ଏକାଦଶମଥୋ ଵାରମଥୈକାଦଶଚାନ୍ଵିତମ୍ । ମୁକ୍ତିସ୍ନାନମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାସଂ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ଏକାଦଶଥର ବା ଏକାଦଶ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସ୍ନାନକୁ 'ମୁକ୍ତି ସ୍ନାନ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହା ଏକ ମାସରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଶୈଵଯା ଵିଦ୍ଯଯା ସ୍ନାନଂ କେଵଲଂ ପ୍ରଣଵେନ ଚ । ମୃଣ୍ମଯୈର୍ନାଲିକେରସ୍ଯ ଶକଲୈଶ୍ଚୋର୍ମିଭିସ୍ତଥା
ଶୈବ ବିଦ୍ୟା କିମ୍ବା ପ୍ରଣବ ମାତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ମାଟି, ନଡିଆ ଛେଡା ବା ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ।
କାଂସ୍ଯେନ ମୁକ୍ତା ଭୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ପୁଷ୍ପାଦିକ ସରେଣଵା । ସ୍ନାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଯଥାସଂଭଵମୀରିତୈଃ
କାଂସା, ମୁକ୍ତା, ଭୋଗ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ।
ଶୃଂଗସ୍ଯ ଚ ଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ନାନଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ପୂର୍ଵମଂତସ୍ତୁ ସଂଶୋଧ୍ଯ ବହିରଂତସ୍ତୁ ଶୋଧଯେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଗବୟ ଶୃଙ୍ଗର ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଥିରେ ପ୍ରଥମେ ଭିତର ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପରେ ବାହାର ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଲଘୁକୃତ୍ଵାଥ ନାଗଂ ଛିଂଦ୍ଯାତ୍କଥଂଚନ । ନୀଚୈକଦେଶଵିନ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵାରଦ୍ରୋଣ୍ଯା ସୁଵୃତ୍ତଯୋଃ
ଏହାକୁ ବହୁତ ମସୃଣ ଓ ହାଲୁକା କରି, ନାଗ ଶୃଙ୍ଗକୁ ସାବଧାନରେ କାଟିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଭଲ ଆକୃତିର ଦୋଣା କିମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
କୁଶାନୁଯୁତଯା ସ୍ନାନଂ ଦେଵାଯ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଏଵଂ ଗଵଯଶୃଂଗସ୍ଯ ଜଲମୂର୍ତିରଥୋଚ୍ଯତେ
କୁଶ ଗଛର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଗବୟ ଶୃଙ୍ଗର ଜଳ ଆକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ଦ୍ଵାରେ ନିଷିଦ୍ଧଲୋହାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଧିଦ୍ଵାରା ସମନ୍ଵିତେ । ଯୋଗଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଗଦଂଡଂ ନାଗାକାରଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ମୁହଁରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଧାତୁର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ; ଯୋଗ ମୁହଁ ସହିତ, ନାଗ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ନାଗ ଆକୃତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲସ୍ଥାନେ ତୁ ଚଷକଂ ଦଂଡେନ ସମରଂଧ୍ରକମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ପାତଯେତ୍ତୋଯମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଯଂତ୍ରଘଟେ ସ୍ଥିତମ୍
ଫଳ ଅଂଶରେ ଏକ ଛୋଟ କପ ଦେଇ, ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ଛିଦ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଉପର ଯନ୍ତ୍ର ଘଟରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ଏଠିକୁ ଢାଳିବା ଉଚିତ।
ପାତଯେଦଥ ଚାନ୍ଯେନ ଵାମେନୈଵ କରେଣ ଵା । ମୁକ୍ତିଧାରାକୃତା ତେନ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍
ଅନ୍ୟ ଏକ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ବାମ ହାତରେ ପକାଇ ଯଦି ଏହି ପରି ଧାରାରେ ଜଳ ଢାଲାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମୁକ୍ତିର ଧାରା ହୋଇ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ଏଵଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ପଂଚଗଵ୍ଯୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପଂଚାମୃତୈରଥ ସ୍ନାପ୍ଯ ମଧୁରତ୍ରିତଯେନ ଚ
