ବୃହତୀପୂଗପୁଂନାଗ ଚଂପକାଦିପ୍ରିଯାଯ ଚ । ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ଭୂଯ ଏଵ ନମୋନମଃ
ବୃହତୀ, ପୁଗ, ପୁଣ୍ଣାଗ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ଯିଏ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ମୋର ନମସ୍କାର, ଅନେକଥର ନମସ୍କାର।
ଶିଵୋ ହରିମଥ ପ୍ରାହ ମା ଭୈଷୀର୍ଵଦ ମେଽଖିଲମ୍ । ହନୁମାନୁଵାଚ- ଶିଵଲିଗାର୍ଚନଂ କାର୍ଯଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଦେହିନା
ଶିବ ତାପରେ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।' ହନୁମାନ୍ କହିଲେ— ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ ଦେହ ପରିଚ୍ଛନ୍ନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦିଵାସଂପାଦିତୈସ୍ତୋଯୈଃ ପୁଷ୍ପାଦ୍ଯୈରପି ତାଦୃଶୈଃ । ଦେଵ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯାମି ଶିଵପୂଜାଵିଧିଂ ଶୁଭମ୍
ଦିନେ ଆଣିଥିବା ପାଣି, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବପୂଜାର ଶୁଭ ବିଧି ବୁଝେଇଦେବି।
ସାଯଂକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଅଶିରଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । କ୍ଷାଲିତଂ ଵସନଂ ଶୁଷ୍କଂ ଧୃତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିରଗ୍ରଧୀଃ
ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପରିସ୍କାର, ଶୁଖିଲା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଭସ୍ମ ସମାଦାଯ ଆଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ପ୍ରଣଵେନ ସମାମଂତ୍ର୍ଯାପ୍ଯଷ୍ଟଵାରମଥାପି ଵା
ତାପରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କରି, ଆଠଥର କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମତେ କରିପାରିବେ।
ପଂଚାକ୍ଷରେଣ ମଂତ୍ରେଣ ନାମ୍ନା ଵା ଯେନକେନଚିତ୍ । ସପ୍ତାଭିମଂତ୍ରିତଂ ଭସ୍ମ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସମାହରେତ୍
ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ନାମ ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସପ୍ତଥର ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଭସ୍ମକୁ ଦର୍ଭା ଧରି ନେବା ଉଚିତ।
ଈଶାନଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାମୁକ୍ତ୍ଵା ଶିରସି ପାତଯେତ୍ । ତତ୍ପୁରୁଷାଯ ଵିଦ୍ମହେ ମୁଖେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସେଚଯେତ୍
‘ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ବିଦ୍ମହେ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଖରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଅଘୋରେଭ୍ଯୋଽଥ ଘୋରେଭ୍ଯୋ ଭସ୍ମ ଵକ୍ଷସି ନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଵାମଦେଵାଯ ନମ ଇତି ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
‘ଅଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଓ ‘ଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛାତିରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ବାମଦେବାୟ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାମି ନିକ୍ଷିପେଦଥ ପାଦଯୋଃ । ଉଦ୍ଧୂଲଯେତ୍ସମସ୍ତାଂଗେ ପ୍ରଣଵେନ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
‘ସଦ୍ୟୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ୟାମି’ କହି ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କାମ।
ତ୍ରୈଵର୍ଣିକାନାମୁଦିତଃ ସ୍ନାନାଦିଵିଧିରୁତ୍ତମଃ । ଶୂଦ୍ରାଦୀନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦୁକ୍ତଂ ଗୁରୁଣା ତଥା
ଏହି ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି।
ଶିଵେତି ପଦମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭସ୍ମସଂମଂତ୍ରଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ସପ୍ତଵାରମଥାଦାଯ ଶିଵାଯେତି ଶିରଃ କ୍ଷିପେତ୍
‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତଥର ନେଇ, ‘ଶିବାୟ’ କହି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଶଂକରାଯ ମୁଖେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାଯ ହୃଦି କ୍ଷିପେତ୍ । ସ୍ଥାଣଵେ ନମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ୍ଯେ ଚାପି ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ
‘ଶଙ୍କରାୟ’ କହି ମୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସର୍ବଜ୍ଞାୟ’ କହି ହୃଦୟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସ୍ଥାଣବେ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଏବଂ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’ଙ୍କୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାର୍ଯ ପାଦଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଭସ୍ମଶୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍ । ନମଃ ଶିଵାଯେତ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସର୍ଵାଂଗୋଦ୍ଧୂଲନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଦରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ପରେ, 'ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀର ପବିତ୍ରତାର କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ତଦଭାଵେ ତୁ ଦୂର୍ଵାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତଦଭାଵେ ତୁ ରାଜତମ୍ । ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ ଜପଂ ଦେଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵଗୃହଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯଦି ଭସ୍ମ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ଏହା ମଧ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ରୂପା ବ୍ୟବହାର କରିବା। ସାନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଜପ କରି ସେଉଁଠିଠାରୁ ଦେବାଳୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଦେଵଵେଦିମଥୋ ଵାପି କଲ୍ପିତଂ ସ୍ଥଂଡିଲଂ ତୁ ଵା । ମୃଣ୍ମଯଂ କଲ୍ପିତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପଦ୍ମାଦିରଚନାଯୁତମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ବେଦି, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ମଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ସଜାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣକ ରଂଗୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତେନୈକେନ ଵା ପୁନଃ । ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ ପଦ୍ମାନି ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ତଥୈଵ ଚ
