ପ୍ରତିଜୀଵଂତୁ ହେତୂନାଂ ଭେଦୋଽପି ସୁଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ଏକସ୍ଯାପି ହି ଜୀଵସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈକଵିଧା ସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ; ଏକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଅବସ୍ଥା କେବେ ନାହିଁ।
ଜନ୍ମକାଲେ ମହାଽଜ୍ଞାନଂ ଶୈଶଵେତ୍ଯଲ୍ପବୋଧନମ୍ । ସ୍ଖଲତ୍ପଦେଲ୍ପଵିଜ୍ଞାନଂ ବାଲ୍ଯେ ଚାଲ୍ପଂ ତଥୈଵ ଚ
ଜନ୍ମବେଳେ ଅଧିକ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଥାଏ; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଳ୍ପ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି; ବାଳ୍ୟବୟସରେ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଓ ଡେଗେଡେଗେ ଚାଲିବା।
କୌମାରେ କ୍ରୀଡନରତିର୍ଯୌଵନେ ଵିଷଯୋଷିତମ୍ । ଯୌଵନେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯସଂପାଦନେଷଣା
କୌମାର୍ଯ୍ୟରେ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ, ଯୌବନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତି; ଯୌବନ ଶେଷ ହେଲେ ଧନ ଅର୍ଜନର ଇଚ୍ଛା ଜାଗେ।
ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଭୋଗଲିପ୍ସା ଚ ନ ଭୋକ୍ତୁଂ କ୍ଷମତେପି ଚ । ଦୂଷିକା ଶ୍ଲେଷ୍ମଲାଲାଭିର୍ଵଲୀପଲିତକଂପନୈଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଭୋଗର ଆଶା ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଶରୀର ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଲାଲା, ଭାଜ, ପକା କେଶ ଓ କମ୍ପନରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଶ୍ଵାସକାସାନିଲାକ୍ଷିପ୍ତୈର୍ହୃଷୀକୈର୍ଵିକଲୈର୍ଯୁତଃ । କିଂଚିଦ୍ଧର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ନ ଚ ଜାନାତି କିଂଚନ
ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ବାୟୁର ଅସୁବିଧାରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ସେ କିଛି ଧରିପାରୁନାହାନ୍ତି, କିଛି ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ତିଷ୍ଠଂତୀଷୁ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । କୋଶକଂଡୂଯନପରଃ କ୍ରୂରୋ ଜୀଵିତଲକ୍ଷଣୈଃ
ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିଲେ, ସେ ନିଜର ଗୁପ୍ତଅଙ୍ଗ ଦେଖାଇଦିଅନ୍ତି, ସର୍ବଦା ଶରୀର ଚୁଲୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଦୟାହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଜୀବନ ଶେଷର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
କଂଡୂଯତେ ସ୍ଫିଚୌ ଵସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚ ଵିଚାଲଯନ୍ । ଭୁଂଜାନଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଗ୍ରାସଂ ଗ୍ରସିତୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୁଯାତ୍
ସେ ନିଜର ପିଛ ଚୁଲୁଅନ୍ତି, ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଏପଟ-ଓପଟ କରନ୍ତି; ଖାଇବାବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗିଳିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଦା କାସସ୍ତଦା ଜଜ୍ଞେ ପାଯୁଵାଯୁଶ୍ଚ ଶବ୍ଦଵାନ୍ । ନିଃସୃତିଶ୍ଚ ମଲସ୍ଯାପି ଶ୍ଲେଷ୍ମନିର୍ଗମ ଏଵ ଚ
ଯେତେବେଳେ ସେ କାଶି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତଳୁ ଜୋର ଶବ୍ଦ ସହ ବାୟୁ ବାହାରିଯାଏ, ମଳ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ବି ଚୁଇଁଯାଏ।
ସ୍ନୁଷାଦିଭର୍ତ୍ସନଂ ବାଲ ତାଲହାସ୍ଯନିଦର୍ଶନମ୍ । ଗୁରୁନିର୍ଗମନାଦୀନି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସ୍ନୁଷା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ତାଳି ଦେଇ ହସନ୍ତି, ଏବଂ ବଡ଼ମାନେ ଚାଲିଯିବା ଭଳି କଥା ମନେକରି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ଆହୂତୋ ଭୋଜନାଦ୍ଯର୍ଥଂ ଭୋଜ୍ଯାନ୍ନାଦି ଵିନିଂଦଯନ୍ । ଚିରମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚିଂତାମଵାପ ସଃ
ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ସେ ଖାଦ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, 'ଏହା ବହୁତ ଠଣ୍ଡା' ବୋଲି ଡାଟନ୍ତି, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅତିଦୁଷ୍କୃତିକର୍ମ୍ମାହଂ କଥଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ସ୍ଵପେ । କଥଂ ତିଷ୍ଠେ କଥଂ ଗଚ୍ଛେ ପରଲୋକଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଅତି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି—କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୁଏବି, କିପରି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିବି, କିପରି ଚାଲିବି, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବି?'
ଇତି ଚିଂତାକୁଲୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ନମତ୍ଯପରାନ୍ଵିତଃ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଘଵ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ଅଶାନ୍ତ ରହି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ହେ ରାଘବ।
ଲଜ୍ଜାଵାକ୍କୃତଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ କିଂକରୋମୀତ୍ଯଭାଷତ । ନ କିଂଚିଦପ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, ନିର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକଥା ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
ପାପୋଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶିଷ୍ଯେଣ ନିରଗାମଯତ୍ । ଗୌତମୋପି ଵିନିର୍ଗମ୍ଯ ଦ୍ଵାର୍ଯେଵ ଚ ବହିଃ ସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କୁ ପାପୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାରକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରକୁ ଯାଇ ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ।
ଭୁଵ୍ଯାସୀନଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଚାରକମ୍ । କଥଂ କଥମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ପୀଠଂ ଦତ୍ତଂ ଚ ନାଭଜତ୍
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ପୁରାଣ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କିପରି କିପରି ହେଉଛି ଭାବି, ସେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ନେଲେ ନାହିଁ।
ନିଷଣ୍ଣୋ ଭୂତଲେ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଦତ୍ରୈଵ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୂମିରେ ବସି, ହେ ରାମ, ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି; ଏଠାରେ ଏବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପାପାନି କୀର୍ତଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ କୃତାନି ତୁ । ସ ଚାପି ନାଽକୃତଂ କିଂଚିନ୍ମଯା ପାପମିତୀରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—'ତୁମେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ କହିଦିଅ।' ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଯେଉଁ ପାପ ଅଛି ନାହିଁ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପ କରିଛି।'
ରୁଦନ୍ପପାତ ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ କଥଂ ତାତେତି ପୀଡିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତମଥ ପ୍ରାହ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, 'କିପରି, ବାପା?' ବୋଲି ବେଦନାରେ କହିଲେ; ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।'
ମହାପାପଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତେ ପୁନଶ୍ଚ ଯଦି ଚେତ୍କୃତମ୍ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ପୌରାଣିକ ମହାଭାଗ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ତ୍ଵାମହଂ କଥମ୍
ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ପୁଣି ହେଲେ— ଗୌତମ କହିଲେ: 'ହେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି—'
ପାପଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗତିର୍ଵିଫଲା ଭଵେତ୍ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିନିର୍ଣଯେ
'ପାପୀ ଥିବାରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ସହିତ ସଂଗ ଅଫଳ ହେବ।' ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ: 'ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ।'
ତଦ୍ଵିନା ଯୋ ହି ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସକୃତ୍କୃତେ ସକୃତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
'ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହାଯାଏ, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ଅପରାଧରେ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଦୁଇଥର।'
ତୃତୀଯେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥେ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ । ତ୍ଵଯା କୃତଂ ତୁ ବହୁଧା ଚତୁର୍ଵିଧମପୀଚ୍ଛଯା
'ତୃତୀୟରେ ତିନିଗୁଣା, ଚତୁର୍ଥ ଥରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାରିପ୍ରକାର ଓ ବହୁ ପାପ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କରିଛ।'
କଥଂ ଵକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଭଵାଦୃଶେ । ଗୌତମୋଽପି ପୁନଃ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯେତି ଚ । ଉପଵାସତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵରାତ୍ରିମଵିଂଦତ
ମୁଁ ଏପରି ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିପାରିବି? ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ପୁନି ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ସେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସ ମାନିଲେ।
ଚତୁର୍ଥମୁପଵାସଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ପାରଣଂ ଚାପ୍ଯମାଯାଂ ସ କୃତଵାନ୍ଫଲଵଲ୍କଲୈଃ
ସେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଉପବାସ କଲେ, ଏବଂ ଫଳ ଓ ଗଛର ଛାଲି ଖାଇ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗିଲେ।
ଅଥ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚକ୍ରେ ଶ୍ରୀଶୈଲସ୍ଯ ଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗତଵାନ୍ମଂଦିରଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିଂତଯାତିକୃଶଃ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
କଥଂ ପାପନିଵୃତ୍ତିର୍ମେ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତସ୍ଯ ସେତ୍ସ୍ଯତି । ଅନଂତମଵିଚାର୍ଯଂ କିଂ ପାପଂ ଚ ସୁମହତ୍ତରମ୍
ମୁଁ ଏପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ କିପରି ମୋର ପାପ ମୁକ୍ତି ହେବ? ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ପାପ କଣ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ କୋପି ମେ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତାମ୍ । କିଂତୁ କସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ଜ୍ଞାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଜ୍ଞାନ ହେବ?
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଥ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପୁରାଣମେକଂ ମେ ତାତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁ ଭଗଵାନିତି
ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'
ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରାନ୍କାରଯସ୍ଵ ମମାଶୁ ଵୈ । ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଶୃଣୋମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରୋମ୍ଯତଃ
'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଶୀଘ୍ର କର। ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିବି ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।'
ଵିଧାଯକଂ ପୁରାଣଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ କୀର୍ତିତମ୍ । ଅତଃ ଶକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚଯନ୍
'ଯେ ପୁରାଣ କ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ପଢ଼ାଯିବ। ଏହିପରି, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବୁଝି ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।'