ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଯଥାଵତ୍କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି
ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'ମୁଁ ମୋର ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପୁରାଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ପଢ଼ିଦେବି।'
କିଂ ଵାଂଚ୍ଛସି ପୁରାଣଂ ତୁ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ତଦେଵ ତୁ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ସର୍ଵଂ ରୁଚି ପୁରାଣଂ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ହିତଂ ଵଦ
'ତୁମେ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ସେହି ପୁରାଣ ପଢ଼ିଦେବି।' ଗୌତମ କହିଲେ— 'ମୋତେ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହି ପୁରାଣ କହ; କଣ ଉପକାରୀ, ତାହା କୁହ।'
ଶ୍ରୁତେ ଯସ୍ମିନ୍ଭିଦା ନୈଵ ଜାଯତେ ତୁ ହରୀଶଯୋଃ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- କୌର୍ମୋକ୍ତଂ ଯତ୍ପୁରାଣଂ ତଦ୍ଦେଵଯୋରଭିଦାଭିଧମ୍
'ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଣିଲେ ହରି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ।' ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'କଚ୍ଛପ ଦ୍ୱାରା କହିତିବା ଯେଉଁ ପୁରାଣ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।'
ଶୃଣୋତି ଯସ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଂ ତସ୍ଯ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯ ଵକ୍ତା ତୁ ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାଂତରଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ସେହି ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ପଢ଼େ, ସେଠାରେ କିଛି ବାଧା ଆସିପାରେ।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମନ୍ଯତେ ପାପୋ ଯଦି ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । କିଂଚୈକଂ ଦୁଷ୍କରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୋତୁର୍ଵକ୍ତୁରନିଂଦକମ୍
ଯଦି କୌଣସି ପାପୀ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ଏହା ସହିତ, ମୁଁ ଏକ କଠିନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରୋତା କିମ୍ବା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତରି ଯଦି ପ୍ରୀତିର୍ଦ୍ଧର୍ମାଦେଵ ପ୍ରକାଶିନୀ । ଆଚାରଦର୍ଶନେ ପୁଣ୍ଯେ କର୍ମମୋକ୍ଷାଦିଦର୍ଶକେ
ଯଦି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କ ମନରେ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ଆଚରଣ ଦେଖିବାରେ, ପୁଣ୍ୟରେ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେଖାଇବାରେ—
ତଦା ତୁଷ୍ଟୋ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ । ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତେନ ଯାଂତି ତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଚାହିଦା ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି, ପିତୃଗଣ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କଥଂ ପାତକସଂଘାତ ସଂକ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମେ । ପୁରାଣଜ୍ଞଃ କଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ଏତେ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଲେ?'
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଧ୍ଯାପନେ ଚାଧ୍ଯଯନେ ଜାଯତେ ଚାଥ ସଂଗମଃ । ସଂଗତୌ ଵତ୍ସରଂ ରାମ ଯାତି ପାତକି ପାତକମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ପଢ଼ାଇ ଓ ପଢ଼ିବାରେ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପାପୀ ଅଧିକ ପାପ କରେ।'
ପୁରାଣଜ୍ଞେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵତତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନି । ଅପିପାତକସଂଦୋହ ଚୀର୍ଣପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
'କିନ୍ତୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।'
ପ୍ରଭୂତଵହ୍ନିନାଶେ ହି ଧୂମରାଶିର୍ଯଥୈଵ ହି । ଶଲଭୋ ଦୀପନାଶାଯ ଵହ୍ନିନାଶାଯ ନ ପ୍ରଭୁଃ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଗଲାପରେ କେବଳ ଧୂଆଁ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଏକ ଶଳଭ ଆଲୋକ ବା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ।
କୃତଂ ପାପଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ନାଶନାଯ ପୁରାଣିକଃ । ଭୂତାଦିଗ୍ରସ୍ତମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂତାଦି ଭଯମୋଚକଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ସେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମଂତ୍ରଵାନପନଯେଦ୍ଯଥା ନ ସ୍ଵଯମାତୁରଃ । ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ପାପଂ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତୁମର୍ହତି
ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଚିକିତ୍ସକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୋଗ ହଟାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ରୋଗକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ କୌଣସି ପାପ ଭୋଗ କରିନଥାନ୍ତି।
ଆତ୍ମନା ଚ କୃତଂ ପାପମନ୍ଯୈରପି ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ନାଶଯତି ତ୍ଵତିଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ଵକର୍ମ୍ମ ଵା
ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ହେଉ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସେଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି।
ଭଵାନୀଶେ ହୃଷୀକେଶେ ସମଵୃତ୍ତିର୍ଵିଵେକଵାନ୍ । ଲୋକଵେଦକ୍ରିଯାଵେତ୍ତା ରୁଦ୍ରଜାପ୍ଯତିନିଃସ୍ପୃହଃ
ଭବାନୀଙ୍କ ନାଥ, ହୃଷୀକେଶ, ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ବିବେକଶୀଳ, ଲୋକ ଓ ବେଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଜପ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅସକ୍ତ।
