କିଂ ପରଂ ତ୍ଵଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵେଷଃ କୀଦୃଗୁଦାହୃତଃ । କିଂ ତତ୍ପରମିତି ଖ୍ଯାତଂ ତତଃ ପରତରଂ ଚ କିମ୍
'ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି? ଏହି 'ଅୟନ' କ'ଣ? ଘୃଣା କିପରି ଦେଖାଯାଇଛି? କ'ଣକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କ'ଣ ଅଛି?'
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ପରଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ସୁଖଵ୍ଯକ୍ତୈକଲକ୍ଷଣମ୍ । ତତଃ ପରତରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ଧାମ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଧିକମ୍
ପୁରାଣିକ କହିଲେ— 'ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିବାସ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ସୁଖର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧାମ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।'
ଅଵିନାଶିତଯା ତତ୍ତୁ କୀର୍ତିତଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦଂଗ ପରମଂ ଵିଭୁଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ରହିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ଆପୋ ହି ନରଜନ୍ମତ୍ଵାନ୍ନାରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ନାରାଶ୍ଚାସ୍ଯାଯନଂ ଯସ୍ମାତ୍ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ
ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଜଳରୁ ମନୁଷ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହି ଜଳକୁ 'ନାର' କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେହେତୁ ତାଙ୍କର ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ, ସେଇଠି ତାଙ୍କୁ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତତ୍ପରଂ ଵର୍ତନଂ ଯେଷାଂ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତତ୍ପରାଯଣାଃ । ମହଦାଦୀନି ତତ୍ଵାନି ଯାନି ତେଷାଂ ଯ ଈଶ୍ଵରଃ
ଯେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ 'ତତ୍ପରାୟଣ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯିଏ ଅଧିପତି, ସେଇ ତାଙ୍କର ଇଶ୍ୱର।
ସୂର୍ଯାଗ୍ନିଶଶିନେତ୍ରୋଽସୌ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦୁମାପତିଃ । ଦ୍ଵେଷୋ ହି ଵୈରଂ ଵିଜ୍ଞେଯମୀଶ୍ଵରେ ପରମାତ୍ମନି
ଏହି ମହେଶ୍ୱର, ଉମାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଇଶ୍ୱର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିବାକୁ ଏକ ବୈର ବୋଲି ଜାଣ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ପୁରାଣଭଟ୍ଟେନ ସମୀରିତମିଦଂ ଵଚଃ । ଚିଂତଯନ୍ପୁନରପ୍ଯାହ ମାଦୃଶସ୍ଯ କଥଂ ଗତିଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— 'ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରି ପୁଣି ପଚାରିଲି: ମୋ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ଗତି କ'ଣ?'
ପୌରାଣିକୋଽଥ ତଂ ପ୍ରାହ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗତିମ୍ । କୁରୁ ସର୍ଵେଣ ଯତ୍ନେନ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଯଥାଵିଧି
ପୁରାଣିକ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋର ଗତି କୁହିବି; ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର।'
ଧର୍ମଂ ଚର ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାକାଲଂ ଯଥାଵିଧି । ଵିମୁକ୍ତପାପଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ତମାଂ ଗତିମେଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯେତେପରି ସମ୍ଭବ, ସମୟ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ପରେ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପାଇବ।
ପୁରାଣମଥଵା ନିତ୍ଯଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତଶ୍ଚ ସନ୍ । ନିରାଶୋ ଵା ମହେଶାନଂ ପୂଜଯସ୍ଵ ପିନାକିନମ୍
ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପୁରାଣ ଶୁଣ, କିମ୍ବା ଆଶା ଛାଡ଼ି ମହେଶାନ, ପିନାକଧାରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
ଦେଵଂ ଵା ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଂ କେଶଵଂ କ୍ଲେଶନାଶନମ୍ । ସଂନ୍ଯାସମଥଵା ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନପରୋ ଭଵ
କିମ୍ବା ପଦ୍ମନେତ୍ର ଦେବ, କେଶବ, ଦୁଃଖ ନାଶକଙ୍କୁ ପୂଜା କର; କିମ୍ବା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ହେଇ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କର।
ଅଥଵା ଗଚ୍ଛ କାଶୀଶଂ ମୁକ୍ତୌ ଵା ମୃତିମାପ୍ନୁହି । ଗଯାଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
କିମ୍ବା କାଶୀ ନାଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କର; କିମ୍ବା ଗୟାକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ସାହରେ କର।
ଅଥଵା ସର୍ଵଵେଦାନାଂ ସାରଂ ପାତକନାଶନମ୍ । ରୁଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରପ୍ରିଯକରଂ ଜପ ପ୍ରତ୍ଯହମାଦରାତ୍
କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର, ପାପ ନାଶକ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ର 'ରୁଦ୍ର'କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଆଦର ସହିତ ଜପ କର।
ଶ୍ରୀଶୈଲମଥଵା ଗଚ୍ଛ କେଦାରମଥଵେଚ୍ଛଯା । ଅଥଵା ପ୍ରତିଵର୍ଷେ ତୁ ମାଘସ୍ନାନଂ ପ୍ରଵର୍ତଯ
କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମତେ ଶ୍ରୀଶୈଳ କିମ୍ବା କେଦାରକୁ ଯାଅ; କିମ୍ବା ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କର।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଧର୍ମଭକ୍ତଃ ସଦା ଭଵ । ନୈଵଂ ନରକଵାସସ୍ତେ ଭଵିତା ତୁ ଦ୍ଵିଜାଧମ
ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସଦା ଧର୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖ; ତେବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କେବେ ନରକରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ଭଵତୋ ମୁଖାତ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵିଶ୍ଵାସହେତୁଂ ଚ ଵର୍ଜଂ ଚାପି ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଗୌତମ କହିଲେ— 'ଏସବୁ ଶୁଣି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁରାଣର କଥା ଅନୁସାରେ କରିବି; କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କୌଣସିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।'
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଵର୍ଜ୍ଯଂ ମାଂସଂ ସୁରାଽନ୍ଯସ୍ତ୍ରୀ ଭୋଗୋ ଦ୍ଯୂତଂ ଵିକତ୍ଥନମ୍ । ପାରୁଷ୍ଯମନୃତଂ ମାଯା ଦେଵଦେଵଵିନିଂଦନମ୍
ପୁରାଣ କଥାକାର କହିଲେ— ମାଂସ, ମଦ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଭୋଗ, ଜୁଆ, ଅତି ଗର୍ବ କରିବା, କଠୋର କଥା, ମିଥ୍ୟା କହିବା, ଚତୁରତା କରିବା ଏବଂ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୁରୂଣାଂ ସୁରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପୁରାଣସ୍ମୃତିଭାଷିଣାମ୍ । ନିଂଦନଂ ଶ୍ଵେତଵୃଂତାକଂ କୃତକାଲାବୁଵର୍ତନମ୍
ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ ଦେବତା, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି କଥା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ଧଳା ବେଗୁନ ଖାଇବା ଓ ଅସମୟରେ କାମ କରିବା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ବୀଜପୂରଂ କୁସୁଂଭଂ ଚ ଲୋହିତଂ ଶୃଂଗମେଵ ଚ । ଅରରୁଂ ନାଲିକେରଂ ଚ କୂଷ୍ମାଂଡକଂ ତଥୈଵ ଚ
ବିଜପୁରା, କୁସୁମ୍ଭ ଫୁଲ, ଲାଲ ଜିନିଷ, ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ, ଅରରୁ, ନାଡ଼ିଆ ଓ କୁମ୍ହଡ଼ା ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୋଵିଦାରଫଲଂ ତୈଲପକ୍ଵଂ ମାନଵଜଂ ପଯଃ । ଵାର୍ଧ୍ରୀଣସ ଖରୀ ଦୁଗ୍ଧଂ ସୂତିକା କ୍ଷୀରମାଵିକମ୍
