ଶିଵେତି ପଦମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭସ୍ମସଂମଂତ୍ରଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ସପ୍ତଵାରମଥାଦାଯ ଶିଵାଯେତି ଶିରଃ କ୍ଷିପେତ୍
‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତଥର ନେଇ, ‘ଶିବାୟ’ କହି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଶଂକରାଯ ମୁଖେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାଯ ହୃଦି କ୍ଷିପେତ୍ । ସ୍ଥାଣଵେ ନମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ୍ଯେ ଚାପି ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ
‘ଶଙ୍କରାୟ’ କହି ମୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସର୍ବଜ୍ଞାୟ’ କହି ହୃଦୟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସ୍ଥାଣବେ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଏବଂ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’ଙ୍କୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାର୍ଯ ପାଦଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଭସ୍ମଶୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍ । ନମଃ ଶିଵାଯେତ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସର୍ଵାଂଗୋଦ୍ଧୂଲନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଦରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ପରେ, 'ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀର ପବିତ୍ରତାର କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ତଦଭାଵେ ତୁ ଦୂର୍ଵାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତଦଭାଵେ ତୁ ରାଜତମ୍ । ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ ଜପଂ ଦେଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵଗୃହଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯଦି ଭସ୍ମ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ଏହା ମଧ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ରୂପା ବ୍ୟବହାର କରିବା। ସାନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଜପ କରି ସେଉଁଠିଠାରୁ ଦେବାଳୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଦେଵଵେଦିମଥୋ ଵାପି କଲ୍ପିତଂ ସ୍ଥଂଡିଲଂ ତୁ ଵା । ମୃଣ୍ମଯଂ କଲ୍ପିତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପଦ୍ମାଦିରଚନାଯୁତମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ବେଦି, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ମଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ସଜାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣକ ରଂଗୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତେନୈକେନ ଵା ପୁନଃ । ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ ପଦ୍ମାନି ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ତଥୈଵ ଚ
ଚାରିପ୍ରକାର ରଙ୍ଗିନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କେବଳ ଧଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ଉତ୍ପଲାଦି ଗଦା ଶଂଖ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଡମରୁଂ ତଥା । ସରୋକ୍ତପଂଚପ୍ରାସାଦଂ ଶିଵଲିଂଗମଥୈଵ ଚ
ନୀଳ କମଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ, ଗଦା, ଶଂଖ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଡମ୍ରୁ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଞ୍ଚ ମଣ୍ଡପ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ସର୍ଵକାମଫଲଂ ଵୃକ୍ଷଂ କୁଲକଂ କୋଲକଂ ତଥା । ଷଟ୍କୋଣଂଚତ୍ରିକୋଣଂଚନଵକୋଣମଥାପିଵା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଗୁଛ ଓ ଛୋଟ ଢେର, ଷଟ୍କୋଣ, ତ୍ରିକୋଣ ଓ ନବକୋଣ ଆଦି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
କୋଣଦ୍ଵାଦଶକାଂଦୋଲାଂ ପାଦୁକାଵ୍ଯଜନାନି ଚ । ଚାମରଚ୍ଛତ୍ରଯୁଗଲଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିକଂ ତଥା
ବାରଟି କୋଣ ଥିବା ଝୁଲା, ପାଦୁକା, ବିଜୁଳି, ଚାମରା, ଛତା ଯୁଗଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
ଚୂର୍ଣୈର୍ଵିରଚଯେଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ଧୀମାନ୍ଦେଵାଲଯେଽପି ଵା । ଯତ୍ରାପି ଦେଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ରୈଵଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବେଦି କିମ୍ବା ଦେବାଳୟରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସଜାଣ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି ଦେବପୂଜା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵହସ୍ତରଚିତଂ ମୁଖ୍ଯଂ କ୍ରୀତଂ ଚୈଵ ତୁ ମଧ୍ଯମମ୍ । ଯାଚିତଂ ତୁ କନିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍ବଲାତ୍କାରମଥାଧମମ୍
ନିଜ ହାତରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବାଟି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିଣିଥିବା ମଧ୍ୟମ; ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିଥିବା ନିମ୍ନ; ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ଖରାପ।
ଅର୍ହେଷୁ ଯତ୍ତ୍ଵନର୍ହେଷୁ ବଲାତ୍କାରାତ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ରକ୍ତଶାଲି ଜପା ସ୍ଥାଣ କଲମାସିତ ରକ୍ତକୈଃ
ଯାହା ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦିଏ; ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଜବରଦସ୍ତି ନେଲେ, ତାହା ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ଜବା ଫୁଲ, ଦାଣ୍ଡିଆ ଧାନ, କଳା ବୁଟ, ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ।
ତଂଦୁଲୈର୍ଵ୍ରୀହିମାତ୍ରୋତ୍ଥୈଃ କର୍ଣୈଶ୍ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଉତ୍ତମୈର୍ମଧ୍ଯମୈଶ୍ଚୈଵ କଥିତୈରଧମୈସ୍ତଥା
ଚାଉଳ, ଧାନ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶିଷ ଦ୍ୱାରା, ଯଥାଯଥିତ ଭାବେ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ପଦ୍ମାଦିସ୍ଥାପନୈରେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯାଗମାଚରେତ୍ । ପ୍ରାଗୁତ୍ତରମୁଖୋ ଵାପି ଯଦି ଵା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭଵେତ୍
ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଭାବେ କ୍ରିୟା କରିବା; ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କିମ୍ବା ସମ୍ଭବ ହେଲେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି।
ଆସନଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । କୌଶଂ ଚାର୍ମ୍ମଂ ଚୈଲତୁଲ୍ଯଂ ଦାରଵଂ ତାଡପତ୍ରକମ୍
ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେଉଁପରି ଆସନ ବିଷୟରେ କହିବି: କୁଶ ଘାସ, ଚର୍ମ, କପଡ଼ା, କାଠ, କିମ୍ବା ତାଳପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
କାଂବଲଂ କାଂଚନଂ ଚୈଵ ରାଜତଂ ତାମ୍ରମେଵ ଚ । ଗୋକରୀଷାର୍କଜୈର୍ଵାପି ଆସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
କମ୍ବଳ, ସୁନା, ରୂପା, ତାମ୍ବା, କିମ୍ବା ଗୋବର ଓ ରୂଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଟିରେ ତିଆରି ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଯାଘ୍ରଂ ରୌରଵଂ ଚୈଵ ହାରିଣଂ ମାର୍ଗମେଵ ଚ । ଚାର୍ମଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମଥ ବଂଧୁକମେଵ ଚ
ବାଘଚର୍ମ, ହରିଣଚର୍ମ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ, ରାସ୍ତାରେ ମିଳିଥିବା ପଶୁଚର୍ମ — ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଚର୍ମ ଓ ବନ୍ଧୁକ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯଥାସଂଭଵମେତେଷୁ ହ୍ଯାସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । କୃତପଦ୍ମାସନୋ ଵାପି ସ୍ଵାସ୍ତିକାସନ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉପଲବ୍ଧ, ସେଉଁଠି ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା; ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଯେଉଁଠି ଯେପରି।
ଦର୍ଭଭସ୍ମସମାସୀନଃ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତାଵତ୍ସ ଦେଵତାରୂପୋ ଧ୍ଯାନଂ ଚାନ୍ତଃ ସମାଚରେତ୍
ଦର୍ଭା ଓ ଭସ୍ମ ଉପରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ ଓ କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ଶିଖାଂତେ ଦ୍ଵାଦଶାଂଗୁଲ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁଂ ଶିଵମ୍ । ଅଂତଶ୍ଚରଂତଂ ଭୂତେଷୁ ଗୁହାଯାଂ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିଷୁ
ଶିଖାର ଶେଷରେ, ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଶିବ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁହାରେ, ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତମଣିମାଦି ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତଂ ଧାରଯେଚ୍ଚିତ୍ତେ ତଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତ୍ଯା ପୂରଯେତ୍ତନୂମ୍
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଚେତନା ସାରା ଶରୀରକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତଯା ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଶରୀରସ୍ଥଂ ପାପଂ ନାଶମୁପାଗତମ୍ । ସ୍ଵର୍ଣଂ ପାରଦସଂପର୍କାଦ୍ରକ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ଏହି ତେଜର ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହେଉଛି ସୁନା ପାରା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ ସ୍ଫଟିକ ହେଲେ ଧଳା ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଦଲାଵୃତ୍ତମଷ୍ଟପଂଚତ୍ରିରେଵ ଵା । ପରିକଲ୍ପ୍ଯାସନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ଲିଂଗଂ ନିଧାଯ ଚ
ଦ୍ୱାଦଶ, ଅଷ୍ଟ ବା ପନ୍ଦର ଦଳ ଥିବା ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆସନ ଭାବନା କରି, ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୁହାସ୍ଥିତଂ ମହେଶାନଂ ଲିଂଗେ ସଂଚିଂତଯେତ୍ତଥା । ଶୋଧିତେ କଲଶେ ତୋଯଂ ଶୋଧିତଂ ଗଂଧଵାସିତମ୍
ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଓ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ କଳଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସୁଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ପ୍ରଣଵଃ ଶୂଦ୍ରେଷୁ ନ ଵିଧୀଯତେ
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ରଖି, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରଣବ ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ।
ପ୍ରାଣାଯାମପଦେ ଧ୍ଯାନଂ ଶିଵେତ୍ଯୋଙ୍କାରମଂତ୍ରଣମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାଦୀନି ପୂଜାଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ
ପ୍ରାଣାୟାମ ସମୟରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, 'ଶିବ' ବା 'ଓଁ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ; ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
ତାନି ସ୍ଥାପ୍ଯ ସମୀପେ ତୁ ତତଃ ସଂକଲ୍ପଯିଷ୍ଯତେ । ଶିଵପୂଜାଂ କରିଷ୍ଯାମି ଶିଵତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମେଵ ଚ
ସେସବୁ ସାମଗ୍ରୀ ନିକଟରେ ରଖି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଶିବ ପୂଜା କରିବି।'
ଇତି ସଂକଲ୍ପଯିତ୍ଵା ତୁ ତତ ଆଵାହନାଦିକମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ସ୍ନାନପର୍ଯଂତଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ତାପରେ ଆବାହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମ କରି, ସ୍ନାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୁନି ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ନମସ୍ତେତ୍ଯାଦିମଂତ୍ରେଣ ଶତରୁଦ୍ରିଯଵିଧାନତଃ । ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ତୁ ଯା ଧାରା ମୁକ୍ତିଧାରେତି କୀର୍ତିତା
'ନମଃ' ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପଦ୍ଧତିରେ ଯେଉଁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ମୁକ୍ତିଧାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଯା ଯଃ ସ୍ନାପଯେନ୍ମାସଂ ଜପନ୍ରୁଦ୍ରମୁପାଂଶୁ ଵା । ଏକଵାରଂ ତ୍ରିଵାରଂ ଚ ପଂଚ ସପ୍ତ ନଵାପି ଵା
ଯିଏ ଏହି ଧାରାରେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ମନେ ଏକଥର, ତିନିଥର, ପାଞ୍ଚଥର, ସାତଥର ବା ନଅଥର ଜପ କରେ,