ଏହିପରି ଭାବେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବସାଇ, ପ୍ରଥମେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ତାପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବ।
ଵିଭୂଷ୍ଯ ଭୂଷକୈର୍ଦେଵଂ ପୁନଃ ସ୍ନାପ୍ଯ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଶୀତୋପଚାରଂ କୃତ୍ଵାଥ ତତ ଆଚମନାଦିକମ୍
ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାୟିତ କରି, ପୁଣି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବ, ତାପରେ ଶୀତଳ ଉପଚାର ଦେଇ, ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ।
ଵସ୍ତ୍ରଂ ତଥୋପଵୀତଂ ଚ ପଂଚଗଂଧକମେଵ ଚ । କର୍ପୂରମରୁଵଂ ଚାପି ପାଟୀରମଥ ଵା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ, କର୍ପୁର, ମରୁବା ଏବଂ ପାଟୀର କିମ୍ବା ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଭଯଂ ମିଶ୍ରିତଂ ଵାପି ଶିଵଲିଂଗଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । କୃତ୍ସ୍ନପୀଠଂ ଗଂଧପୂର୍ଣଂ ଯଦ୍ଵା ଵିଭଵସାରତଃ
ଉଭୟକୁ ମିଶାଇ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସନକୁ ଗନ୍ଧରେ ପୂରଣ କରି, କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଯାଉଛି।
ତୂଷ୍ଣୀମଥୋପଚାରଂ ଵା କାଲିଯଂ ପୁଷ୍ପମର୍ପଯେତ୍ । ଶ୍ରୀପତ୍ରମରୁଚିତ୍ଯାଜଂ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯାଖିଲଂ ଯଥା
ତାପରେ ନିରବ ଭାବେ କିମ୍ବା ଉଚିତ ଉପଚାର ସହିତ କାଳିୟା ଫୁଲ, ଶ୍ରୀପତ୍ର, ମରୁ, ଚିତ୍ୟା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନେକଦ୍ରଵ୍ଯଧୂପଂ ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ କେଵଲଂ ତଥା । କପିଲାଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵଧୂପାଯ ଶସ୍ଯତେ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧୂପ, କିମ୍ବା କେବଳ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଏବଂ କପିଳା ଗହୁଁ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇଥିବା ଧୂପ ସମସ୍ତ ଧୂପ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଧୂପଂ ଦତ୍ଵା ଯଥାଶକ୍ତି କପିଲାଘୃତଦୀପକାନ୍ । ଅଥଵାପ୍ଯାଜ୍ଯମାତ୍ରେଣ ଦୀପାନ୍ଦତ୍ଵୋପହାରକମ୍
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଧୂପ ଦେଇ, କପିଳା ଗହୁଁ ଘିଅର ଦୀପ କିମ୍ବା କମ୍ ସେ କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯୁପପନ୍ନଂ ଚ ଦତ୍ଵା ପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତମ୍ । ମୁଖଶୁଦ୍ଧିଂ ତତୋ ଦତ୍ଵା ଦତ୍ଵା ତାଂବୂଲମାଦରାତ୍
ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଫୁଲ ସହିତ ଦିଆଯାଏ, ତାପରେ ମୁଖ ପରିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଆଦର ସହିତ ତାମ୍ବୁଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣନମସ୍କାରୌ ପୂଜୈଵଂ ହି ସମାପ୍ଯତେ । ଗୀତାଂଗପଂଚକଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାନି ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ତେ
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ଓ ନମସ୍କାର କରିବା ସହିତ ପୂଜା ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ପୁରାଣ ପାଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗୀତଂ ଵାଦ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ଚ ନୃତ୍ଯଂ ହାସୋକ୍ତିରେଵ ଚ । ନୀରାଜନଂ ଚ ପୁଷ୍ପାଣାମଂଜଲିଶ୍ଚାଖିଲାର୍ପଣମ୍
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ପୁରାଣ ପାଠ, ନୃତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଭାବର କଥା, ନୀରାଜନ, ଫୁଲ ଅଞ୍ଜଳି ଓ ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ଏହିପରି ଉପଚାର ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
କ୍ଷମା ଚୋଦ୍ଵାସନଂ ଚୈଵ କୀର୍ତିତଂ ଚୋପଚାରକମ୍ । ଭୂଷଣଂ ଚ ତଥା ଛତ୍ରଂ ଚାମରଂ ଵ୍ଯଜନଂ ତଥା
