ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଚନଂ ତିଷ୍ଯେ ଦାନଂ ଚ ହରିକୀର୍ତନମ୍ । ସର୍ଵଂ ଚ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧ୍ଯାନଂ ନ ଚ କଲୌ ଯୁଗେ
ଦ୍ୱାପରରେ ପୂଜା, ତିଷ୍ୟରେ ଦାନ ଓ ହରିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସମସ୍ତ କାମ ସବୁଠାରେ ଭଲ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ।
ନରାଣାଂ ମୁଗ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଥାନାଂ ଵିଶାଂପତେ । ନ ଧର୍ମେ ନିଯତାବୁଦ୍ଧିର୍ନ ଵେଦେ ନୈଵ ଚ ସ୍ମୃତୌ
ଲୋକମାନେ ସରଳ ମନ ଓ କଷ୍ଟରେ ଥିବାରୁ, ରାଜା, ଧର୍ମ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ।
ନ କ୍ରତୌ ନ ସ୍ଵଧାକାରେ ପୁରାଣାନାଂ ଚ ନ ଶ୍ରୁତୌ । ନ ଯଜ୍ଞେନ ଚ ତୀର୍ଥେଷୁ ନ ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ସତାମ୍
ଯଜ୍ଞ, ତର୍ପଣ, ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ତୀର୍ଥରେ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନେଜ୍ଯାଯାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ନ ସ୍ଵଜାତୀଯକର୍ମ୍ମଣି । ନ ଦେଵସ୍ମରଣେନାପି ନ ଚ କ୍ଵାପି ଵୃଷେ ନୃପ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ନିଜ କର୍ମ, ଦେବସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ରହିଛି, ରାଜନ୍, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅତଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘକାଲାନାଂ ପୁଣ୍ଯାନାମକ୍ଷମା ନରାଃ । ଦାନଂ ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପକାଲତ୍ଵାତ୍କର୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ମାନଵଃ
ଏହି ଯୁଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗିଥିବା ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ଲୋକମାନେ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଲାଗିଥିବା ଦାନ କରିପାରନ୍ତି।
ଅତଶ୍ଚ କଲିଦୁଷ୍ଟାନାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କେଷାଂଚିତ୍ପାପନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୈସ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା
କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; କିଛି ଲୋକଙ୍କର ପାପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧୀ କାଶୀଗଂତା ଶ୍ରୁତୌ ରତଃ । ପୁରାଣଜ୍ଞାଵମାଶ୍ଚୈତେ ଶ୍ରୋତା ତସ୍ଯ ଚ ରାଘଵ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଗୟାରେ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କାଶୀକୁ ଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପୁରାଣ ଜାଣେ ଓ ଶୁଣେ, ରାଘବ।
ଯୁଗାନାମନୁସାରେଣ ତଥାର୍ଥସ୍ଯ ଵିଵେଚନାତ୍ । ସ୍ଵ ପର ପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ପାଦାତ୍ପରବ୍ରହ୍ମପ୍ରକାଶନାତ୍
ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ଥ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଓ ପରରେ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମାଇ, ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପୁରାଣଵକ୍ତା ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତେନାପି ଚ କୃତଂ ପାପଂ ନ ସଜ୍ଯେତ୍କିମୁତାନ୍ଯତଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରାଣ ବକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱେତନ୍ତ୍ର; ସେ ପାପ କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଗେନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ତ ଅଧିକ।
ଅନ୍ଯେଷାମପି କେଷାଂଚିତ୍ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଃ ପୁରାଣେଷୁ ଵିଶ୍ଵାସୀ ଵକ୍ତାରଂ ମନ୍ଯତେ ଗୁରୁମ୍
ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଆସ୍ଥା ରଖେ ଓ ବକ୍ତାକୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନେ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦାତାରଂ ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତିବଂଧୁତଃ । ତସ୍ଯ ପାପାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଲଯଂ ଯାନ୍ତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ନିଜ ପରିବାର ବା ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅଥ ଶ୍ରୀଶୈଲଗମନଂ ପୂଜକସ୍ଯ ମହେଶିତୁଃ । ଅତଃ କଲୌ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏବେ ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଯାତ୍ରା କଥା ଆସିଲା। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପୁରାଣ କଥା ପାପ ନାଶ କରେ।
ପୁରା କଲିଯୁଗେ ରାମ ଵୃତ୍ତଂ ସଂକୀର୍ତଯେ ଶୃଣୁ । ଆସୀତ୍ତୁ ଗୌତମୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ
ହେ ରାମ, ପୂର୍ବରୁ କଳିଯୁଗରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଘଟଣା କହିବି, ଶୁଣ। ଗୌତମ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଶିକ୍ଷାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟିଃ ପଶୁଶ୍ଚାସ୍ତାଂ ଭ୍ରାତରୌ ଵେଦଵର୍ଜିତୌ । ତାଭ୍ଯାଂ ସହ କୃଷିଂ ଚକ୍ରେ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧିମଵାପ ଚ
ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ। ସେମାନେ ତିନିଜଣେ ମିଶି କୃଷି କାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ଭାବରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିକଂ କିଂଚିଦ୍ରାଜାନଂ ଦତ୍ତଵାନଥ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ କିଂଚିଦଧିକାରଂ ନିରୂପଯ
ସେ କିଛି ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତାପରେ କହିଲେ: 'ମୋତେ କିଛି କାମ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ଅର୍ଥଂ ନ ଗମଯିଷ୍ଯାମି ତୌ ଶକ୍ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମମ । ରାଜୋଵାଚ- ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଧିକାରୋ ହି ଵୈଦିକେ ଧର୍ମକର୍ମଣି
'ମୁଁ ଧନ ପଛରେ ଯିବିନି; ମୋ ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି କାମକୁ ସମର୍ଥ।' ରାଜା କହିଲେ: 'ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଠିକ କାମ ହେଉଛି ବେଦ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ।'