ଚାରିପ୍ରକାର ରଙ୍ଗିନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କେବଳ ଧଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ଉତ୍ପଲାଦି ଗଦା ଶଂଖ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଡମରୁଂ ତଥା । ସରୋକ୍ତପଂଚପ୍ରାସାଦଂ ଶିଵଲିଂଗମଥୈଵ ଚ
ନୀଳ କମଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ, ଗଦା, ଶଂଖ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଡମ୍ରୁ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଞ୍ଚ ମଣ୍ଡପ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ସର୍ଵକାମଫଲଂ ଵୃକ୍ଷଂ କୁଲକଂ କୋଲକଂ ତଥା । ଷଟ୍କୋଣଂଚତ୍ରିକୋଣଂଚନଵକୋଣମଥାପିଵା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଗୁଛ ଓ ଛୋଟ ଢେର, ଷଟ୍କୋଣ, ତ୍ରିକୋଣ ଓ ନବକୋଣ ଆଦି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
କୋଣଦ୍ଵାଦଶକାଂଦୋଲାଂ ପାଦୁକାଵ୍ଯଜନାନି ଚ । ଚାମରଚ୍ଛତ୍ରଯୁଗଲଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିକଂ ତଥା
ବାରଟି କୋଣ ଥିବା ଝୁଲା, ପାଦୁକା, ବିଜୁଳି, ଚାମରା, ଛତା ଯୁଗଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
ଚୂର୍ଣୈର୍ଵିରଚଯେଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ଧୀମାନ୍ଦେଵାଲଯେଽପି ଵା । ଯତ୍ରାପି ଦେଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ରୈଵଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବେଦି କିମ୍ବା ଦେବାଳୟରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସଜାଣ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି ଦେବପୂଜା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵହସ୍ତରଚିତଂ ମୁଖ୍ଯଂ କ୍ରୀତଂ ଚୈଵ ତୁ ମଧ୍ଯମମ୍ । ଯାଚିତଂ ତୁ କନିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍ବଲାତ୍କାରମଥାଧମମ୍
ନିଜ ହାତରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବାଟି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିଣିଥିବା ମଧ୍ୟମ; ଅନ୍ୟଠାରୁ ମାଗିଥିବା ନିମ୍ନ; ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ଖରାପ।
ଅର୍ହେଷୁ ଯତ୍ତ୍ଵନର୍ହେଷୁ ବଲାତ୍କାରାତ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ରକ୍ତଶାଲି ଜପା ସ୍ଥାଣ କଲମାସିତ ରକ୍ତକୈଃ
ଯାହା ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦିଏ; ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଜବରଦସ୍ତି ନେଲେ, ତାହା ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ଜବା ଫୁଲ, ଦାଣ୍ଡିଆ ଧାନ, କଳା ବୁଟ, ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ।
ତଂଦୁଲୈର୍ଵ୍ରୀହିମାତ୍ରୋତ୍ଥୈଃ କର୍ଣୈଶ୍ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଉତ୍ତମୈର୍ମଧ୍ଯମୈଶ୍ଚୈଵ କଥିତୈରଧମୈସ୍ତଥା
ଚାଉଳ, ଧାନ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶିଷ ଦ୍ୱାରା, ଯଥାଯଥିତ ଭାବେ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ପଦ୍ମାଦିସ୍ଥାପନୈରେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯାଗମାଚରେତ୍ । ପ୍ରାଗୁତ୍ତରମୁଖୋ ଵାପି ଯଦି ଵା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭଵେତ୍
ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଭାବେ କ୍ରିୟା କରିବା; ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କିମ୍ବା ସମ୍ଭବ ହେଲେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି।
ଆସନଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । କୌଶଂ ଚାର୍ମ୍ମଂ ଚୈଲତୁଲ୍ଯଂ ଦାରଵଂ ତାଡପତ୍ରକମ୍
ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେଉଁପରି ଆସନ ବିଷୟରେ କହିବି: କୁଶ ଘାସ, ଚର୍ମ, କପଡ଼ା, କାଠ, କିମ୍ବା ତାଳପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
କାଂବଲଂ କାଂଚନଂ ଚୈଵ ରାଜତଂ ତାମ୍ରମେଵ ଚ । ଗୋକରୀଷାର୍କଜୈର୍ଵାପି ଆସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
କମ୍ବଳ, ସୁନା, ରୂପା, ତାମ୍ବା, କିମ୍ବା ଗୋବର ଓ ରୂଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଟିରେ ତିଆରି ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଯାଘ୍ରଂ ରୌରଵଂ ଚୈଵ ହାରିଣଂ ମାର୍ଗମେଵ ଚ । ଚାର୍ମଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମଥ ବଂଧୁକମେଵ ଚ
ବାଘଚର୍ମ, ହରିଣଚର୍ମ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ, ରାସ୍ତାରେ ମିଳିଥିବା ପଶୁଚର୍ମ — ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଚର୍ମ ଓ ବନ୍ଧୁକ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯଥାସଂଭଵମେତେଷୁ ହ୍ଯାସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । କୃତପଦ୍ମାସନୋ ଵାପି ସ୍ଵାସ୍ତିକାସନ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉପଲବ୍ଧ, ସେଉଁଠି ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା; ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଯେଉଁଠି ଯେପରି।
ଦର୍ଭଭସ୍ମସମାସୀନଃ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତାଵତ୍ସ ଦେଵତାରୂପୋ ଧ୍ଯାନଂ ଚାନ୍ତଃ ସମାଚରେତ୍
ଦର୍ଭା ଓ ଭସ୍ମ ଉପରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ ଓ କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ଶିଖାଂତେ ଦ୍ଵାଦଶାଂଗୁଲ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁଂ ଶିଵମ୍ । ଅଂତଶ୍ଚରଂତଂ ଭୂତେଷୁ ଗୁହାଯାଂ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିଷୁ
ଶିଖାର ଶେଷରେ, ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଶିବ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁହାରେ, ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।