ବେଲ ଫଳ, ତେଲରେ ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ମଣିଷ ଦୁଧ, ଉଠ ଦୁଧ, ଗଧା ଦୁଧ, ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଧ ଓ ମେଷୀ ଦୁଧ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଔଷ୍ଟ୍ରମେକଶଫକ୍ଷୀରଂ ମାର୍ଗମାଜଂ ନୃସଂଭଵମ୍ । ଵିଵତ୍ସାସଂଧିନୀକ୍ଷୀରଂ ଲଵଣଂ ଚୈଵ ଯୋଗି ଯତ୍
ଉଠ ଦୁଧ, ଏକ ଖୁର ଥିବା ପଶୁର ଦୁଧ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁର ଦୁଧ, ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଧ, ବଛା ମରିଯାଇଥିବା ଗାଈର ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଯୋଗୀ।
ନାଲିକେରରସଂ କାଂସ୍ଯେ ତାମ୍ରେ ମଧୁ ଚ ସୀସକେ । କାଚେ ତକ୍ରଂ କରଂଭାଂଶ୍ଚ ଘୃତାକ୍ତାନ୍ନୈଵ କାରଯେତ୍
ନାଡ଼ିଆ ପାନି କାଂସା ପାତ୍ରରେ, ମଧୁ ସିସା ପାତ୍ରରେ, ତକର କাঁচ ପାତ୍ରରେ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ କାଂସା ପାତ୍ରରେ ପକାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହୋମଂ ତୁ ମୃଣ୍ମଯେ ପାତ୍ରେ ପୁରୋଡାଶଂ ତୁ ରାଜତେ । ନ ସେଵେତ ପରଂ ଲୋକେ ଶୁଭାର୍ଥୀ ତୁ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ହୋମ କାମ କେବଳ ମାଟିର ପାତ୍ରରେ, ପୁରୋଡାଶ କାମ ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ରରେ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହି ଦୁଇଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପାତ୍ରାଂତଶ୍ଚୂର୍ଣଲେପୋଽପି ତତ୍ର ଭକ୍ଷଣମେଵ ଚ । କ୍ରମୁକସ୍ଯ ତଥା ଭକ୍ଷଶ୍ଚୂର୍ଣପତ୍ରସ୍ଯ ଚୈଵ ହି
ପାତ୍ର ଭିତରେ ଗୁଣ୍ଡ ପତିବା, ସେଠାରେ ଖାଇବା, ଏବଂ ସୁପାରି ଓ ପାନପତ୍ରର ଗୁଣ୍ଡ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ରମୁକସ୍ଯାପି ପକ୍ଵସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣଂ କ୍ରମିଯୋଗିନଃ । ପାଯସେ ଲଵଣଂ ଚୈଵ କେଵଲଂ ଚ କରାର୍ପିତମ୍
ପକା ସୁପାରି ଖାଇବା, ପାୟସରେ ଲୁଣ ଦେଇବା, କିମ୍ବା କେବଳ ହାତରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ଖାଇବା ଶୁଦ୍ଧତା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସିଂଧୁସୌରାଷ୍ଟ୍ରକାଂବୋଜମାଗଧେଷୁ ଚ ସିଂହଲେ । ନ ଦୋଷାଯ ଭଵେତ୍ତତ୍ର କ୍ଷୀରଂ ଚ ଲଵଣାନ୍ଵିତମ୍
ସିନ୍ଧୁ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, କାମ୍ବୋଜ, ମଗଧ ଓ ସିଂହଳ ଦେଶରେ ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ ଦୋଷ ନାହିଁ।
କ୍ଷୀରାଣି ଚ ସମସ୍ତାନି ଲଵଣାନି ଚ ଯୋଗତଃ । ଦେଶେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଦୋଷାଯ ପାନେ ଚୈଵେହ ସଂଶଯଃ
କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଧ ଓ ଲୁଣ ଏକାଠି ନେଲେ ଦୋଷ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଏହା ପିଇବା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଦ୍ଭିର୍ନିଂଦ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଠି ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଭଲ ଲୋକେ ଯାହା ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ କହିଲେ— ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି,
ସ୍ଵମେଵ ଭଵନଂ ଗତ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ । ରାତ୍ରୌ ମୃତ୍ଯୁର୍ଦିଵା ଚେତି ନ ଜାନାତି ମହାନପି
ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— ମହାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ରାତିକି ଦିନେ ଆସିବ।
ପରଲୋକେ ସୁଖଂ ଦୁଃଖମିହ ଭୋଗଵିନୋଦନମ୍ । କ୍ରିମିକୀଟମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ ସୁଖ ଦୁଃଖୈଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ପରଲୋକରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମିଳେ; ଏଠାରେ ଭୋଗ ଓ ବିନୋଦ ମିଳେ; କୀଟ, ପୋକା, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଲଗା ଭାବରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।