ରକ୍ଷୋ ହଂତୁମଶକ୍ତସ୍ତୁ ମୃତ୍ଯୁହୀନଂ ତତୋ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମାହ ମହାମୁନିଃ
ମୁନି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ଥିଲେ; ତାପରେ, ମହାମୁନି ନିଜେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ—
କିମର୍ଥମାଗତୋସୀହ ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ । ସ ଆହ ରାଜା ରକ୍ଷୋଘ୍ନସ୍ତମହଂ ହଂତୁମାଗତଃ
'ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ରାକ୍ଷସ ଘାତକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ମୁନିରପ୍ଯାହ କିଂ ତେନ ଜୀଵିତେନ ମୃତେନ ଵା । ଭୁକ୍ତ୍ଵାମିଷଂ ମଦୀଯଂ ତୁ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଜଯଂ ଵ୍ରଜ
ମୁନି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, 'ସେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କଣ ଉପକାର? ଆଗେ ମୋ ମାଂସ ଖାଅ, ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଜିତ।'
ରାକ୍ଷସ ଉଵାଚ- କଥଂ ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସୋ ମହ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵସିଷ୍ଠୋଽପ୍ଯଥ ମାନୁଷ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଯତି ସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସ କହିଲା— 'ତୁମେ କିପରି ଏକ ମୁନି ହୋଇ ମୋ ଭୋଜନ ହେବେ?' ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନିଷ୍ଠୀଵ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ତମତାଡଯତ୍ । ତାଡିତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତେନ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯଦୃଷିଶ୍ଚ ତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥୁ spit କରି, ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ପଳାଇଗଲା ଏବଂ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ପଲାଯମାନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜଲଧିଂ ତୁ ଗତାଵୁଭୌ । ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଗ୍ରହେଣାସୌ ଗୃହୀତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତଦା
ଦୁହେଁ ପଳାଇ ପଳାଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଜଣେ ତାକୁ (ରାକ୍ଷସକୁ) ଧରିଲେ।
ମୁନିଃ ପୁନରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମତିଷ୍ଠତ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଭିମତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ମୁନି ପୁଣି ପୁରୁଣାଭଳି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଗଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ତେଣୁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଚ କଥଯାମି ଶୁଭଂ ଶୃଣୁ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵାରନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗତଃ
'ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛି, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ଯଥାଯଥ ଦିନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥିଲେ—'
କରଣେ ଚାପି ଲଗ୍ନେ ଚ ଗ୍ରହତାରାବଲାନ୍ଵିତେ । ଅମୂଢେନ ଗ୍ରହେ ବାଲେ ନ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ଗୁରୌସ୍ଥିତେ
ଗ୍ରହଣ କାଳରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଥିବାବେଳେ, ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ, ଗ୍ରହ ନବୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ କିମ୍ବା ବୃହସ୍ପତି ଅବନତିରେ ଥିଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଗ୍ରହଣେ ନ ଚ ନାସ୍ତିକସଂନିଧୌ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଦିତି
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍।
ଶୁଦ୍ଧଗେହେଽଥଵା ଶୁଦ୍ଧଵେଦିକାଯାଂ ମଠେଥ ଵା । ନଦୀତୀରେ ଦେଵଗେହେ ସଭାମଂଡପ ଏଵ ଚ
ପବିତ୍ର ଘରରେ, କିମ୍ବା ଶୁଭ ବେଦିକାରେ, ମଠରେ, ନଦୀତୀରେ, ଦେଉଳରେ କିମ୍ବା ସଭାମଣ୍ଡପରେ ପୁରାଣ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ୍।
ରଥ୍ଯା ମଠେଥ ଵା ରମ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯଶାଲାସୁ ରାଘଵ । ସ୍ଵଯଂ ନମସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାନ୍ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଵିଶେଷତଃ
ହେ ରାଘବ, ରମଣୀୟ ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ପାଠ କରାଯାଇପାରେ; ବିଶେଷକରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିଜେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଆସନଂ କଲ୍ପିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିଶେଷିତମ୍ । ଏହି ଧର୍ମ୍ମାସନମିତି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ବିଶେଷ ଆସନ ତିଆରି କରି, ମୃଦୁ କଥାରେ 'ଏହି ଧର୍ମ ଆସନ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମଦିନେ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାରଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ପରିପୂଜଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡିକ କରିବା ଉଚିତ୍; ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶୁଭାନି ଦତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଚ ନଵାନି ଚ । କରକଂଠଵିଭୂଷାଦି ପାତ୍ରମାସନମେଵ ଚ