ତୁଷ୍ଟଃ ଶାଂତଃ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତୋ ଯୋଗକୃଦ୍ଵଶୀ । ଯଥୈଵ ତେ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୋଗରେ ଲିନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା, ଯେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ।
ନିଯୋଗାତ୍ତଵ ଭୂପାଲ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମତିଷ୍ଠତ । ଅପାଲଯଦ୍ଭୁଵଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ରକ୍ଷଃ ସମାପତତ୍
ତୁମ ଆଦେଶରେ, ରାଜା, ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଓ ତୁମକୁ ଆପଦ ସମୟରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସ ଚ ଶୁକ୍ରୋପଦେଶେନ ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ଵାମଥାଭ୍ଯଗାତ୍ । ନିଦ୍ରାସକ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥାଵସରସ୍ତ୍ଵିତି
ତାପରେ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ରାକ୍ଷସ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଗଲା ଏବଂ କହିଲା, 'ସେ ଘୁମେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ ସୁଯୋଗ ନାହିଁ।'
ଅଥ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦିତ୍ଵୈତଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧିତପ୍ରିଯଃ । ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରକ୍ଷୋ ହଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଯିଏ ତୁମ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି କଥା ବୁଝିଲେ: 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅସାବଧାନ ଓ ଘୁମେ ଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ମାରିଦେବ।'
ବ୍ରହ୍ମାଵାପ୍ତଵରଂ ତଦ୍ଧି ମଯା କାର୍ଯଂ ନିଵାରଣମ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସେନାମାଦାଯ ନିର୍ଗତଃ
'ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ବର ପାଇଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ବାଧା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବିପ୍ର ଋଷି ସେନା ନେଇ ବାହାରିଗଲେ।
ରକ୍ଷୋ ହଂତୁମଶକ୍ତସ୍ତୁ ମୃତ୍ଯୁହୀନଂ ତତୋ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମାହ ମହାମୁନିଃ
ମୁନି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ଥିଲେ; ତାପରେ, ମହାମୁନି ନିଜେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ—
କିମର୍ଥମାଗତୋସୀହ ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ । ସ ଆହ ରାଜା ରକ୍ଷୋଘ୍ନସ୍ତମହଂ ହଂତୁମାଗତଃ
'ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ମୁନିମାନେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ରାକ୍ଷସ ଘାତକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ମୁନିରପ୍ଯାହ କିଂ ତେନ ଜୀଵିତେନ ମୃତେନ ଵା । ଭୁକ୍ତ୍ଵାମିଷଂ ମଦୀଯଂ ତୁ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଜଯଂ ଵ୍ରଜ
ମୁନି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, 'ସେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କଣ ଉପକାର? ଆଗେ ମୋ ମାଂସ ଖାଅ, ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଜିତ।'
ରାକ୍ଷସ ଉଵାଚ- କଥଂ ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସୋ ମହ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵସିଷ୍ଠୋଽପ୍ଯଥ ମାନୁଷ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଯତି ସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସ କହିଲା— 'ତୁମେ କିପରି ଏକ ମୁନି ହୋଇ ମୋ ଭୋଜନ ହେବେ?' ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନିଷ୍ଠୀଵ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ତମତାଡଯତ୍ । ତାଡିତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତେନ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯଦୃଷିଶ୍ଚ ତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥୁ spit କରି, ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ପଳାଇଗଲା ଏବଂ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ପଲାଯମାନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜଲଧିଂ ତୁ ଗତାଵୁଭୌ । ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଗ୍ରହେଣାସୌ ଗୃହୀତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତଦା
ଦୁହେଁ ପଳାଇ ପଳାଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଜଣେ ତାକୁ (ରାକ୍ଷସକୁ) ଧରିଲେ।
ମୁନିଃ ପୁନରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମତିଷ୍ଠତ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଭିମତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ମୁନି ପୁଣି ପୁରୁଣାଭଳି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଗଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ତେଣୁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଚ କଥଯାମି ଶୁଭଂ ଶୃଣୁ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵାରନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗତଃ
'ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛି, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ଯଥାଯଥ ଦିନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥିଲେ—'
କରଣେ ଚାପି ଲଗ୍ନେ ଚ ଗ୍ରହତାରାବଲାନ୍ଵିତେ । ଅମୂଢେନ ଗ୍ରହେ ବାଲେ ନ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ଗୁରୌସ୍ଥିତେ
ଗ୍ରହଣ କାଳରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଥିବାବେଳେ, ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ, ଗ୍ରହ ନବୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ କିମ୍ବା ବୃହସ୍ପତି ଅବନତିରେ ଥିଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଗ୍ରହଣେ ନ ଚ ନାସ୍ତିକସଂନିଧୌ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଦିତି
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍।