ ମଂତ୍ରୋ ନ ଜୁହୋତଯଃ । ଫଲଂତି ନ ତଥା ତିଷ୍ଯେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣଂ ଯଥା
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ତପସ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ କିଛି ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ପରି ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ଏକୈକଶ୍ରଵଣାଦେଵ ପାତକଂ ମହଦେଵ ତୁ । ନାଶମାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଦେହଃ ଶ୍ରୀଶୈଲେ ଵର୍ତନାଦିଵ
ମହାଦେବ, କେବଳ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରୀଶୈଳରେ ରହିଲେ।
ଅତୋ ଗୁରୁଃ ପୁରାଣଜ୍ଞଃ ଶ୍ରୋତୃଵଂଦ୍ଯୋଽଘନାଶନଃ । ନ ତସ୍ମାଦଧିକଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଗୁରୁରସ୍ତି ଗତିପ୍ରଦଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ଓ ପାପ ନାଶକ, ସେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଗୁରୁ କେହି ନାହିଁ; ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମଂତ୍ରେଷୁ ଗୁରଵୋ ଯେ ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯେ ମତାଃ । ନେଶତେ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ଦାତୁଂ ତସ୍ମାନ୍ନ ବୋଧକାଃ
ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁରୁ ଭାବିଥିବାମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନଦାତା ନୁହଁନ୍ତି।
ପିଶାଚାଃ ପ୍ରାଯଶୋ ରାମ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସନାମିନଃ । ଵେଦମଂତ୍ରସ୍ଯ ଵେତ୍ତାରୋ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ନ ପୁରାଣଵିତ୍
ହେ ରାମ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ନାମରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ।
ପୁରାଣଵିମୁଖୋ ନୈଵ ସର୍ଵଃ ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯତି । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ହି ତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପାପନାଶକରଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଯିଏ ପୁରାଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ ପ୍ରଭୁ।
ତତ୍ପୂଜା ସର୍ଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଦ୍ରୋହୋଽସ୍ଯ ପୀଡନମ୍ । ଯଥା ସମସ୍ତଦାନାନାଂ ଵିଦ୍ଯାଦାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ତାଙ୍କର ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ଧନ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଦାନଂ ମହତ୍ଫଲମ୍ । ରାମ ଉଵାଚ-। କିଂ ଵା ପୌରାଣିକେ ଦେଯଂ କିଯତ୍କୀଦୃଶମେଵ ଚ
ପୁରାଣ ପାଠକ ଧନ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ। ରାମ ପଚାରିଲେ: ପୁରାଣ ପାଠକଙ୍କୁ କ’ଣ, କେତେ ଓ କିପରି ଦେବା ଉଚିତ?
ପୁରାଣଂ କୀଦୃଶଂ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ଵର୍ଜ୍ଯଃ କୀଦୃକ୍ପୁରାଣଵିତ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଷଡ୍ରସାନନ୍ନପାନାନି ସ୍ନେହଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ
କେଉଁ ପ୍ରକାର ପୁରାଣ ବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ? ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ଛଅ ରସର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଓ ତେଲ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ—
ଗୃହଂ ସୋପସ୍କରଂ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞାଯ ଦାପଯେତ୍ । ପର୍ଯାପ୍ତାନ୍ଯେଵ ସର୍ଵାଣି ଅଧିକାନି ଫଲାଧିକାତ୍
ଘର ସହ ସାମଗ୍ରୀ, ହେ ରାମ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଉ, ଅଧିକ ଦେଲେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ।
ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯମତୋ ଭୂଯଃ ସଚୈଲଂ ଶୋଭିତଂ ମୃଦୁ । ଭୂଷଣାନି ଯଥାର୍ହାଣି ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍
ଏହିପରି, ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ, ସୁନ୍ଦର ଓ କୋମଳ ବସ୍ତ୍ର, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭୂଷଣ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ପ୍ରତିଦିନଂ କେଵଲଂ ଗଂଧମେଵ ଚ । କେଵଲଂ ଚ ତଥା ପୁଷ୍ପଂ ଫଲକାଲେ ଫଲାନ୍ଯପି
ପ୍ରତିଦିନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା କେବଳ ସୁଗନ୍ଧ, କିମ୍ବା କେବଳ ଫୁଲ, ଓ ଫଳ ତାଳମାତ୍ରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ତାଂବୂଲଂ ଚ ତଥା ଦଦ୍ଯାନ୍ନମସ୍କୁର୍ଯାଚ୍ଚ ଭକ୍ତିତଃ । ପୁରାଣସ୍ଯ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାଦିକଂ ତଥା
ତାମ୍ବୁଳ ଦେବା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ପାଠ ଶେଷରେ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଧିକଂ ତୁ ତଥା ଦେଯଂ ଭୂହିରଣ୍ଯାଦିକଂ ନୃପ । ନ ଚ ତୂଷ୍ଣୀମୁପକ୍ରମ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହତି କଶ୍ଚନ
ଏହାସହିତ ଭୂମି, ସୁନା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜା; ଏବଂ କେହି ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଶୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।
ସଭାସଦ୍ଭିଃ କୃତା ଚୈଵ ଯା ପୂଜୈକେନ ଵା କୃତା । ଦେଵସ୍ଥାନେ ଯଥାଶକ୍ତି ସର୍ଵୈଃ ପୂଜନମିଷ୍ଯତେ
ସଭାରେ କିମ୍ବା ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା, ଦେବସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥେପି ଚ ଯଥା ରାମ ପୁଣ୍ଯେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ପୂଜନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞାଯ ରାଘଵ
ତିର୍ଥ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଶ୍ରୋତୁସ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯୋକ୍ତଂ ତୁ ଭଵେନ୍ନୃପ । ପୌରାଣିକସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କଥଯାମି ତେ
ହେ ରାଜା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣିକଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ କହିବି।
କୁଲହୀନୋ ମହାଵ୍ଯାଧିର୍ମହାପାପୀ ତିରସ୍କୃତଃ । ଶୌଚାଚାରଵିହୀନଶ୍ଚ ଵେଦସ୍ମୃତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ କୁଳ ନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ମହାପାପୀ, ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଆଚରଣ ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଅନ୍ଯଦେଵଃ ପୂତିଵଚୋ ଵ୍ଯଂଗଶ୍ଚାପ୍ଯଧିକାଂଗଵାନ୍ । ପରପୂର୍ଵାପତିଃ ସ୍ତେନଃ ପ୍ରାଣିହଂତା ନିରାକୃତିଃ
ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଅଶୁଭ କଥା କହେ, ଦେହରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଅଧିକ ଅଙ୍ଗ ଥାଏ, ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ରହେ, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ହନ୍ତା ଓ ଅନୁଚିତ ଆକୃତିର।
ଅଥ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ତେ କଥଯାମି ନୃପୋତ୍ତମ । ପୂର୍ଵଜ୍ଞୈରୁଚ୍ଯମାନଂ ଚ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିଭିଃ ପରୈଃ
ଏବେ ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, କେଉଁ ପୁରାଣ ପଠିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ କହିବି।
ଵ୍ଯାସାଦଯୋ ମୁନିଵରା ଯତ୍ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ପୁରାଣସ୍ଥଂ ପଠେଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଯେତ ଵିଚାରଯନ୍
ଯେଉଁ ଗୁରୁଜନ, ଯେପରି ବ୍ୟାସ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମାନେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍। ପୁରାଣ ଭିତରେ ଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଯା କଯାପି ଵା ରାମ ଭାଷଯାଦେଶଭାଷତଃ । ନ ଦେଶଭାଷା ରଚିତଂ ଗ୍ରଂଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ହେ ରାମ, କେଉଁ ଭାଷା କିମ୍ବା ଦେଶୀ ଭାଷାରେ ଯଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ, ସେଉଁଠି ଶୁଣିଲେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।