ଶୁଭ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର, ହାତ ଓ ଗଳାର ଭୂଷଣ, ପାତ୍ର ଓ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈଃ ପୂଜ୍ଯ ତାଂବୂଲଂ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶଶିଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍
ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଅକ୍ଷତ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ପରେ ତାମ୍ବୁଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ଯେ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଚାରିଭୁଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ।
ପ୍ରସନ୍ନଵଦନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସର୍ଵଵିଘ୍ନୋପଶାଂତଯେ । ସଭାସଦଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଗଣେଶଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଓଁନମେତ୍ଯାଦି ମଂତ୍ରେଣ ପୂଜନଂ ଭାରତୀ ନୁତିଃ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ପୁରାଣସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ରମଂ ପ୍ରାରଭେଦିତି
'ଓଁ ନମଃ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରଭାତେ ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଉପକ୍ରମଦିନେ ରାମ ତ୍ରିପଂଚଦଶ ଵା ଶୁଭାଃ । ଶ୍ଲୋକା ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦିଵସେ ତତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣିତାଃ ଶୁଭାଃ
ପ୍ରଥମ ଦିନ ରାମ, ପନ୍ଦରଟି ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ତୃତୀଯେ ଦିଵସେ ରାମ ତତଶ୍ଚାଧିକମିଷ୍ଯତେ । ଦିନାନାମଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ତଥା
ତୃତୀୟ ଦିନ ରାମ, ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଦିନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଶ୍ରବଣ ଦୁହିଁରେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିର୍ଯଦା ଜାତା ତଦା ପୌରାଣିକଂ ଗୁରୁମ୍ । ତାଂବୂଲାଦିପ୍ରଦାଯାଥ ପରେଦ୍ଯୁଃ ଶୃଣୁଯାଦପି
ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲେ, ପୁରାଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ପୁଣି ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍।
ପୁରାଣମେଵଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଦୈନଂଦିନମିତି ଶ୍ରୁତିଃ । ଵ୍ରତରୂପେଣ ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନରଃ
ଏଭଳି ପୁରାଣ ଦିନେଦିନେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ; ଯେଉଁ ମଣିଷ ପୁରାଣକୁ ବ୍ରତ ଭାବେ ଶୁଣେ,
ଯଦୈଵଂ ତତ୍ପୁରାଣଂ ତୁ ତତ୍ର ଯାତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୋତୁକାମେନ ଶ୍ଲୋକଶ୍ଚୈକୋପି ଚେଚ୍ଛ୍ରୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ; ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ,
ତଦ୍ଦିନେ ତୁ କୃତଂ ପାପଂ ନାଶଯେତ୍ତୁ ନ ସଂଶଯଃ
ସେ ଦିନ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ଯସ୍ତୁ ସ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାକୃତପାପବଂଧାତ୍ । ସୁରାପୀତିଃ ସ୍ଵର୍ଣହରଶ୍ଚ ରାମ ଗୁର୍ଵଂଗନାଗଶ୍ଚ ଵିମୁକ୍ତିମେତି
ଏଭଳି ଯିଏ ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ସୁନା ଚୋରି କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଜନାନୀ ସମ୍ପର୍କର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାମ, ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପାପାନି ଚାନ୍ଯାନି କୃତାନି ପୁଂଭିଃ ସର୍ଵାଣି ନଶ୍ଯଂତି ପୁରାକୃତାନି । ଇହାପି ଯାନ୍ଯବ୍ଦଶତାର୍ଜିତାନି ଶ୍ରୋତୁର୍ଵିନଶ୍ଯଂତି ତଥା ଚ ଵକ୍ତୁଃ
ମଣିଷମାନେ କରିଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସଂଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୋତା ଓ ପାଠକ ଦୁହିଁଙ୍କର ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
କଲୌ ସମସ୍ତଵିପ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଗୁଣାପି ତତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଫଲଦା ଦାନକର୍ମଵତ୍
କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ଏହିଠାରୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ପରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ପୁରାଣାନାମଭିପ୍ରାଯଂ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦ ନ ଚାପରଃ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ଵିଶେଷେଣ ଵ୍ଯାସାଦପି ଵିଧେରପି
ପୁରାଣର ଅର୍ଥ କେବଳ ବ୍ୟାସ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଜାଣେ, ବ୍ୟାସ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତପୋ ଵାପି ନ ମଂତ୍ରୋ ନ ଜୁହୋତଯଃ । ଫଲଂତି ନ ତଥା ତିଷ୍ଯେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣଂ ଯଥା
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ତପସ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ କିଛି ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ପରି ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ଏକୈକଶ୍ରଵଣାଦେଵ ପାତକଂ ମହଦେଵ ତୁ । ନାଶମାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଦେହଃ ଶ୍ରୀଶୈଲେ ଵର୍ତନାଦିଵ
ମହାଦେବ, କେବଳ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରୀଶୈଳରେ ରହିଲେ।