ପ୍ରଭୂତଵହ୍ନିନାଶେ ହି ଧୂମରାଶିର୍ଯଥୈଵ ହି । ଶଲଭୋ ଦୀପନାଶାଯ ଵହ୍ନିନାଶାଯ ନ ପ୍ରଭୁଃ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଗଲାପରେ କେବଳ ଧୂଆଁ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଏକ ଶଳଭ ଆଲୋକ ବା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ।
କୃତଂ ପାପଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ନାଶନାଯ ପୁରାଣିକଃ । ଭୂତାଦିଗ୍ରସ୍ତମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂତାଦି ଭଯମୋଚକଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ସେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମଂତ୍ରଵାନପନଯେଦ୍ଯଥା ନ ସ୍ଵଯମାତୁରଃ । ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ପାପଂ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତୁମର୍ହତି
ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଚିକିତ୍ସକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୋଗ ହଟାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ରୋଗକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ କୌଣସି ପାପ ଭୋଗ କରିନଥାନ୍ତି।
ଆତ୍ମନା ଚ କୃତଂ ପାପମନ୍ଯୈରପି ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ନାଶଯତି ତ୍ଵତିଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ଵକର୍ମ୍ମ ଵା
ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ହେଉ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସେଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି।
ଭଵାନୀଶେ ହୃଷୀକେଶେ ସମଵୃତ୍ତିର୍ଵିଵେକଵାନ୍ । ଲୋକଵେଦକ୍ରିଯାଵେତ୍ତା ରୁଦ୍ରଜାପ୍ଯତିନିଃସ୍ପୃହଃ
ଭବାନୀଙ୍କ ନାଥ, ହୃଷୀକେଶ, ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ବିବେକଶୀଳ, ଲୋକ ଓ ବେଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଜପ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅସକ୍ତ।
ତୁଷ୍ଟଃ ଶାଂତଃ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତୋ ଯୋଗକୃଦ୍ଵଶୀ । ଯଥୈଵ ତେ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୋଗରେ ଲିନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା, ଯେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ।
ନିଯୋଗାତ୍ତଵ ଭୂପାଲ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମତିଷ୍ଠତ । ଅପାଲଯଦ୍ଭୁଵଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ରକ୍ଷଃ ସମାପତତ୍
ତୁମ ଆଦେଶରେ, ରାଜା, ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଓ ତୁମକୁ ଆପଦ ସମୟରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସ ଚ ଶୁକ୍ରୋପଦେଶେନ ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ଵାମଥାଭ୍ଯଗାତ୍ । ନିଦ୍ରାସକ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥାଵସରସ୍ତ୍ଵିତି
ତାପରେ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ରାକ୍ଷସ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଗଲା ଏବଂ କହିଲା, 'ସେ ଘୁମେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ ସୁଯୋଗ ନାହିଁ।'
ଅଥ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦିତ୍ଵୈତଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧିତପ୍ରିଯଃ । ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରକ୍ଷୋ ହଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଯିଏ ତୁମ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି କଥା ବୁଝିଲେ: 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅସାବଧାନ ଓ ଘୁମେ ଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ମାରିଦେବ।'
ବ୍ରହ୍ମାଵାପ୍ତଵରଂ ତଦ୍ଧି ମଯା କାର୍ଯଂ ନିଵାରଣମ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସେନାମାଦାଯ ନିର୍ଗତଃ
'ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ବର ପାଇଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ବାଧା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବିପ୍ର ଋଷି ସେନା ନେଇ ବାହାରିଗଲେ।
ରକ୍ଷୋ ହଂତୁମଶକ୍ତସ୍ତୁ ମୃତ୍ଯୁହୀନଂ ତତୋ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମାହ ମହାମୁନିଃ
ମୁନି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ଥିଲେ; ତାପରେ, ମହାମୁନି ନିଜେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ—
କିମର୍ଥମାଗତୋସୀହ ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ । ସ ଆହ ରାଜା ରକ୍ଷୋଘ୍ନସ୍ତମହଂ ହଂତୁମାଗତଃ
'ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ରାକ୍ଷସ ଘାତକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ମୁନିରପ୍ଯାହ କିଂ ତେନ ଜୀଵିତେନ ମୃତେନ ଵା । ଭୁକ୍ତ୍ଵାମିଷଂ ମଦୀଯଂ ତୁ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଜଯଂ ଵ୍ରଜ
ମୁନି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, 'ସେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କଣ ଉପକାର? ଆଗେ ମୋ ମାଂସ ଖାଅ, ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଜିତ।'
ରାକ୍ଷସ ଉଵାଚ- କଥଂ ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସୋ ମହ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵସିଷ୍ଠୋଽପ୍ଯଥ ମାନୁଷ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଯତି ସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସ କହିଲା— 'ତୁମେ କିପରି ଏକ ମୁନି ହୋଇ ମୋ ଭୋଜନ ହେବେ?' ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନିଷ୍ଠୀଵ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ତମତାଡଯତ୍ । ତାଡିତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତେନ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯଦୃଷିଶ୍ଚ ତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥୁ spit କରି, ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ପଳାଇଗଲା ଏବଂ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ପଲାଯମାନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜଲଧିଂ ତୁ ଗତାଵୁଭୌ । ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଗ୍ରହେଣାସୌ ଗୃହୀତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତଦା
ଦୁହେଁ ପଳାଇ ପଳାଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଜଣେ ତାକୁ (ରାକ୍ଷସକୁ) ଧରିଲେ।
ମୁନିଃ ପୁନରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମତିଷ୍ଠତ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଭିମତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ମୁନି ପୁଣି ପୁରୁଣାଭଳି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଗଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ତେଣୁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଚ କଥଯାମି ଶୁଭଂ ଶୃଣୁ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵାରନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗତଃ
'ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛି, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ଯଥାଯଥ ଦିନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥିଲେ—'
କରଣେ ଚାପି ଲଗ୍ନେ ଚ ଗ୍ରହତାରାବଲାନ୍ଵିତେ । ଅମୂଢେନ ଗ୍ରହେ ବାଲେ ନ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ଗୁରୌସ୍ଥିତେ
ଗ୍ରହଣ କାଳରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଥିବାବେଳେ, ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ, ଗ୍ରହ ନବୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ କିମ୍ବା ବୃହସ୍ପତି ଅବନତିରେ ଥିଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଗ୍ରହଣେ ନ ଚ ନାସ୍ତିକସଂନିଧୌ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଦିତି
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍।
ଶୁଦ୍ଧଗେହେଽଥଵା ଶୁଦ୍ଧଵେଦିକାଯାଂ ମଠେଥ ଵା । ନଦୀତୀରେ ଦେଵଗେହେ ସଭାମଂଡପ ଏଵ ଚ
ପବିତ୍ର ଘରରେ, କିମ୍ବା ଶୁଭ ବେଦିକାରେ, ମଠରେ, ନଦୀତୀରେ, ଦେଉଳରେ କିମ୍ବା ସଭାମଣ୍ଡପରେ ପୁରାଣ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ୍।
ରଥ୍ଯା ମଠେଥ ଵା ରମ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯଶାଲାସୁ ରାଘଵ । ସ୍ଵଯଂ ନମସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାନ୍ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଵିଶେଷତଃ
ହେ ରାଘବ, ରମଣୀୟ ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ପାଠ କରାଯାଇପାରେ; ବିଶେଷକରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିଜେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଆସନଂ କଲ୍ପିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିଶେଷିତମ୍ । ଏହି ଧର୍ମ୍ମାସନମିତି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ବିଶେଷ ଆସନ ତିଆରି କରି, ମୃଦୁ କଥାରେ 'ଏହି ଧର୍ମ ଆସନ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମଦିନେ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାରଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ପରିପୂଜଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡିକ କରିବା ଉଚିତ୍; ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶୁଭାନି ଦତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଚ ନଵାନି ଚ । କରକଂଠଵିଭୂଷାଦି ପାତ୍ରମାସନମେଵ ଚ
ଶୁଭ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର, ହାତ ଓ ଗଳାର ଭୂଷଣ, ପାତ୍ର ଓ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈଃ ପୂଜ୍ଯ ତାଂବୂଲଂ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶଶିଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍
ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଅକ୍ଷତ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ପରେ ତାମ୍ବୁଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ଯେ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଚାରିଭୁଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ।
ପ୍ରସନ୍ନଵଦନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସର୍ଵଵିଘ୍ନୋପଶାଂତଯେ । ସଭାସଦଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଗଣେଶଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଓଁନମେତ୍ଯାଦି ମଂତ୍ରେଣ ପୂଜନଂ ଭାରତୀ ନୁତିଃ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ପୁରାଣସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ରମଂ ପ୍ରାରଭେଦିତି
'ଓଁ ନମଃ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରଭାତେ ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଉପକ୍ରମଦିନେ ରାମ ତ୍ରିପଂଚଦଶ ଵା ଶୁଭାଃ । ଶ୍ଲୋକା ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦିଵସେ ତତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣିତାଃ ଶୁଭାଃ
ପ୍ରଥମ ଦିନ ରାମ, ପନ୍ଦରଟି ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ତୃତୀଯେ ଦିଵସେ ରାମ ତତଶ୍ଚାଧିକମିଷ୍ଯତେ । ଦିନାନାମଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ତଥା
ତୃତୀୟ ଦିନ ରାମ, ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଦିନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଶ୍ରବଣ ଦୁହିଁରେ।