ଔଷ୍ଟ୍ରମେକଶଫକ୍ଷୀରଂ ମାର୍ଗମାଜଂ ନୃସଂଭଵମ୍ । ଵିଵତ୍ସାସଂଧିନୀକ୍ଷୀରଂ ଲଵଣଂ ଚୈଵ ଯୋଗି ଯତ୍
ଉଠ ଦୁଧ, ଏକ ଖୁର ଥିବା ପଶୁର ଦୁଧ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁର ଦୁଧ, ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଧ, ବଛା ମରିଯାଇଥିବା ଗାଈର ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଯୋଗୀ।
ନାଲିକେରରସଂ କାଂସ୍ଯେ ତାମ୍ରେ ମଧୁ ଚ ସୀସକେ । କାଚେ ତକ୍ରଂ କରଂଭାଂଶ୍ଚ ଘୃତାକ୍ତାନ୍ନୈଵ କାରଯେତ୍
ନାଡ଼ିଆ ପାନି କାଂସା ପାତ୍ରରେ, ମଧୁ ସିସା ପାତ୍ରରେ, ତକର କাঁচ ପାତ୍ରରେ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ କାଂସା ପାତ୍ରରେ ପକାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହୋମଂ ତୁ ମୃଣ୍ମଯେ ପାତ୍ରେ ପୁରୋଡାଶଂ ତୁ ରାଜତେ । ନ ସେଵେତ ପରଂ ଲୋକେ ଶୁଭାର୍ଥୀ ତୁ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ହୋମ କାମ କେବଳ ମାଟିର ପାତ୍ରରେ, ପୁରୋଡାଶ କାମ ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ରରେ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହି ଦୁଇଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପାତ୍ରାଂତଶ୍ଚୂର୍ଣଲେପୋଽପି ତତ୍ର ଭକ୍ଷଣମେଵ ଚ । କ୍ରମୁକସ୍ଯ ତଥା ଭକ୍ଷଶ୍ଚୂର୍ଣପତ୍ରସ୍ଯ ଚୈଵ ହି
ପାତ୍ର ଭିତରେ ଗୁଣ୍ଡ ପତିବା, ସେଠାରେ ଖାଇବା, ଏବଂ ସୁପାରି ଓ ପାନପତ୍ରର ଗୁଣ୍ଡ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ରମୁକସ୍ଯାପି ପକ୍ଵସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣଂ କ୍ରମିଯୋଗିନଃ । ପାଯସେ ଲଵଣଂ ଚୈଵ କେଵଲଂ ଚ କରାର୍ପିତମ୍
ପକା ସୁପାରି ଖାଇବା, ପାୟସରେ ଲୁଣ ଦେଇବା, କିମ୍ବା କେବଳ ହାତରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ଖାଇବା ଶୁଦ୍ଧତା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସିଂଧୁସୌରାଷ୍ଟ୍ରକାଂବୋଜମାଗଧେଷୁ ଚ ସିଂହଲେ । ନ ଦୋଷାଯ ଭଵେତ୍ତତ୍ର କ୍ଷୀରଂ ଚ ଲଵଣାନ୍ଵିତମ୍
ସିନ୍ଧୁ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, କାମ୍ବୋଜ, ମଗଧ ଓ ସିଂହଳ ଦେଶରେ ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ ଦୋଷ ନାହିଁ।
କ୍ଷୀରାଣି ଚ ସମସ୍ତାନି ଲଵଣାନି ଚ ଯୋଗତଃ । ଦେଶେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଦୋଷାଯ ପାନେ ଚୈଵେହ ସଂଶଯଃ
କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ଏକାଠି ନେଲେ ଦୋଷ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଏହା ପିଇବା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଦ୍ଭିର୍ନିଂଦ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଠି ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଭଲ ଲୋକେ ଯାହା ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ କହିଲେ— ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି,
ସ୍ଵମେଵ ଭଵନଂ ଗତ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ । ରାତ୍ରୌ ମୃତ୍ଯୁର୍ଦିଵା ଚେତି ନ ଜାନାତି ମହାନପି
ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— ମହାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ରାତିକି ଦିନେ ଆସିବ।
ପରଲୋକେ ସୁଖଂ ଦୁଃଖମିହ ଭୋଗଵିନୋଦନମ୍ । କ୍ରିମିକୀଟମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ ସୁଖ ଦୁଃଖୈଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ପରଲୋକରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମିଳେ; ଏଠାରେ ଭୋଗ ଓ ବିନୋଦ ମିଳେ; କୀଟ, ପୋକା, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଲଗା ଭାବରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତିଜୀଵଂତୁ ହେତୂନାଂ ଭେଦୋଽପି ସୁଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ଏକସ୍ଯାପି ହି ଜୀଵସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈକଵିଧା ସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ; ଏକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଅବସ୍ଥା କେବେ ନାହିଁ।