କ୍ଷମା ଓ ବିଦାୟ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଭୂଷଣ, ଛତା, ଚାମରା ଓ ବେଣ୍ତା ମଧ୍ୟ ଉପଚାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଶିଵୋପଵୀତଂ କୈଙ୍କର୍ଯଂ ଷଡୀଶାନୋପଚାରକମ୍ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦୁପଚାରୈସ୍ତୁ ଯଃ ସମାରାଧଯେଚ୍ଛିଵମ୍
ଶିବ ଉପବୀତ, ସେବା, ଏବଂ ଷଡ଼ ଈଶାନ ଉପଚାର ଏହି ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିକୃତ ଏଠି ଏକତିସ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଏକେନାହ୍ନା ସମସ୍ତାନାଂ ପାପାନାଂ ନାଶନଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦୁପଚାରଂ ସ୍ଯାତ୍ପୂଜନଂ ତୂତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍
ଏହି ବତିଶି ଉପଚାର ଏକ ଦିନରେ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ। ଏହିପରି ପୂଜା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ଏଵମେତତ୍କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵ ପୂଜାଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମତ୍ପାଦଯୁଗଲଂ ପୂଜ୍ଯ ସର୍ଵପୂଜାକରୋ ଭଵ
ସଦାଶିବ କହିଲେ— ହେ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିପରି ତୋ ପୂଜା ବିବରଣ କଲି। ମୋର ଚରଣ ଦୁଇଟିକୁ ପୂଜି, ସମସ୍ତ ପୂଜାକାରି ହେବୁ।
ଆରାଧ୍ଯେତ୍ଥଂ ଯଥାଲିଂଗେ ତନ୍ମମାରାଧନଂ କୁରୁ । ହନୂମାନୁଵାଚ- ଗୁରୁଣା ଲିଂଗପୂଜୈଵ ନିଯତା କଲ୍ପିତା ମମ
ଏହିପରି ଭାବେ ଲିଙ୍ଗରେ ପୂଜା କରିବା ମୋର ଆରାଧନ। ହନୁମାନ କହିଲେ— ମୋ ଗୁରୁ ମୋ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ତାଂ କରୋମି ପୁରା ଦେଵ ପଶ୍ଚାତ୍ତ୍ଵତ୍ପାଦପୂଜନମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୈଵ ନମସ୍ଯେଶଂ ଶିଵଲିଗାର୍ଚନେଽଭଵତ୍
ହେ ଦେବ, ସେହି ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ କରିଛି, ପରେ ତୁମ ଚରଣ ପୂଜା କରିଛି। ଏହିପରି କହି, ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାରେ ଲାଗିଗଲେ।
ସରସ୍ତୀରମଥୋ ଗତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ସୈକତଵେଦିକାମ୍ । ତାଲପତ୍ରୈର୍ଵିରଚିତମାସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ତାପରେ ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯାଇ, ବାଳୁକାରେ ବେଦି ତିଆରି କରି, ତାଳପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ଆସନ ବନେଇ ରଖିଲେ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦହସ୍ତୌ ତୁ ସମାଚମ୍ଯ ସମାହିତଃ । ଭସ୍ମସ୍ନାନମଥୋ ଚକ୍ରେ ପୁନରାଚମ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ
ପାଉଁ ଓ ହାତ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଆଚମନ କଲେ। ତାପରେ ମୃଗୀ ଛାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରି, ପୁନି ଆଚମନ କରି ମନ ଓ ମୁଁହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ଦେଵଵେଦ୍ଯାମଥୋ ଚକ୍ରେ ପଦ୍ମାନି ସୁମନୋହରମ୍ । ଅନଂତରଂ ତାଲପତ୍ରଂ ପଦ୍ମାସନଗତଃ କପିଃ
ତାପରେ ଦେବତା ପାଇଁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମ ତୟାରି କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଏକ ତାଳପତ୍ର ରଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସି ରହିଲେ ସେ ବାନର।
ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ସନ୍ଯାସଂ ଶୁକ୍ଲଧ୍ଯାନସମନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଗୁରୁମୀଶାନଂ ଜପନ୍ନାସୀଦତଃ ପରମ୍
ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବିରାଗ ଭାବରେ ଶୁଭ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଗୁରୁ ଓ ଈଶାନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଜପ କରି ବସିଲେ।
ଅଥ ଦେଵାର୍ଚନଂ କର୍ତୁଂ ଯତ୍ନମାସ୍ଥିତଵାନପି । ପଲାଶପତ୍ରପୁଟକଦ୍ଵଯାନୀତ ଜଲଂ ଶୁଚି
ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ସେ ପଳାଶପତ୍ରର ଦୁଇଟି ଛୋଟ ପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଆଣିଲେ।