ମମାପ୍ରିଯଂ ହୃଷୀକେଶ କର୍ତୁଂ ଯତ୍କିଂଚିଦିଷ୍ଯତେ । ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଭଗଵାଂସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତୋଽଭଵଦ୍ଧରିଃ
'ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ତୁମେ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ...' 'ଓଁ' ବୋଲି, ଭଗବାନ୍ ହରି ନିରବ ହେଇଗଲେ।
ହନୁମାନଥ ଦେଵାଯ ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯଦିଦଂ ଵଚଃ । ଅର୍ଥଯାମି ଵିନିଷ୍କାମଂ ମମ ପୂଜାଵ୍ରତଂ ତଥା
ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବିନା, ମୋର ପୂଜାବ୍ରତ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛି।'
ପୂଜାର୍ଥମପ୍ଯହଂ ଗଚ୍ଛେ ମମାନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି । ଶଂକର ଉଵାଚ- କସ୍ଯ ପୂଜା କ୍ଵ ଵା ପୂଜା କିଂ ପୁଷ୍ପଂ କିଂ ଦଲଂ ଵଦ
'ପୂଜା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।' ଶଙ୍କର କହିଲେ: 'କାହାର ପୂଜା? କେଉଁଠି ପୂଜା? କେଉଁ ଫୁଲ? କେଉଁ ପତ୍ର? କହ।'
କୋ ଗୁରୁଃ କଶ୍ଚ ମଂତ୍ରସ୍ତେ କୀଦୃଶଂ ପୂଜନଂ ତଥା । ଏଵଂ ଵଦତି ଦେଵେଶେ ହନୂମାନତିକଂପିତଃ
'କିଏ ଗୁରୁ? କଣ ତୁମର ମନ୍ତ୍ର? କେମିତି ପୂଜା?' ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ପଚାରିବାରେ, ହନୁମାନ୍ ବହୁତ କମ୍ପିଗଲେ।
ଵେପମାନସମସ୍ତାଂଗଃ ସ୍ତୋତୁମେଵ ପ୍ରଚକ୍ରମେ । ହନୂମାନୁଵାଚ- ନମୋ ଦେଵାଯ ମହତେ ଶଂକରାଯାମିତାତ୍ମନେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ହନୁମାନ୍ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ହନୁମାନ୍ କହିଲେ: ଅସୀମ ଆତ୍ମା, ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଯୋଗିନେ ଯୋଗଧାତ୍ରେ ଚ ଯୋଗିନାଂ ଗୁରଵେ ନମଃ । ଯୋଗିଗମ୍ଯାଯ ଦେଵାଯ ଜ୍ଞାନିନାଂ ପତଯେ ନମଃ
ଯୋଗୀ, ଯୋଗର ରକ୍ଷକ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ନାୟକ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଵେଦାନାଂ ପତଯେ ତୁଭ୍ଯଂ ଦେଵାନାଂ ପତଯେ ନମଃ । ଧ୍ଯାନାଯଧ୍ଯନଗମ୍ଯାଯ ଧାତୄଣାଂ ଗୁରଵେ ନମଃ
ବେଦମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଶିଷ୍ଟାଯଶିଷ୍ଟଗମ୍ଯାଯ ଭୂମ୍ଯାଦି ପତଯେ ନମଃ । ନମସ୍ତେତ୍ଯାଦିନା ଵେଦଵାକ୍ଯାନାଂ ନିଧଯେ ନମଃ
ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅଶିକ୍ଷିତ, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। 'ନମସ୍' ଆଦି ବେଦବାଣୀର ଧାରକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଆତନୁଷ୍ଵେତିଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯାଯ ତେ ନମଃ । ଅଷ୍ଟମୂର୍ତେ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପଶୂନାଂପତଯେ ନମଃ
‘ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଆତ୍ମା’ ଭଳି ବାକ୍ୟରେ ଯିଏ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଧାରୀ, ପଶୁମାନଙ୍କର ନାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ତ୍ର୍ଯଂବକାଯ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ସୋମସୂର୍ଯାଗ୍ନିଲୋଚନ । ସୁଭୃଂଗରାଜଧତ୍ତୂରଦ୍ରୋଣପୁଷ୍ପପ୍ରିଯାଯ ତେ
ତିନି ଆଖି ଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଯାହାଙ୍କର ନୟନ, ଦତୁରା, ଧତୁରା ଓ ଡ୍ରୋଣା ଫୁଲକୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ବୃହତୀପୂଗପୁଂନାଗ ଚଂପକାଦିପ୍ରିଯାଯ ଚ । ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ଭୂଯ ଏଵ ନମୋନମଃ
ବୃହତୀ, ପୁଗ, ପୁଣ୍ଣାଗ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ଯିଏ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ସେଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ମୋର ନମସ୍କାର, ଅନେକଥର ନମସ୍କାର।
ଶିଵୋ ହରିମଥ ପ୍ରାହ ମା ଭୈଷୀର୍ଵଦ ମେଽଖିଲମ୍ । ହନୁମାନୁଵାଚ- ଶିଵଲିଗାର୍ଚନଂ କାର୍ଯଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଦେହିନା
ଶିବ ତାପରେ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।' ହନୁମାନ୍ କହିଲେ— ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ ଦେହ ପରିଚ୍ଛନ୍ନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦିଵାସଂପାଦିତୈସ୍ତୋଯୈଃ ପୁଷ୍ପାଦ୍ଯୈରପି ତାଦୃଶୈଃ । ଦେଵ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯାମି ଶିଵପୂଜାଵିଧିଂ ଶୁଭମ୍
ଦିନେ ଆଣିଥିବା ପାଣି, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବପୂଜାର ଶୁଭ ବିଧି ବୁଝେଇଦେବି।
ସାଯଂକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଅଶିରଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । କ୍ଷାଲିତଂ ଵସନଂ ଶୁଷ୍କଂ ଧୃତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିରଗ୍ରଧୀଃ
ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆସିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପରିସ୍କାର, ଶୁଖିଲା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଭସ୍ମ ସମାଦାଯ ଆଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ପ୍ରଣଵେନ ସମାମଂତ୍ର୍ଯାପ୍ଯଷ୍ଟଵାରମଥାପି ଵା
ତାପରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କରି, ଆଠଥର କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମତେ କରିପାରିବେ।
ପଂଚାକ୍ଷରେଣ ମଂତ୍ରେଣ ନାମ୍ନା ଵା ଯେନକେନଚିତ୍ । ସପ୍ତାଭିମଂତ୍ରିତଂ ଭସ୍ମ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସମାହରେତ୍
ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ନାମ ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସପ୍ତଥର ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଭସ୍ମକୁ ଦର୍ଭା ଧରି ନେବା ଉଚିତ।
ଈଶାନଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାମୁକ୍ତ୍ଵା ଶିରସି ପାତଯେତ୍ । ତତ୍ପୁରୁଷାଯ ଵିଦ୍ମହେ ମୁଖେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସେଚଯେତ୍
‘ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ବିଦ୍ମହେ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଖରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ।
ଅଘୋରେଭ୍ଯୋଽଥ ଘୋରେଭ୍ଯୋ ଭସ୍ମ ଵକ୍ଷସି ନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଵାମଦେଵାଯ ନମ ଇତି ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
‘ଅଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଓ ‘ଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛାତିରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ବାମଦେବାୟ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାମି ନିକ୍ଷିପେଦଥ ପାଦଯୋଃ । ଉଦ୍ଧୂଲଯେତ୍ସମସ୍ତାଂଗେ ପ୍ରଣଵେନ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
‘ସଦ୍ୟୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ୟାମି’ କହି ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କାମ।
ତ୍ରୈଵର୍ଣିକାନାମୁଦିତଃ ସ୍ନାନାଦିଵିଧିରୁତ୍ତମଃ । ଶୂଦ୍ରାଦୀନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦୁକ୍ତଂ ଗୁରୁଣା ତଥା
ଏହି ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଗୁରୁ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ମୁଁ କହିବି।
ଶିଵେତି ପଦମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭସ୍ମସଂମଂତ୍ରଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ସପ୍ତଵାରମଥାଦାଯ ଶିଵାଯେତି ଶିରଃ କ୍ଷିପେତ୍
‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତଥର ନେଇ, ‘ଶିବାୟ’ କହି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଶଂକରାଯ ମୁଖେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାଯ ହୃଦି କ୍ଷିପେତ୍ । ସ୍ଥାଣଵେ ନମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ୍ଯେ ଚାପି ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ
‘ଶଙ୍କରାୟ’ କହି ମୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସର୍ବଜ୍ଞାୟ’ କହି ହୃଦୟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ‘ସ୍ଥାଣବେ ନମଃ’ କହି ଗୁପ୍ତଅଂଗରେ ଏବଂ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’ଙ୍କୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାର୍ଯ ପାଦଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଭସ୍ମଶୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍ । ନମଃ ଶିଵାଯେତ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସର୍ଵାଂଗୋଦ୍ଧୂଲନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଦରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ପରେ, 'ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀର ପବିତ୍ରତାର କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ତଦଭାଵେ ତୁ ଦୂର୍ଵାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତଦଭାଵେ ତୁ ରାଜତମ୍ । ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ ଜପଂ ଦେଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵଗୃହଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯଦି ଭସ୍ମ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ଦୂର୍ବା ଘାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ଏହା ମଧ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ରୂପା ବ୍ୟବହାର କରିବା। ସାନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଜପ କରି ସେଉଁଠିଠାରୁ ଦେବାଳୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଦେଵଵେଦିମଥୋ ଵାପି କଲ୍ପିତଂ ସ୍ଥଂଡିଲଂ ତୁ ଵା । ମୃଣ୍ମଯଂ କଲ୍ପିତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପଦ୍ମାଦିରଚନାଯୁତମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ବେଦି, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ମଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ସଜାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣକ ରଂଗୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତେନୈକେନ ଵା ପୁନଃ । ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ ପଦ୍ମାନି ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ତଥୈଵ ଚ
ଚାରିପ୍ରକାର ରଙ୍ଗିନ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କେବଳ ଧଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ଉତ୍ପଲାଦି ଗଦା ଶଂଖ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଡମରୁଂ ତଥା । ସରୋକ୍ତପଂଚପ୍ରାସାଦଂ ଶିଵଲିଂଗମଥୈଵ ଚ
ନୀଳ କମଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ, ଗଦା, ଶଂଖ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଡମ୍ରୁ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଞ୍ଚ ମଣ୍ଡପ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଚିତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
ସର୍ଵକାମଫଲଂ ଵୃକ୍ଷଂ କୁଲକଂ କୋଲକଂ ତଥା । ଷଟ୍କୋଣଂଚତ୍ରିକୋଣଂଚନଵକୋଣମଥାପିଵା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଗୁଛ ଓ ଛୋଟ ଢେର, ଷଟ୍କୋଣ, ତ୍ରିକୋଣ ଓ ନବକୋଣ ଆଦି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
କୋଣଦ୍ଵାଦଶକାଂଦୋଲାଂ ପାଦୁକାଵ୍ଯଜନାନି ଚ । ଚାମରଚ୍ଛତ୍ରଯୁଗଲଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିକଂ ତଥା
ବାରଟି କୋଣ ଥିବା ଝୁଲା, ପାଦୁକା, ବିଜୁଳି, ଚାମରା, ଛତା ଯୁଗଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା।
ଚୂର୍ଣୈର୍ଵିରଚଯେଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ଧୀମାନ୍ଦେଵାଲଯେଽପି ଵା । ଯତ୍ରାପି ଦେଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ରୈଵଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବେଦି କିମ୍ବା ଦେବାଳୟରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସଜାଣ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି ଦେବପୂଜା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।