ଜନ୍ମକାଲେ ମହାଽଜ୍ଞାନଂ ଶୈଶଵେତ୍ଯଲ୍ପବୋଧନମ୍ । ସ୍ଖଲତ୍ପଦେଲ୍ପଵିଜ୍ଞାନଂ ବାଲ୍ଯେ ଚାଲ୍ପଂ ତଥୈଵ ଚ
ଜନ୍ମବେଳେ ଅଧିକ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଥାଏ; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଳ୍ପ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି; ବାଳ୍ୟବୟସରେ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଓ ଡେଗେଡେଗେ ଚାଲିବା।
କୌମାରେ କ୍ରୀଡନରତିର୍ଯୌଵନେ ଵିଷଯୋଷିତମ୍ । ଯୌଵନେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯସଂପାଦନେଷଣା
କୌମାର୍ଯ୍ୟରେ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ, ଯୌବନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତି; ଯୌବନ ଶେଷ ହେଲେ ଧନ ଅର୍ଜନର ଇଚ୍ଛା ଜାଗେ।
ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଭୋଗଲିପ୍ସା ଚ ନ ଭୋକ୍ତୁଂ କ୍ଷମତେପି ଚ । ଦୂଷିକା ଶ୍ଲେଷ୍ମଲାଲାଭିର୍ଵଲୀପଲିତକଂପନୈଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଭୋଗର ଆଶା ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଶରୀର ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଲାଲା, ଭାଜ, ପକା କେଶ ଓ କମ୍ପନରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଶ୍ଵାସକାସାନିଲାକ୍ଷିପ୍ତୈର୍ହୃଷୀକୈର୍ଵିକଲୈର୍ଯୁତଃ । କିଂଚିଦ୍ଧର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ନ ଚ ଜାନାତି କିଂଚନ
ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ବାୟୁର ଅସୁବିଧାରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ସେ କିଛି ଧରିପାରୁନାହାନ୍ତି, କିଛି ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ତିଷ୍ଠଂତୀଷୁ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । କୋଶକଂଡୂଯନପରଃ କ୍ରୂରୋ ଜୀଵିତଲକ୍ଷଣୈଃ
ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିଲେ, ସେ ନିଜର ଗୁପ୍ତଅଙ୍ଗ ଦେଖାଇଦିଅନ୍ତି, ସର୍ବଦା ଶରୀର ଚୁଲୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଦୟାହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଜୀବନ ଶେଷର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
କଂଡୂଯତେ ସ୍ଫିଚୌ ଵସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚ ଵିଚାଲଯନ୍ । ଭୁଂଜାନଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଗ୍ରାସଂ ଗ୍ରସିତୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୁଯାତ୍
ସେ ନିଜର ପିଛ ଚୁଲୁଅନ୍ତି, ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଏପଟ-ଓପଟ କରନ୍ତି; ଖାଇବାବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗିଳିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଦା କାସସ୍ତଦା ଜଜ୍ଞେ ପାଯୁଵାଯୁଶ୍ଚ ଶବ୍ଦଵାନ୍ । ନିଃସୃତିଶ୍ଚ ମଲସ୍ଯାପି ଶ୍ଲେଷ୍ମନିର୍ଗମ ଏଵ ଚ
ଯେତେବେଳେ ସେ କାଶି ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତଳୁ ଜୋର ଶବ୍ଦ ସହ ବାୟୁ ବାହାରିଯାଏ, ମଳ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ବି ଚୁଇଁଯାଏ।
ସ୍ନୁଷାଦିଭର୍ତ୍ସନଂ ବାଲ ତାଲହାସ୍ଯନିଦର୍ଶନମ୍ । ଗୁରୁନିର୍ଗମନାଦୀନି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସ୍ନୁଷା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ତାଳି ଦେଇ ହସନ୍ତି, ଏବଂ ବଡ଼ମାନେ ଚାଲିଯିବା ଭଳି କଥା ମନେକରି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ଆହୂତୋ ଭୋଜନାଦ୍ଯର୍ଥଂ ଭୋଜ୍ଯାନ୍ନାଦି ଵିନିଂଦଯନ୍ । ଚିରମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚିଂତାମଵାପ ସଃ
ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ସେ ଖାଦ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, 'ଏହା ବହୁତ ଠଣ୍ଡା' ବୋଲି ଡାଟନ୍ତି, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅତିଦୁଷ୍କୃତିକର୍ମ୍ମାହଂ କଥଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ସ୍ଵପେ । କଥଂ ତିଷ୍ଠେ କଥଂ ଗଚ୍ଛେ ପରଲୋକଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଅତି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି—କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୁଏବି, କିପରି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିବି, କିପରି ଚାଲିବି, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବି?'
ଇତି ଚିଂତାକୁଲୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ନମତ୍ଯପରାନ୍ଵିତଃ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଘଵ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ଅଶାନ୍ତ ରହି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ହେ ରାଘବ।
ଲଜ୍ଜାଵାକ୍କୃତଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ କିଂକରୋମୀତ୍ଯଭାଷତ । ନ କିଂଚିଦପ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, ନିର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକଥା ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
ପାପୋଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶିଷ୍ଯେଣ ନିରଗାମଯତ୍ । ଗୌତମୋପି ଵିନିର୍ଗମ୍ଯ ଦ୍ଵାର୍ଯେଵ ଚ ବହିଃ ସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କୁ ପାପୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାରକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରକୁ ଯାଇ ଦ୍ୱାର ଠାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ।
ଭୁଵ୍ଯାସୀନଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଚାରକମ୍ । କଥଂ କଥମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ପୀଠଂ ଦତ୍ତଂ ଚ ନାଭଜତ୍
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ପୁରାଣ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କିପରି କିପରି ହେଉଛି ଭାବି, ସେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ନେଲେ ନାହିଁ।
ନିଷଣ୍ଣୋ ଭୂତଲେ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଦତ୍ରୈଵ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୂମିରେ ବସି, ହେ ରାମ, ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି; ଏଠାରେ ଏବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପାପାନି କୀର୍ତଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ କୃତାନି ତୁ । ସ ଚାପି ନାଽକୃତଂ କିଂଚିନ୍ମଯା ପାପମିତୀରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—'ତୁମେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ କହିଦିଅ।' ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଯେଉଁ ପାପ ଅଛି ନାହିଁ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପ କରିଛି।'
ରୁଦନ୍ପପାତ ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ କଥଂ ତାତେତି ପୀଡିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତମଥ ପ୍ରାହ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, 'କିପରି, ବାପା?' ବୋଲି ବେଦନାରେ କହିଲେ; ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।'
ମହାପାପଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତେ ପୁନଶ୍ଚ ଯଦି ଚେତ୍କୃତମ୍ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ପୌରାଣିକ ମହାଭାଗ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ତ୍ଵାମହଂ କଥମ୍
ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ପୁଣି ହେଲେ— ଗୌତମ କହିଲେ: 'ହେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି—'
ପାପଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗତିର୍ଵିଫଲା ଭଵେତ୍ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିନିର୍ଣଯେ
'ପାପୀ ଥିବାରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ସହିତ ସଂଗ ଅଫଳ ହେବ।' ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ: 'ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ।'