ଅତିଦୁଷ୍କୃତିକର୍ମ୍ମାହଂ କଥଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ସ୍ଵପେ । କଥଂ ତିଷ୍ଠେ କଥଂ ଗଚ୍ଛେ ପରଲୋକଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଅତି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି—କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୁଏବି, କିପରି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିବି, କିପରି ଚାଲିବି, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବି?'
ଇତି ଚିଂତାକୁଲୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ନମତ୍ଯପରାନ୍ଵିତଃ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଘଵ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ଅଶାନ୍ତ ରହି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ହେ ରାଘବ।
ଲଜ୍ଜାଵାକ୍କୃତଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ କିଂକରୋମୀତ୍ଯଭାଷତ । ନ କିଂଚିଦପ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, ନିର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକଥା ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
ପାପୋଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶିଷ୍ଯେଣ ନିରଗାମଯତ୍ । ଗୌତମୋପି ଵିନିର୍ଗମ୍ଯ ଦ୍ଵାର୍ଯେଵ ଚ ବହିଃ ସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କୁ ପାପୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାରକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରକୁ ଯାଇ ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ।
ଭୁଵ୍ଯାସୀନଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଚାରକମ୍ । କଥଂ କଥମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ପୀଠଂ ଦତ୍ତଂ ଚ ନାଭଜତ୍
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ପୁରାଣ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କିପରି କିପରି ହେଉଛି ଭାବି, ସେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ନେଲେ ନାହିଁ।
ନିଷଣ୍ଣୋ ଭୂତଲେ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଦତ୍ରୈଵ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୂମିରେ ବସି, ହେ ରାମ, ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି; ଏଠାରେ ଏବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପାପାନି କୀର୍ତଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ କୃତାନି ତୁ । ସ ଚାପି ନାଽକୃତଂ କିଂଚିନ୍ମଯା ପାପମିତୀରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—'ତୁମେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ କହିଦିଅ।' ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଯେଉଁ ପାପ ଅଛି ନାହିଁ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପ କରିଛି।'
ରୁଦନ୍ପପାତ ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ କଥଂ ତାତେତି ପୀଡିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତମଥ ପ୍ରାହ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, 'କିପରି, ବାପା?' ବୋଲି ବେଦନାରେ କହିଲେ; ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।'
ମହାପାପଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତେ ପୁନଶ୍ଚ ଯଦି ଚେତ୍କୃତମ୍ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ପୌରାଣିକ ମହାଭାଗ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ତ୍ଵାମହଂ କଥମ୍
ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ପୁଣି ହେଲେ— ଗୌତମ କହିଲେ: 'ହେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି—'
ପାପଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗତିର୍ଵିଫଲା ଭଵେତ୍ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିନିର୍ଣଯେ
'ପାପୀ ଥିବାରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ସହିତ ସଂଗ ଅଫଳ ହେବ।' ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ: 'ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ।'
ତଦ୍ଵିନା ଯୋ ହି ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସକୃତ୍କୃତେ ସକୃତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
'ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହାଯାଏ, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ଅପରାଧରେ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଦୁଇଥର।'
ତୃତୀଯେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥେ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ । ତ୍ଵଯା କୃତଂ ତୁ ବହୁଧା ଚତୁର୍ଵିଧମପୀଚ୍ଛଯା
'ତୃତୀୟରେ ତିନିଗୁଣା, ଚତୁର୍ଥ ଥରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାରିପ୍ରକାର ଓ ବହୁ ପାପ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କରିଛ।'
କଥଂ ଵକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଭଵାଦୃଶେ । ଗୌତମୋଽପି ପୁନଃ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯେତି ଚ । ଉପଵାସତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵରାତ୍ରିମଵିଂଦତ
ମୁଁ ଏପରି ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିପାରିବି? ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ପୁନି ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ସେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସ ମାନିଲେ।
ଚତୁର୍ଥମୁପଵାସଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ପାରଣଂ ଚାପ୍ଯମାଯାଂ ସ କୃତଵାନ୍ଫଲଵଲ୍କଲୈଃ
ସେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଉପବାସ କଲେ, ଏବଂ ଫଳ ଓ ଗଛର ଛାଲି ଖାଇ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗିଲେ।
ଅଥ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚକ୍ରେ ଶ୍ରୀଶୈଲସ୍ଯ ଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗତଵାନ୍ମଂଦିରଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିଂତଯାତିକୃଶଃ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
କଥଂ ପାପନିଵୃତ୍ତିର୍ମେ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତସ୍ଯ ସେତ୍ସ୍ଯତି । ଅନଂତମଵିଚାର୍ଯଂ କିଂ ପାପଂ ଚ ସୁମହତ୍ତରମ୍
ମୁଁ ଏପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ କିପରି ମୋର ପାପ ମୁକ୍ତି ହେବ? ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ପାପ କଣ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ କୋପି ମେ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତାମ୍ । କିଂତୁ କସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ଜ୍ଞାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଜ୍ଞାନ ହେବ?
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଥ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପୁରାଣମେକଂ ମେ ତାତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁ ଭଗଵାନିତି
ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'
ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରାନ୍କାରଯସ୍ଵ ମମାଶୁ ଵୈ । ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଶୃଣୋମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରୋମ୍ଯତଃ
'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଶୀଘ୍ର କର। ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିବି ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।'
ଵିଧାଯକଂ ପୁରାଣଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ କୀର୍ତିତମ୍ । ଅତଃ ଶକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚଯନ୍
'ଯେ ପୁରାଣ କ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ପଢ଼ାଯିବ। ଏହିପରି, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବୁଝି ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।'
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଯଥାଵତ୍କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି
ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'ମୁଁ ମୋର ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ପୁରାଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ପଢ଼ିଦେବି।'
କିଂ ଵାଂଚ୍ଛସି ପୁରାଣଂ ତୁ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ତଦେଵ ତୁ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ସର୍ଵଂ ରୁଚି ପୁରାଣଂ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ହିତଂ ଵଦ
'ତୁମେ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ସେହି ପୁରାଣ ପଢ଼ିଦେବି।' ଗୌତମ କହିଲେ— 'ମୋତେ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହି ପୁରାଣ କହ; କଣ ଉପକାରୀ, ତାହା କୁହ।'
ଶ୍ରୁତେ ଯସ୍ମିନ୍ଭିଦା ନୈଵ ଜାଯତେ ତୁ ହରୀଶଯୋଃ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- କୌର୍ମୋକ୍ତଂ ଯତ୍ପୁରାଣଂ ତଦ୍ଦେଵଯୋରଭିଦାଭିଧମ୍
'ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଣିଲେ ହରି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ।' ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କହିଲେ— 'କଚ୍ଛପ ଦ୍ୱାରା କହିତିବା ଯେଉଁ ପୁରାଣ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।'
ଶୃଣୋତି ଯସ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଂ ତସ୍ଯ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯ ଵକ୍ତା ତୁ ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାଂତରଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ସେହି ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ପଢ଼େ, ସେଠାରେ କିଛି ବାଧା ଆସିପାରେ।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମନ୍ଯତେ ପାପୋ ଯଦି ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । କିଂଚୈକଂ ଦୁଷ୍କରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୋତୁର୍ଵକ୍ତୁରନିଂଦକମ୍
ଯଦି କୌଣସି ପାପୀ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ଏହା ସହିତ, ମୁଁ ଏକ କଠିନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରୋତା କିମ୍ବା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତରି ଯଦି ପ୍ରୀତିର୍ଦ୍ଧର୍ମାଦେଵ ପ୍ରକାଶିନୀ । ଆଚାରଦର୍ଶନେ ପୁଣ୍ଯେ କର୍ମମୋକ୍ଷାଦିଦର୍ଶକେ
ଯଦି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାଙ୍କ ମନରେ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ଆଚରଣ ଦେଖିବାରେ, ପୁଣ୍ୟରେ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେଖାଇବାରେ—
ତଦା ତୁଷ୍ଟୋ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ । ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତେନ ଯାଂତି ତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଚାହିଦା ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି, ପିତୃଗଣ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କଥଂ ପାତକସଂଘାତ ସଂକ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମେ । ପୁରାଣଜ୍ଞଃ କଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ଏତେ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଲେ?'
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଧ୍ଯାପନେ ଚାଧ୍ଯଯନେ ଜାଯତେ ଚାଥ ସଂଗମଃ । ସଂଗତୌ ଵତ୍ସରଂ ରାମ ଯାତି ପାତକି ପାତକମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ପଢ଼ାଇ ଓ ପଢ଼ିବାରେ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପାପୀ ଅଧିକ ପାପ କରେ।'
ପୁରାଣଜ୍ଞେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵତତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନି । ଅପିପାତକସଂଦୋହ ଚୀର୍ଣପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
'କିନ୍ତୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।'