ତଦ୍ଵିନା ଯୋ ହି ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସକୃତ୍କୃତେ ସକୃତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
'ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହାଯାଏ, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ଅପରାଧରେ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଦୁଇଥର।'
ତୃତୀଯେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥେ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ । ତ୍ଵଯା କୃତଂ ତୁ ବହୁଧା ଚତୁର୍ଵିଧମପୀଚ୍ଛଯା
'ତୃତୀୟରେ ତିନିଗୁଣା, ଚତୁର୍ଥ ଥରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାରିପ୍ରକାର ଓ ବହୁ ପାପ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କରିଛ।'
କଥଂ ଵକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଭଵାଦୃଶେ । ଗୌତମୋଽପି ପୁନଃ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯେତି ଚ । ଉପଵାସତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵରାତ୍ରିମଵିଂଦତ
ମୁଁ ଏପରି ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିପାରିବି? ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ପୁନି ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ସେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସ ମାନିଲେ।
ଚତୁର୍ଥମୁପଵାସଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ପାରଣଂ ଚାପ୍ଯମାଯାଂ ସ କୃତଵାନ୍ଫଲଵଲ୍କଲୈଃ
ସେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଉପବାସ କଲେ, ଏବଂ ଫଳ ଓ ଗଛର ଛାଲି ଖାଇ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗିଲେ।
ଅଥ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚକ୍ରେ ଶ୍ରୀଶୈଲସ୍ଯ ଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗତଵାନ୍ମଂଦିରଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିଂତଯାତିକୃଶଃ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
କଥଂ ପାପନିଵୃତ୍ତିର୍ମେ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତସ୍ଯ ସେତ୍ସ୍ଯତି । ଅନଂତମଵିଚାର୍ଯଂ କିଂ ପାପଂ ଚ ସୁମହତ୍ତରମ୍
ମୁଁ ଏପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ କିପରି ମୋର ପାପ ମୁକ୍ତି ହେବ? ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ପାପ କଣ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ କୋପି ମେ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତାମ୍ । କିଂତୁ କସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ଜ୍ଞାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଜ୍ଞାନ ହେବ?
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଥ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପୁରାଣମେକଂ ମେ ତାତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁ ଭଗଵାନିତି
ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'
ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରାନ୍କାରଯସ୍ଵ ମମାଶୁ ଵୈ । ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଶୃଣୋମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରୋମ୍ଯତଃ
'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଶୀଘ୍ର କର। ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିବି ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।'
ଵିଧାଯକଂ ପୁରାଣଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ କୀର୍ତିତମ୍ । ଅତଃ ଶକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚଯନ୍
'ଯେ ପୁରାଣ କ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ପଢ଼ାଯିବ। ଏହିପରି, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବୁଝି ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।'
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଯଥାଵତ୍କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି
ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'ମୁଁ ମୋର ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପୁରାଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ପଢ଼ିଦେବି।'
କିଂ ଵାଂଚ୍ଛସି ପୁରାଣଂ ତୁ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ତଦେଵ ତୁ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ସର୍ଵଂ ରୁଚି ପୁରାଣଂ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ହିତଂ ଵଦ
'ତୁମେ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ସେହି ପୁରାଣ ପଢ଼ିଦେବି।' ଗୌତମ କହିଲେ— 'ମୋତେ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହି ପୁରାଣ କହ; କଣ ଉପକାରୀ, ତାହା କୁହ।'
ଶ୍ରୁତେ ଯସ୍ମିନ୍ଭିଦା ନୈଵ ଜାଯତେ ତୁ ହରୀଶଯୋଃ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- କୌର୍ମୋକ୍ତଂ ଯତ୍ପୁରାଣଂ ତଦ୍ଦେଵଯୋରଭିଦାଭିଧମ୍
'ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଣିଲେ ହରି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ।' ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'କଚ୍ଛପ ଦ୍ୱାରା କହିତିବା ଯେଉଁ ପୁରାଣ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।'
ଶୃଣୋତି ଯସ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଂ ତସ୍ଯ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯ ଵକ୍ତା ତୁ ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାଂତରଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ସେହି ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ପଢ଼େ, ସେଠାରେ କିଛି ବାଧା ଆସିପାରେ।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମନ୍ଯତେ ପାପୋ ଯଦି ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । କିଂଚୈକଂ ଦୁଷ୍କରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୋତୁର୍ଵକ୍ତୁରନିଂଦକମ୍
ଯଦି କୌଣସି ପାପୀ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ଏହା ସହିତ, ମୁଁ ଏକ କଠିନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରୋତା କିମ୍ବା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତରି ଯଦି ପ୍ରୀତିର୍ଦ୍ଧର୍ମାଦେଵ ପ୍ରକାଶିନୀ । ଆଚାରଦର୍ଶନେ ପୁଣ୍ଯେ କର୍ମମୋକ୍ଷାଦିଦର୍ଶକେ
ଯଦି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କ ମନରେ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ଆଚରଣ ଦେଖିବାରେ, ପୁଣ୍ୟରେ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେଖାଇବାରେ—
ତଦା ତୁଷ୍ଟୋ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ । ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତେନ ଯାଂତି ତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଚାହିଦା ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି, ପିତୃଗଣ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କଥଂ ପାତକସଂଘାତ ସଂକ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମେ । ପୁରାଣଜ୍ଞଃ କଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ଏତେ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଲେ?'