ତଦନ୍ଯତ୍ର ନିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଯୁଗେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଧର୍ମୋଯଂ କଲିଧର୍ମୋ ନ ତାଦୃଶଃ
'ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।' ଗୌତମ କହିଲେ: 'ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହି ନୀତି ଥିଲା; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ।'
ଭୂପତି ତ୍ଵଂ ହି ଭୂପାଲ ନୃପାଣାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚ ପରିକ୍ଷୀଣସ୍ତଂ କୁର୍ଵନ୍ନୈଵ ଦୁଷ୍ଯତି
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଲୋକଙ୍କ ରାଜା। ରାଜାଙ୍କର ଧର୍ମ ଏପରି ହେଉଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ସେ ଏଭଳି କାମ କଲେ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ତୁ କୃଷିର୍ଦ୍ଧର୍ମୋ ନାପଦ୍ଯପ୍ଯଗ୍ରଜନ୍ମନଃ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଗ୍ରାମାନ୍ମମ ସମାଦିଶ
ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ କୃଷି ଧର୍ମ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମର ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଭଳି ଚାଲିବି; ମୋତେ ଗ୍ରାମ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଚାତ୍ର କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତନଂ ମମ ରୋଚତେ । ଅନ୍ଯନ୍ନ ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ଗ୍ରାମାନ୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ
ଏଠାରେ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭଳି ଜୀବିକା କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଯଦି ଏହା ହେବ ନାହିଁ, ତେବେ ଯାହା ହେଉ। ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ଦେଲେ।
ଗ୍ରାମାଧିକାରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଵର୍ତନଂ ତ୍ଵନ୍ଯଥାଭଵତ୍ । ଅଭକ୍ଷି ମାଂସଂ ଚାପାଯି ସୁରା ଚାଭାଷି ଦୁର୍ଵଚଃ
ଗ୍ରାମର ଅଧିକାର ମିଳିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବଦଳିଗଲା: ସେ ଅନୁଚିତ ମାଂସ ଖାଇଲେ, ମଦ୍ୟପାନ କଲେ ଓ ଖରାପ କଥା କହିଲେ।
ପରଯୋଷା ତଥା ଗାମି ପରସ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯହାରି ଚ । ଅକ୍ରୀଡି ଦ୍ଯୂତମସକୃତ୍କଲଂଜଂ ଚାଦି ଦୁର୍ଭୁଜା
ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଜଣାଣୀ ସହିତ ମିଶିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ନେଲେ, ପୁନିପୁନି ଜୁଆ ଖେଳିଲେ ଓ ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ।
ନାପୂଜି ଜଗତାମୀଶଃ ଶିଵୋ ଵା ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଵା । ଏଵଂ କାଲେନ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ରାଜା ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ସେ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର, ଶିବ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟତାରେ ସମୟ କଟିବା ପରେ, ରାଜା କହିଲେ।
ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରତ୍ଵମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି । ତସ୍ମାନ୍ନିଯୋଗଧର୍ମେଣ ଭଵଂତଂ ଭ୍ରଂଶଯାମି ଚ
'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଶୂଦ୍ର ଭଳି ହୋଇପାରିଛ। ତେଣୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପସାରଣ କରୁଛି।'
ମାସ୍ତୁ ଵିପ୍ରତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ଶୂଦ୍ରତୈଵ ଵରଂ ମମ । ତଦୃତେ ଯଦି ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯଂତି ଵରଂ ମମ
'ଆଜିଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ରହୁନାହିଁ; ମୋତେ ଶୂଦ୍ର ହେବା ଭଲ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି ନାହିଁ, ଏହି ମୋର ଭଲ।'
ନ ହି ସର୍ଵମିଦଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋହଂ ପୃଥିଵୀପତେ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଵଦତି ଦୁର୍ଵିପ୍ରେ ରାଜା ତୂଷ୍ଣୀମତିଷ୍ଠତ
'ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୁଁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ।' ଶଂଭୁ କହିଲେ: 'ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଚୁପଚାପ ରହିଲେ।'
ସ ତୁ ଵୈ ଶୂଦ୍ରତୁଲ୍ଯଶ୍ଚ ବୁଭୁଜେନ୍ନଂ ସହାମିଷମ୍ । କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରତୋଲୀମଂଡପସ୍ଥିତଃ
ସେ ଏବେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହୋଇ ମାଂସ ସହିତ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ଏକଥର ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ନଗରର ମଣ୍ଡପରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜେନ ପଠ୍ଯମାନଂ ତୁ ପଦ୍ଯଂ ତୁ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ହୃଦଯେ ପଦ୍ଯମେତତ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜେରିତମତିଷ୍ଠତ
ସେଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କବିତା ପଢ଼ୁଥିବା କଥା ସେ ଶୁଣିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଥିବା ଏହି କବିତାଟିକୁ ହୃଦୟରେ ରଖିଲେ।
ପରାତ୍ପରତରଂ ଯାଂତି ନାରାଯଣପରାଯଣାଃ । ନ ତେ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯଂତି ଯେ ଦ୍ଵିଷଂତି ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଯେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଭଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ କେବେ ଯିବେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମପି ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୌରାଣିକମଭାଷତ । କୀଦୃଙ୍ନାରାଯଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୀଦୃଶୋପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ପୁରାଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିଲାପରେ ସେ ପଚାରିଲେ: 'ନାରାୟଣଙ୍କୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି? ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କୁହାଯାଇଛି?'