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଧ୍ଯାପନେ ଚାଧ୍ଯଯନେ ଜାଯତେ ଚାଥ ସଂଗମଃ । ସଂଗତୌ ଵତ୍ସରଂ ରାମ ଯାତି ପାତକି ପାତକମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ପଢ଼ାଇ ଓ ପଢ଼ିବାରେ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପାପୀ ଅଧିକ ପାପ କରେ।'
ପୁରାଣଜ୍ଞେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵତତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନି । ଅପିପାତକସଂଦୋହ ଚୀର୍ଣପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
'କିନ୍ତୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।'
ପ୍ରଭୂତଵହ୍ନିନାଶେ ହି ଧୂମରାଶିର୍ଯଥୈଵ ହି । ଶଲଭୋ ଦୀପନାଶାଯ ଵହ୍ନିନାଶାଯ ନ ପ୍ରଭୁଃ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଗଲାପରେ କେବଳ ଧୂଆଁ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଏକ ଶଳଭ ଆଲୋକ ବା ଅଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ।
କୃତଂ ପାପଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ନାଶନାଯ ପୁରାଣିକଃ । ଭୂତାଦିଗ୍ରସ୍ତମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂତାଦି ଭଯମୋଚକଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ସେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମଂତ୍ରଵାନପନଯେଦ୍ଯଥା ନ ସ୍ଵଯମାତୁରଃ । ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ପାପଂ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତୁମର୍ହତି
ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଚିକିତ୍ସକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୋଗ ହଟାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ରୋଗକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ କୌଣସି ପାପ ଭୋଗ କରିନଥାନ୍ତି।
ଆତ୍ମନା ଚ କୃତଂ ପାପମନ୍ଯୈରପି ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ନାଶଯତି ତ୍ଵତିଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ଵକର୍ମ୍ମ ଵା
ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ହେଉ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସେଗୁଡିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି।
ଭଵାନୀଶେ ହୃଷୀକେଶେ ସମଵୃତ୍ତିର୍ଵିଵେକଵାନ୍ । ଲୋକଵେଦକ୍ରିଯାଵେତ୍ତା ରୁଦ୍ରଜାପ୍ଯତିନିଃସ୍ପୃହଃ
ଭବାନୀଙ୍କ ନାଥ, ହୃଷୀକେଶ, ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ବିବେକଶୀଳ, ଲୋକ ଓ ବେଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଜପ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅସକ୍ତ।
ତୁଷ୍ଟଃ ଶାଂତଃ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତୋ ଯୋଗକୃଦ୍ଵଶୀ । ଯଥୈଵ ତେ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୋଗରେ ଲିନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା, ଯେପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ।
ନିଯୋଗାତ୍ତଵ ଭୂପାଲ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମତିଷ୍ଠତ । ଅପାଲଯଦ୍ଭୁଵଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ରକ୍ଷଃ ସମାପତତ୍
ତୁମ ଆଦେଶରେ, ରାଜା, ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଓ ତୁମକୁ ଆପଦ ସମୟରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସ ଚ ଶୁକ୍ରୋପଦେଶେନ ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ଵାମଥାଭ୍ଯଗାତ୍ । ନିଦ୍ରାସକ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥାଵସରସ୍ତ୍ଵିତି
ତାପରେ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ରାକ୍ଷସ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଗଲା ଏବଂ କହିଲା, 'ସେ ଘୁମେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ ସୁଯୋଗ ନାହିଁ।'
ଅଥ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦିତ୍ଵୈତଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧିତପ୍ରିଯଃ । ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରକ୍ଷୋ ହଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଯିଏ ତୁମ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି କଥା ବୁଝିଲେ: 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅସାବଧାନ ଓ ଘୁମେ ଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ମାରିଦେବ।'
ବ୍ରହ୍ମାଵାପ୍ତଵରଂ ତଦ୍ଧି ମଯା କାର୍ଯଂ ନିଵାରଣମ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସେନାମାଦାଯ ନିର୍ଗତଃ
'ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ବର ପାଇଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ବାଧା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବିପ୍ର ଋଷି ସେନା ନେଇ ବାହାରିଗଲେ।